અગ્નિપુરાણમ્

વિભાવના વિરોધશ્ચ હેતુશ્ચ સમમષ્ટધા । સ્વભાવ એવ ભાવાનાં સ્વરૂપમભિધીયતે ।। ૩૪૪.

કલ્પના, વિરોધ અને કારણ—આ આઠ પ્રકારના થાય છે; દરેક વસ્તુનું સ્વભાવ એ તેનું સાચું સ્વરૂપ કહેવાય છે.

નિજમાગન્તુકઞ્ચેતિ દ્વિવિધં તદુદાહૃતમ્ । સાંસિદ્ધિકં નિજં નૈમિત્તિકમાગન્તુકં તથા ।। ૩૪૪.

એ બે પ્રકારનું કહેવાયું છે: પોતાનું અને પરથી મળેલું; પોતાનું એટલે સ્વાભાવિક, અને કારણથી મળેલું એટલે પરથી મળેલું.

સાદૃશ્યં ધર્મ્મસામાન્યમુપમા રૂપકં તથા । સહોક્ત્યર્થાન્તરન્યાસાવિતિ સ્યાત્તુ ચતુર્વિધમ્ ।। ૩૪૪.

સદૃશતા, સામાન્ય ગુણ, ઉપમા અને રૂપક; સહઉક્તિ અને અર્થાંતર—આ રીતે ચાર પ્રકાર થાય છે.

ઉપમા નામ સા યસ્યામુપમાનોપમેયયોઃ । સત્તા ચાન્તરસામાન્યયોગિત્વેપિ વિવક્ષિતં ।। ૩૪૪.

ઉપમા એ છે જેમાં ઉપમાન અને ઉપમેય વચ્ચે કોઈક પ્રકારની સદૃશતા હોય, અને એ ઈચ્છિત રીતે બતાવવામાં આવે—even જો એ સામાન્ય હોય.

કિઞ્ચિદાદાય સારૂપ્યં લોકયાત્રા પ્રવર્ત્તતે । સમાસેનાસમાસેન સા દ્વિધા પ્રતિયોગિનઃ ।। ૩૪૪.

કોઈક રીતે મળતી આવડતી લઈને, દુનિયાની વાતચીત ચાલે છે; ટૂંકમાં કે વિગતે, બંને તરફથી ઉપમાનો બે પ્રકાર થાય છે.

વિગ્રહાદભિધાનશ્ય સસભાસાઽન્યથોત્તરા । ઉપમાદ્યોતકપદેનોપમેયપદેન ચ ।। ૩૪૪.

શબ્દના વિભાજનથી, સદૃશતા દર્શાવતો શબ્દ હોય કે ન હોય, અને ઉપમેયના શબ્દથી—

તાભ્યાઞ્ચ વિગ્રહાત્ ત્રેધા સસમાસાન્તિમાત્ ત્રિધા । વિશિષ્યમાણા ઉપમા ભવન્ત્યષ્ટાદશ સ્ફુટાઃ ।। ૩૪૪.

આ બે અને વિભાજનથી ત્રણ પ્રકાર થાય છે; સમાસ હોય કે ન હોય, એમ ત્રણ પ્રકાર; આમ, વિશિષ્ટ ઉપમાઓ સ્પષ્ટ રીતે અઢાર થાય છે.

યત્ર સાધારણો ધર્મ્મઃ કથ્યતે ગમ્યતેઽપિ વા । તે ધર્મ્મવસ્તુપ્રાધાન્યાદ્ધર્મ્મવસ્તૂપમે ઉભે ।। ૩૪૪.

જ્યાં સામાન્ય ગુણ કહ્યો કે સંકેત કર્યો હોય, ગુણ કે વસ્તુની મહત્તા પ્રમાણે, બંનેને ગુણ-ઉપમા કે વસ્તુ-ઉપમા કહે છે.

તુલ્યમેવોપમીયેતે યત્રાન્યોન્યેન ધર્મ્મણૌ । પરસ્પરોપમા સા સ્યાત્ પ્રસિદ્ધેરન્યથા તયો ।। ૩૪૪.

જ્યાં બંનેને એકબીજાની સાથે ગુણથી સરખાવાય છે, તેને પરસ્પર ઉપમા કહે છે; નહિ તો, એ રીતે સ્થાપિત થતી નથી.

વિપરીતોપમા સા સ્યાદ્વ્યાવૃત્તેર્ન્નિયમોપમા । અન્યત્રાપ્યનુવૃત્તેસ્તુ ભવેદનિયમોપમા ।। ૩૪૪.

જ્યાં વિપરીત રીતે ઉપમા થાય, તેને વિપરીત ઉપમા કહે છે; similarity બીજે પણ મળે, તો તેને અનિયમ ઉપમા કહે છે.

