અગ્નિપુરાણમ્

સમૌ તુર્ય્યં પઞ્ચમન્તુ ક્રમેણ વિનિયોજયેત્ । તુર્ય્યૌ યોજ્યૌ તુ તદ્વચ્ચ દલાન્તાઃ ક્રમપાદયોઃ ।। ૩૪૩.

ચોથું અને પાંચમું સમાન હોય તો ક્રમશઃ ગોઠવવું. ચોથાં પણ એ જ રીતે પાંદડાના અંતે, પગલાંના ક્રમ પ્રમાણે જોડવા.

અર્દ્ધયોરન્તિમાદ્યૌ તુ મુરજે સદૃશાવુભૌ । પાદાર્દ્ધપતિતો વર્ણઃ પ્રાતિલોમ્યાનુલોમતઃ ।। ૩૪૩.

અડધાંના અંતે, પ્રથમ અને અંતિમ, બંને સમાન રીતે મૃદંગાકાર ગોઠવવા. પગલાના અડધામાં મૂકેલો અક્ષર, વિપરીત અને સીધા ક્રમમાં.

અન્તિમં પરિબધ્નીયાદ્યાવત્તુર્ય્યમિહાદિમત્ । પાદાત્તુર્ય્યાદ્યદેવાદ્યં નવમાત્ ષોડ઼શાદપિ ।। ૩૪૩.

અંતિમને અહીં ચોથા સુધી, શરૂઆતથી જોડવું. ચોથા પગલાંથી પ્રથમ, નવમાથી સોળમા સુધી પણ.

અક્ષરાત્ પુટકે મધ્યે મદ્યેઽક્ષરચતુષ્ટયમ્ । કૃત્વા કુર્ય્યાદ્યથૈતસ્ય મુરજાકારતા ભવેત્ ।। ૩૪૩.

અક્ષરથી, પાંદડાના મધ્યમાં ચાર અક્ષરનું જૂથ રાખી, એવી રીતે ગોઠવવું કે તે મૃદંગ જેવું રૂપ લે.

દ્વિતીયં ચક્રશાર્દૂલવિક્રીડિતકસમ્પદમ્ । ગોમૂત્રિકા સર્વવૃત્તૈરન્યે બન્ધાસ્ત્વનુષ્ટુભા ।। ૩૪૩.

બીજું ચક્ર, વાઘની રમત અને ગોમૂત્રિકા, બધાં છંદોથી બને છે. બીજાં બંધો અનુષ્ઠુપ માટે છે.

નામધેયં યદિ ન ચેદમીષુ કવિકાવ્યયોઃ । મિત્રધેયાભિતુષ્યન્તિ નામિત્રઃ ખિદ્યતે તથા ।। ૩૪૩.

જો કાવ્ય કે કવિને નામ ન હોય, તો મિત્રોને નામ આપવાથી આનંદ થાય છે, પણ શત્રુઓને એથી દુઃખ થાય છે.

વાણબાણાસનવ્યોમખડ્ગમુદ્ગરશક્તયઃ । દ્વિચતુર્થત્રિશ્રૃઙ્ગાટા દમ્ભોલિમુષ્લાઙ્કુશાઃ ।। ૩૪૩.

બાણ, ધનુષ્ય, તૂણીર, તલવાર, ગદા, ભાલા, બે-ત્રણ-ચાર શિખરવાળી ગદાઓ, ઢોલ, મુસળ અને અંકુશ—

પદં રથસ્ય નાગસ્ય પુષ્કરિણ્યસિપુત્રિકા । એતે બન્ધાસ્તથા ચાન્યે એવં જ્ઞેયાઃ સ્વયં બુધૈઃ ।। ૩૪૩.

રથનું પગ, હાથી, કમળતળાવ, તલવારની માળ—આ બધું બંધન છે, અને બીજા પણ છે; સમજદાર લોકો એ બધું પોતે સમજવા જોઈએ.

અગ્નિરુવાચ અલઙ્કરણમર્થાનામર્થાલઙ્કાર ઇષ્યતે । તં વિના શબ્દસૌન્દર્ય્યમપિ નાસ્તિ મનોહરમ્ ।। ૩૪૪.

અગ્નિએ કહ્યું: અર્થને શોભાવવું એ અર્થની શોભા કહેવાય છે; એ વિના, શબ્દોની સુંદરતા પણ મનને ભાવે એવી નથી.

અર્થાલઙ્કારરહિતા વિધવેવ સરસ્વતી । સ્વરૂપમથ સાદૃશ્યમુતપ્રેક્ષાતિશયાવપિ ।। ૩૪૪.

અર્થની શોભા વિના સરસ્વતી વિધવા જેવી લાગે છે; તેમ જ, તેનો સ્વરૂપ, સદૃશતા, કલ્પના અને વિશેષતા—all પણ એવી જ છે.

