અગ્નિપુરાણમ્

દ્વિધા ચક્રં ચતુરરં ષડ઼રન્તત્ર ચાદિમં । પૂર્વ્વાર્દ્ધે સદૃશા વર્ણાઃ પાદપ્રથમપઞ્ચમા ।। ૩૪૩.

ચક્રને બે ભાગે વહેંચવું, તેમાં ચાર આર રાખવી અને પ્રથમ આર પૂર્વ ભાગમાં. પૂર્વાર્ધમાં પગલાની પ્રથમ અને પાંચમી જેવાં અક્ષરો રાખવા.

અયુજોઽશ્વયુજશ્ચૈવ તુર્ય્યાવપ્યષ્ટમાવપિ । તસ્યોપપાદપ્રાક્પ્રત્યગરેષુ ચ યથાક્રમં ।। ૩૪૩.

જ્યાં વિમુખ અને સમ અક્ષરો હોય, તેમજ ચોથું અને આઠમું, તે અનુક્રમે પૂર્વ અને પશ્ચિમ ભાગમાં યોગ્ય રીતે મૂકવા.

સ્યાત્પાદાર્દ્ધચતુષ્કન્તુ નાભૌ તસ્યાદ્યમક્ષરં । પશ્ચિમારાવધિ નયેન્નેમૌ શેષે પદદ્વયી ।। ૩૪૩.

પગલાંના અડધાં ચાર જૂથ નાભિમાં, તેમા પ્રથમ અક્ષર રાખવું. આ બે પશ્ચિમ સીમા સુધી લઈ જવા અને બાકી બે પગલાં બાકીના ભાગમાં રાખવા.

તૃતીયં તુર્ય્યપાદાન્તે પ્રથમૌ સદૃશાવુભૌ । વર્ણૌ પાઢ઼ત્રયસ્યાપિ દશમઃ સદૃશો યદિ ।। ૩૪૩.

ત્રીજું ચોથા પગલાંના અંતે, અને પ્રથમ બે સમાન, એ જ રીતે ત્રણ ભાગના દસમા અક્ષર પણ જો સમાન હોય તો.

પ્રથમે ચરમે તસ્ય ષડ્‌વર્ણાઃ પશ્ચિમે યદિ । ભવન્તિ દ્વ્યન્તરં તર્હિ વૃહચ્ચક્રમુદાહૃતં ।। ૩૪૩.

પ્રથમ અને અંતિમમાં, જો પશ્ચિમ ભાગમાં છ અક્ષરો હોય અને બેનું અંતર હોય, તો તેને મહાન ચક્ર કહેવાય છે.

સમ્મુખાદ્વયે પાદમેકૈકં ક્રમશો લિખેત્ । નાભૌ તુ વર્ણં દશમં નેમૌ તુર્ય્યપદન્નયેત્ ।। ૩૪૩.

સામે-સામે બે પગલાં ક્રમશઃ લખવા. નાભિમાં દસમો અક્ષર મૂકો અને આ ચોથા પગલાં સુધી ન લઈ જવું.

શ્લોકસ્યાદ્યન્તદશમાઃ સમા આદ્યન્તિમૌ યુજોઃ । આદૌ વર્ણઃ સમૌ તુર્ય્યપઞ્ચમાવાદ્યતુર્ય્યયોઃ ।। ૩૪૩.

શ્લોકના પ્રથમ, અંતિમ અને દસમા અક્ષર સમાન હોય છે, તેમ જ વિમુખના પ્રથમ અને અંતિમ પણ. શરૂઆતમાં ચોથા અને પાંચમા અક્ષર પણ સમાન હોય છે.

દ્વિતાયપ્રાતિલોમ્યેન તૃતીયં જાયતે યદિ । પદં વિદધ્યાત્ પત્રસ્ય દણ્ડશ્ચક્રાબ્જકં કૃતેઃ ।। ૩૪૩.

જો બીજાનું વિપરીતથી ત્રીજું બને, તો પગલું પાંદડાને અને દંડ ચક્ર-કમળ રચનાને આપવું.

દ્વિતીયૌ પ્રાગ્દલે તુલ્યૌ સપ્તમૌ ચ તથાપરૌ । સટ્ટશાવુત્તરદલૌ દ્વિતીયાભ્યામથાર્દ્ધયોઃ ।। ૩૪૩.

બીજું પૂર્વ પાંદડામાં, એ જ રીતે સાતમું આગળના પાંદડામાં. છઠ્ઠું અને સાતમું ઉત્તર પાંદડામાં, અને બીજાના અડધાં પણ.

દ્વિતીયષષ્ઠાઃ સટ્ટશાશ્ચતુર્થપઞ્ચમાવપિ । આદ્યન્તપાદયોસ્તુલ્યૌ પરાર્દ્ધસપ્તમાવપિ ।। ૩૪૩.