સમુચ્યતેપમાતોઽન્યધર્મ્મવાહુલ્યકીર્ત્તનાત્ । વહોર્ધર્મ્મસ્ય સામ્યેપિ વૈલક્ષણ્યં વિવક્ષિતં ।। ૩૪૪.

જ્યારે ઉપમા સિવાય બીજા ગુણોનું વર્ણન થાય, અને મુખ્ય ગુણમાં પણ સદૃશતા હોવા છતાં, ભિન્નતા બતાવવી હોય.

યદુચ્યતેઽતિરિક્તત્વં વ્યતિરેકોપમા તુ સા । યત્રોપમા સ્યાદ્વહુભિઃ સદૃશૈઃ સા બહૂપમા ।। ૩૪૪.

જ્યારે વધારેપણું બતાવવામાં આવે, તેને અતિરેક ઉપમા કહે છે; અને ઘણી બધી વસ્તુઓ સાથે ઉપમા હોય, તેને બહુ ઉપમા કહે છે.

ધર્મ્માઃ પ્રત્યુપમાનઞ્ચેદન્યે માલોપમૈવ સા। ઉપમાનવિકારેણ લુલના વિક્રિયોપમા ।। ૩૪૪.

જો ગુણો અલગ-અલગ વસ્તુઓ સાથે સરખાવાય, તો તેને માળા ઉપમા કહે છે; અને ઉપમાનમાં ફેરફાર થાય, તો તેને પરિવર્તનશીલ ઉપમા કહે છે.

ત્રૈલોક્યાસમ્ભવિ કિમપ્યારોપ્ય પ્રતિયોગિનિ । કવિનોપમીયતે યા પ્રથતે સાદ્‌ભુતોપમા ।। ૩૪૪.

ત્રણે લોકમાં અશક્ય એવી કોઈ વસ્તુને સામે પક્ષ પર મૂકીને, કવિ જ્યારે તેની સરખામણી કરે છે, ત્યારે તેને અદ્ભુત ઉપમા કહે છે.

પ્રતિયોગિનમારોષ્ય તદભેદેન કીર્ત્તનમ્ । ઉપમેયસ્ય સા મોહોપમાઽસૌ ભ્રાન્તિમદ્વચઃ ।। ૩૪૪.

જ્યારે ઉપમાનને વિષય પર લગાડી, બંનેમાં કોઈ ફરક રાખ્યા વિના વિષયને એ જ માનવામાં આવે છે, ત્યારે તેને ભ્રાંતિથી થયેલી ઉપમા કહે છે, જે મૂંઝાયેલા માણસની વાત હોય છે.

ઉભયોર્ધર્મ્મિણોસ્તથ્યાનિશ્ચયાત્ સંશયોપમા । ઉપમેયસ્ય સંશય્ય નિશ્ચયાન્નિશ્ચયોપમા ।। ૩૪૪.

જ્યારે બંનેમાં ગુણો અંગે સંશય હોય, ત્યારે તેને સંશય ઉપમા કહે છે; જ્યારે વિષયમાં શંકા હોય, ત્યારે તેને નિશ્ચયના અભાવની ઉપમા કહે છે; અને જ્યારે નિશ્ચય થાય, ત્યારે તેને નિશ્ચય ઉપમા કહે છે.

વાક્યાર્થેનૈવ વાક્યાર્થોપમા સ્યાદુપમાનતઃ । આત્મનોપમાનાદુપમા સાધારણ્યતિશાયિની ।। ૩૪૪.

જ્યારે એક વાક્યનો અર્થ બીજા વાક્યના અર્થ સાથે સરખાય છે, ત્યારે તેને વાક્યાર્થ ઉપમા કહે છે; અને જ્યારે પોતાને જ ઉપમાન બનાવાય છે, ત્યારે તેને સામાન્યતા કરતાં વધારે ઉપમા કહે છે.

ઉપમેયં યદન્યસ્ય તદન્યસ્યોપમા મતા । યદ્યુત્તરોત્તરં યાતિ તદાઽસૌ ગગનોપમા ।। ૩૪૪.

જ્યારે વિષયને બીજાની સાથે સરખાવાય છે, ત્યારે તેને ઉપમા માનવામાં આવે છે; અને જ્યારે એ સરખામણી એક પછી એક આગળ વધે, ત્યારે તેને ગગન ઉપમા કહે છે.

પ્રશંસા ચૈવ નિન્દા ચ કલ્પિતા સદૃશો તથા । કિઞ્ચિચ્ચ સદૃશી જ્ઞેયા ઉપમા પઞ્ચધા પુનઃ ।। ૩૪૪.

પ્રશંસા, નિંદા, કલ્પિત સમાનતા અને થોડો સમાનપણો — આ રીતે ઉપમા પાંચ પ્રકારની કહેવાય છે.

ઉપમાનેન યત્તત્ત્વમુપમેયસ્ય રૂપ્યતે । ગુણાનાં સમતાં દૃષ્ટ્વા રૂપકં નામ તદ્વિદુઃ ।। ૩૪૪.