વિભાવના વિરોધશ્ચ હેતુશ્ચ સમમષ્ટધા । સ્વભાવ એવ ભાવાનાં સ્વરૂપમભિધીયતે ।। ૩૪૪.

કલ્પના, વિરોધ અને કારણ—આ આઠ પ્રકારના થાય છે; દરેક વસ્તુનું સ્વભાવ એ તેનું સાચું સ્વરૂપ કહેવાય છે.

નિજમાગન્તુકઞ્ચેતિ દ્વિવિધં તદુદાહૃતમ્ । સાંસિદ્ધિકં નિજં નૈમિત્તિકમાગન્તુકં તથા ।। ૩૪૪.

એ બે પ્રકારનું કહેવાયું છે: પોતાનું અને પરથી મળેલું; પોતાનું એટલે સ્વાભાવિક, અને કારણથી મળેલું એટલે પરથી મળેલું.

સાદૃશ્યં ધર્મ્મસામાન્યમુપમા રૂપકં તથા । સહોક્ત્યર્થાન્તરન્યાસાવિતિ સ્યાત્તુ ચતુર્વિધમ્ ।। ૩૪૪.

સદૃશતા, સામાન્ય ગુણ, ઉપમા અને રૂપક; સહઉક્તિ અને અર્થાંતર—આ રીતે ચાર પ્રકાર થાય છે.

ઉપમા નામ સા યસ્યામુપમાનોપમેયયોઃ । સત્તા ચાન્તરસામાન્યયોગિત્વેપિ વિવક્ષિતં ।। ૩૪૪.

ઉપમા એ છે જેમાં ઉપમાન અને ઉપમેય વચ્ચે કોઈક પ્રકારની સદૃશતા હોય, અને એ ઈચ્છિત રીતે બતાવવામાં આવે—even જો એ સામાન્ય હોય.

કિઞ્ચિદાદાય સારૂપ્યં લોકયાત્રા પ્રવર્ત્તતે । સમાસેનાસમાસેન સા દ્વિધા પ્રતિયોગિનઃ ।। ૩૪૪.

કોઈક રીતે મળતી આવડતી લઈને, દુનિયાની વાતચીત ચાલે છે; ટૂંકમાં કે વિગતે, બંને તરફથી ઉપમાનો બે પ્રકાર થાય છે.

વિગ્રહાદભિધાનશ્ય સસભાસાઽન્યથોત્તરા । ઉપમાદ્યોતકપદેનોપમેયપદેન ચ ।। ૩૪૪.

શબ્દના વિભાજનથી, સદૃશતા દર્શાવતો શબ્દ હોય કે ન હોય, અને ઉપમેયના શબ્દથી—

તાભ્યાઞ્ચ વિગ્રહાત્ ત્રેધા સસમાસાન્તિમાત્ ત્રિધા । વિશિષ્યમાણા ઉપમા ભવન્ત્યષ્ટાદશ સ્ફુટાઃ ।। ૩૪૪.

આ બે અને વિભાજનથી ત્રણ પ્રકાર થાય છે; સમાસ હોય કે ન હોય, એમ ત્રણ પ્રકાર; આમ, વિશિષ્ટ ઉપમાઓ સ્પષ્ટ રીતે અઢાર થાય છે.

યત્ર સાધારણો ધર્મ્મઃ કથ્યતે ગમ્યતેઽપિ વા । તે ધર્મ્મવસ્તુપ્રાધાન્યાદ્ધર્મ્મવસ્તૂપમે ઉભે ।। ૩૪૪.

જ્યાં સામાન્ય ગુણ કહ્યો કે સંકેત કર્યો હોય, ગુણ કે વસ્તુની મહત્તા પ્રમાણે, બંનેને ગુણ-ઉપમા કે વસ્તુ-ઉપમા કહે છે.

તુલ્યમેવોપમીયેતે યત્રાન્યોન્યેન ધર્મ્મણૌ । પરસ્પરોપમા સા સ્યાત્ પ્રસિદ્ધેરન્યથા તયો ।। ૩૪૪.

જ્યાં બંનેને એકબીજાની સાથે ગુણથી સરખાવાય છે, તેને પરસ્પર ઉપમા કહે છે; નહિ તો, એ રીતે સ્થાપિત થતી નથી.

વિપરીતોપમા સા સ્યાદ્વ્યાવૃત્તેર્ન્નિયમોપમા । અન્યત્રાપ્યનુવૃત્તેસ્તુ ભવેદનિયમોપમા ।। ૩૪૪.

જ્યાં વિપરીત રીતે ઉપમા થાય, તેને વિપરીત ઉપમા કહે છે; similarity બીજે પણ મળે, તો તેને અનિયમ ઉપમા કહે છે.