બીજું અને છઠ્ઠું, છઠ્ઠું અને સાતમું, તેમજ ચોથું અને પાંચમું. પ્રથમ અને અંતિમ પગલાંમાં, પછીના ભાગમાં સાતમું પણ.

સમૌ તુર્ય્યં પઞ્ચમન્તુ ક્રમેણ વિનિયોજયેત્ । તુર્ય્યૌ યોજ્યૌ તુ તદ્વચ્ચ દલાન્તાઃ ક્રમપાદયોઃ ।। ૩૪૩.

ચોથું અને પાંચમું સમાન હોય તો ક્રમશઃ ગોઠવવું. ચોથાં પણ એ જ રીતે પાંદડાના અંતે, પગલાંના ક્રમ પ્રમાણે જોડવા.

અર્દ્ધયોરન્તિમાદ્યૌ તુ મુરજે સદૃશાવુભૌ । પાદાર્દ્ધપતિતો વર્ણઃ પ્રાતિલોમ્યાનુલોમતઃ ।। ૩૪૩.

અડધાંના અંતે, પ્રથમ અને અંતિમ, બંને સમાન રીતે મૃદંગાકાર ગોઠવવા. પગલાના અડધામાં મૂકેલો અક્ષર, વિપરીત અને સીધા ક્રમમાં.

અન્તિમં પરિબધ્નીયાદ્યાવત્તુર્ય્યમિહાદિમત્ । પાદાત્તુર્ય્યાદ્યદેવાદ્યં નવમાત્ ષોડ઼શાદપિ ।। ૩૪૩.

અંતિમને અહીં ચોથા સુધી, શરૂઆતથી જોડવું. ચોથા પગલાંથી પ્રથમ, નવમાથી સોળમા સુધી પણ.

અક્ષરાત્ પુટકે મધ્યે મદ્યેઽક્ષરચતુષ્ટયમ્ । કૃત્વા કુર્ય્યાદ્યથૈતસ્ય મુરજાકારતા ભવેત્ ।। ૩૪૩.

અક્ષરથી, પાંદડાના મધ્યમાં ચાર અક્ષરનું જૂથ રાખી, એવી રીતે ગોઠવવું કે તે મૃદંગ જેવું રૂપ લે.

દ્વિતીયં ચક્રશાર્દૂલવિક્રીડિતકસમ્પદમ્ । ગોમૂત્રિકા સર્વવૃત્તૈરન્યે બન્ધાસ્ત્વનુષ્ટુભા ।। ૩૪૩.

બીજું ચક્ર, વાઘની રમત અને ગોમૂત્રિકા, બધાં છંદોથી બને છે. બીજાં બંધો અનુષ્ઠુપ માટે છે.

નામધેયં યદિ ન ચેદમીષુ કવિકાવ્યયોઃ । મિત્રધેયાભિતુષ્યન્તિ નામિત્રઃ ખિદ્યતે તથા ।। ૩૪૩.

જો કાવ્ય કે કવિને નામ ન હોય, તો મિત્રોને નામ આપવાથી આનંદ થાય છે, પણ શત્રુઓને એથી દુઃખ થાય છે.

વાણબાણાસનવ્યોમખડ્ગમુદ્ગરશક્તયઃ । દ્વિચતુર્થત્રિશ્રૃઙ્ગાટા દમ્ભોલિમુષ્લાઙ્કુશાઃ ।। ૩૪૩.

બાણ, ધનુષ્ય, તૂણીર, તલવાર, ગદા, ભાલા, બે-ત્રણ-ચાર શિખરવાળી ગદાઓ, ઢોલ, મુસળ અને અંકુશ—

પદં રથસ્ય નાગસ્ય પુષ્કરિણ્યસિપુત્રિકા । એતે બન્ધાસ્તથા ચાન્યે એવં જ્ઞેયાઃ સ્વયં બુધૈઃ ।। ૩૪૩.

રથનું પગ, હાથી, કમળતળાવ, તલવારની માળ—આ બધું બંધન છે, અને બીજા પણ છે; સમજદાર લોકો એ બધું પોતે સમજવા જોઈએ.

અગ્નિરુવાચ અલઙ્કરણમર્થાનામર્થાલઙ્કાર ઇષ્યતે । તં વિના શબ્દસૌન્દર્ય્યમપિ નાસ્તિ મનોહરમ્ ।। ૩૪૪.

અગ્નિએ કહ્યું: અર્થને શોભાવવું એ અર્થની શોભા કહેવાય છે; એ વિના, શબ્દોની સુંદરતા પણ મનને ભાવે એવી નથી.