જ્યારે ઉપમાન દ્વારા વિષયનું સાચું સ્વરૂપ બતાવવામાં આવે છે અને ગુણોની સમાનતા દેખાય છે, ત્યારે તેને રૂપક કહે છે.

ઉપમૈવ તિરોભૂતભેદા રૂપકમેવ વા । સહોક્તિઃ સહભાવેન કથનં તુલ્યધર્મ્મિણાં ।। ૩૪૪.

જ્યારે ઉપમાની ભેદરેખા છુપાય છે અથવા રૂપક પણ છુપાય છે, ત્યારે સમાન ગુણ ધરાવનારા બંનેને સાથે સાથે કહેવું સહોક્તિ કહેવાય છે.

ભવેદર્થાન્તરન્યાસઃ સાદૃશ્યેનોત્તરેણ સઃ । અન્યથોપસ્થિતા વૃત્તિશ્ચેતન્સ્યેતરસ્ય ચ ।। ૩૪૪.

જ્યારે સમાનતાથી બીજું અર્થ પછી રજૂ થાય, અથવા અર્થની ક્રિયા બીજી રીતે દેખાય, ત્યારે તેને અર્થાંતરન્યાસ અથવા બીજી પ્રકારની વૃત્તિ કહે છે.

અન્યથા મન્યતે યત્ર તામુત્પ્રેક્ષઆં પ્રચક્ષતે । લોકસીમાનિવૃત્તસ્ય વસ્તુધર્મ્મસ્ય કીર્ત્તનમ્ ।। ૩૪૪.

જ્યાં કોઈ વસ્તુને બીજા રીતે કલ્પના કરવામાં આવે છે, તેને ઉત્પ્રેક્ષા કહે છે — એ એ વસ્તુના એવા ગુણનું વર્ણન છે, જે લોકમાં સામાન્ય રીતે જોવા મળતો નથી.

ભવેદતિશયો નામ સમ્ભવાસમ્ભવાદ્ દ્વિધા । ગુણજાતિક્રિયાદીનાં યત્ર વૈકલ્યદર્શનં ।। ૩૪૪.

અતિશય એટલે વધારેપણું, તે શક્ય અને અશક્ય એમ બે પ્રકારનું હોય છે; જ્યાં ગુણ, જાતિ, ક્રિયા વગેરેમાં કમી દેખાય છે.

વિશેષદર્શનાયૈવ સા વિશેષોક્તિરુચ્યતે । પ્રસિદ્ધહેતુવ્યાવૃત્યા યત્ કિઞ્ચિત્ કારણઆન્તરમ્ ।। ૩૪૪.

વિશેષ બતાવવા માટે જે કહેવામાં આવે છે, તેને વિશેષોક્તિ કહે છે; અને જ્યારે જાણીતી કારણને દૂર કરીને બીજું કારણ આપવામાં આવે છે.

યત્ર સ્વાભાવિકત્વં વા વિભાવ્યં સા વિભાવના । સઙ્ગતીકરણં યુક્ત્યા યદસંગચ્છમાનયોઃ ।। ૩૪૪.

જ્યાં સ્વાભાવિકપણું કે મૂળ ગુણ સમજાવવો હોય, તેને વિભાવના કહે છે; અને જ્યારે બે અસંબંધિત વસ્તુઓને તર્કથી જોડવામાં આવે છે.

વિરોધપૂર્વકત્વેન તદ્વિરોધ ઇતિ સ્મૃતં । સિસાધયિષિતાર્થસ્ય હેતુર્ભવતિ સાધકઃ ।। ૩૪૪.

જ્યારે વિરોધ પહેલા બતાવવામાં આવે છે, ત્યારે તેને વિરોધ કહે છે; જેThing સ્થાપિત કરવું હોય, તેના માટે કારણ પુરાવો બને છે.

કારકો જ્ઞાપક ઇતિ દ્વિધા સોઽપ્યુપજાયતે । પ્રવર્ત્તતે કારકાખ્યઃ પ્રાક્ પશ્ચાત્ કાર્ય્યજન્મનઃ ।। ૩૪૪.

કારણ પણ બે પ્રકારનું હોય છે: એક કરાવનાર અને બીજું ઓળખાવનાર; કરાવનાર કાર્ય થવા પહેલા કાર્ય કરે છે અને ઓળખાવનાર કાર્ય થયા પછી ઓળખાય છે.

પૂર્વ્વશેષ ઇતિ ખ્યાતસ્તયોરેવ વિશેષયોઃ । કાર્ય્યકારણભાવદ્વા સ્વભાવાદ્વા નિયામકાત્ ।। ૩૪૪.

આને પૂર્વશેષ કહે છે, જે બે પ્રકારના ભેદમાં ઓળખાય છે; એ કાર્ય-કારણના સંબંધથી કે સ્વભાવથી નિશ્ચિત થાય છે.