સમુચ્યતેપમાતોઽન્યધર્મ્મવાહુલ્યકીર્ત્તનાત્ । વહોર્ધર્મ્મસ્ય સામ્યેપિ વૈલક્ષણ્યં વિવક્ષિતં ।। ૩૪૪.

જ્યારે ઉપમા સિવાય બીજા ગુણોનું વર્ણન થાય, અને મુખ્ય ગુણમાં પણ સદૃશતા હોવા છતાં, ભિન્નતા બતાવવી હોય.

યદુચ્યતેઽતિરિક્તત્વં વ્યતિરેકોપમા તુ સા । યત્રોપમા સ્યાદ્વહુભિઃ સદૃશૈઃ સા બહૂપમા ।। ૩૪૪.

જ્યારે વધારેપણું બતાવવામાં આવે, તેને અતિરેક ઉપમા કહે છે; અને ઘણી બધી વસ્તુઓ સાથે ઉપમા હોય, તેને બહુ ઉપમા કહે છે.

ધર્મ્માઃ પ્રત્યુપમાનઞ્ચેદન્યે માલોપમૈવ સા। ઉપમાનવિકારેણ લુલના વિક્રિયોપમા ।। ૩૪૪.

જો ગુણો અલગ-અલગ વસ્તુઓ સાથે સરખાવાય, તો તેને માળા ઉપમા કહે છે; અને ઉપમાનમાં ફેરફાર થાય, તો તેને પરિવર્તનશીલ ઉપમા કહે છે.

ત્રૈલોક્યાસમ્ભવિ કિમપ્યારોપ્ય પ્રતિયોગિનિ । કવિનોપમીયતે યા પ્રથતે સાદ્‌ભુતોપમા ।। ૩૪૪.

ત્રણે લોકમાં અશક્ય એવી કોઈ વસ્તુને સામે પક્ષ પર મૂકીને, કવિ જ્યારે તેની સરખામણી કરે છે, ત્યારે તેને અદ્ભુત ઉપમા કહે છે.

પ્રતિયોગિનમારોષ્ય તદભેદેન કીર્ત્તનમ્ । ઉપમેયસ્ય સા મોહોપમાઽસૌ ભ્રાન્તિમદ્વચઃ ।। ૩૪૪.

જ્યારે ઉપમાનને વિષય પર લગાડી, બંનેમાં કોઈ ફરક રાખ્યા વિના વિષયને એ જ માનવામાં આવે છે, ત્યારે તેને ભ્રાંતિથી થયેલી ઉપમા કહે છે, જે મૂંઝાયેલા માણસની વાત હોય છે.

ઉભયોર્ધર્મ્મિણોસ્તથ્યાનિશ્ચયાત્ સંશયોપમા । ઉપમેયસ્ય સંશય્ય નિશ્ચયાન્નિશ્ચયોપમા ।। ૩૪૪.

જ્યારે બંનેમાં ગુણો અંગે સંશય હોય, ત્યારે તેને સંશય ઉપમા કહે છે; જ્યારે વિષયમાં શંકા હોય, ત્યારે તેને નિશ્ચયના અભાવની ઉપમા કહે છે; અને જ્યારે નિશ્ચય થાય, ત્યારે તેને નિશ્ચય ઉપમા કહે છે.

વાક્યાર્થેનૈવ વાક્યાર્થોપમા સ્યાદુપમાનતઃ । આત્મનોપમાનાદુપમા સાધારણ્યતિશાયિની ।। ૩૪૪.

જ્યારે એક વાક્યનો અર્થ બીજા વાક્યના અર્થ સાથે સરખાય છે, ત્યારે તેને વાક્યાર્થ ઉપમા કહે છે; અને જ્યારે પોતાને જ ઉપમાન બનાવાય છે, ત્યારે તેને સામાન્યતા કરતાં વધારે ઉપમા કહે છે.

ઉપમેયં યદન્યસ્ય તદન્યસ્યોપમા મતા । યદ્યુત્તરોત્તરં યાતિ તદાઽસૌ ગગનોપમા ।। ૩૪૪.

જ્યારે વિષયને બીજાની સાથે સરખાવાય છે, ત્યારે તેને ઉપમા માનવામાં આવે છે; અને જ્યારે એ સરખામણી એક પછી એક આગળ વધે, ત્યારે તેને ગગન ઉપમા કહે છે.

પ્રશંસા ચૈવ નિન્દા ચ કલ્પિતા સદૃશો તથા । કિઞ્ચિચ્ચ સદૃશી જ્ઞેયા ઉપમા પઞ્ચધા પુનઃ ।। ૩૪૪.

પ્રશંસા, નિંદા, કલ્પિત સમાનતા અને થોડો સમાનપણો — આ રીતે ઉપમા પાંચ પ્રકારની કહેવાય છે.