અર્થાલઙ્કારરહિતા વિધવેવ સરસ્વતી । સ્વરૂપમથ સાદૃશ્યમુતપ્રેક્ષાતિશયાવપિ ।। ૩૪૪.

અર્થની શોભા વિના સરસ્વતી વિધવા જેવી લાગે છે; તેમ જ, તેનો સ્વરૂપ, સદૃશતા, કલ્પના અને વિશેષતા—all પણ એવી જ છે.

વિભાવના વિરોધશ્ચ હેતુશ્ચ સમમષ્ટધા । સ્વભાવ એવ ભાવાનાં સ્વરૂપમભિધીયતે ।। ૩૪૪.

કલ્પના, વિરોધ અને કારણ—આ આઠ પ્રકારના થાય છે; દરેક વસ્તુનું સ્વભાવ એ તેનું સાચું સ્વરૂપ કહેવાય છે.

નિજમાગન્તુકઞ્ચેતિ દ્વિવિધં તદુદાહૃતમ્ । સાંસિદ્ધિકં નિજં નૈમિત્તિકમાગન્તુકં તથા ।। ૩૪૪.

એ બે પ્રકારનું કહેવાયું છે: પોતાનું અને પરથી મળેલું; પોતાનું એટલે સ્વાભાવિક, અને કારણથી મળેલું એટલે પરથી મળેલું.

સાદૃશ્યં ધર્મ્મસામાન્યમુપમા રૂપકં તથા । સહોક્ત્યર્થાન્તરન્યાસાવિતિ સ્યાત્તુ ચતુર્વિધમ્ ।। ૩૪૪.

સદૃશતા, સામાન્ય ગુણ, ઉપમા અને રૂપક; સહઉક્તિ અને અર્થાંતર—આ રીતે ચાર પ્રકાર થાય છે.

ઉપમા નામ સા યસ્યામુપમાનોપમેયયોઃ । સત્તા ચાન્તરસામાન્યયોગિત્વેપિ વિવક્ષિતં ।। ૩૪૪.

ઉપમા એ છે જેમાં ઉપમાન અને ઉપમેય વચ્ચે કોઈક પ્રકારની સદૃશતા હોય, અને એ ઈચ્છિત રીતે બતાવવામાં આવે—even જો એ સામાન્ય હોય.

કિઞ્ચિદાદાય સારૂપ્યં લોકયાત્રા પ્રવર્ત્તતે । સમાસેનાસમાસેન સા દ્વિધા પ્રતિયોગિનઃ ।। ૩૪૪.

કોઈક રીતે મળતી આવડતી લઈને, દુનિયાની વાતચીત ચાલે છે; ટૂંકમાં કે વિગતે, બંને તરફથી ઉપમાનો બે પ્રકાર થાય છે.

વિગ્રહાદભિધાનશ્ય સસભાસાઽન્યથોત્તરા । ઉપમાદ્યોતકપદેનોપમેયપદેન ચ ।। ૩૪૪.

શબ્દના વિભાજનથી, સદૃશતા દર્શાવતો શબ્દ હોય કે ન હોય, અને ઉપમેયના શબ્દથી—

તાભ્યાઞ્ચ વિગ્રહાત્ ત્રેધા સસમાસાન્તિમાત્ ત્રિધા । વિશિષ્યમાણા ઉપમા ભવન્ત્યષ્ટાદશ સ્ફુટાઃ ।। ૩૪૪.

આ બે અને વિભાજનથી ત્રણ પ્રકાર થાય છે; સમાસ હોય કે ન હોય, એમ ત્રણ પ્રકાર; આમ, વિશિષ્ટ ઉપમાઓ સ્પષ્ટ રીતે અઢાર થાય છે.

યત્ર સાધારણો ધર્મ્મઃ કથ્યતે ગમ્યતેઽપિ વા । તે ધર્મ્મવસ્તુપ્રાધાન્યાદ્ધર્મ્મવસ્તૂપમે ઉભે ।। ૩૪૪.

જ્યાં સામાન્ય ગુણ કહ્યો કે સંકેત કર્યો હોય, ગુણ કે વસ્તુની મહત્તા પ્રમાણે, બંનેને ગુણ-ઉપમા કે વસ્તુ-ઉપમા કહે છે.

તુલ્યમેવોપમીયેતે યત્રાન્યોન્યેન ધર્મ્મણૌ । પરસ્પરોપમા સા સ્યાત્ પ્રસિદ્ધેરન્યથા તયો ।। ૩૪૪.

જ્યાં બંનેને એકબીજાની સાથે ગુણથી સરખાવાય છે, તેને પરસ્પર ઉપમા કહે છે; નહિ તો, એ રીતે સ્થાપિત થતી નથી.