અગ્નિપુરાણમ્

પુરુષાદ્દશિણે વહ્નિં નૈર્ઋતે વારુણેનિલમ્। આદિત્યમૈન્દવે પદ્મે ઋગ્‌યજુશ્ચૈશપદ્મકે

પુરુષની જમણી બાજુએ અગ્નિનું, નૈઋત્ય દિશામાં વારુણ અને વાયુનું, પશ્ચિમ પાંખમાં આદિત્યનું, વાયવ્ય પાંખમાં ઋગ્વેદ અને યજુર્વેદનું, અને ઉત્તર પાંખમાં ઈશાન રૂપનું પૂજન કરવું.

ઇન્દ્રાદીંશ્ચ દ્વિતીયાયાં પદ્મે ષોડશકે તથા। સામાથર્વાણમાકાશં વાયુ તેજસ્તતા જલમ્

બીજી પાંખોની માળામાં ઈન્દ્ર અને અન્ય દેવતાઓ, કુલ સોળ, તેમજ સામવેદ, અથર્વવેદ, આકાશ, વાયુ, તેજસ અને પછી જળનું પૂજન કરવું.

પૃથિવીઞ્ચ મનશ્ચૈવ શ્રોત્રં ત્વક્ ચક્ષુરર્ચ્ચયેત્। રસનાઞ્ચ તથા ઘ્રાણં ભૂર્ભુવશ્ચૈવ ષોડશમ્

પૃથ્વી, મન, કાન, ચામડી અને આંખનું પૂજન કરવું; એ જ રીતે જીભ અને નાકનું, અને છદમમાં ભૂઃ, ભુવઃ અને સ્વઃનું પૂજન કરવું.

મહર્જનસ્તપઃ સત્યં તથાગ્નિષ્ટોમમેવ ચ। અત્યગ્નિષ્ટોમકં ચૌક્‌થં ષોડશીં વાજપેયકમ્

મહર, જન, તપ, સત્ય અને અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞ, અતિરાત્ર, ઉક્ત, ષોડશી અને વાજપેય યજ્ઞનું પૂજન કરવું.

અતિરાત્રઞ્ચ સમ્પૂજ્ય તથાપ્તોર્યામમર્ચ્ચયેત્। મનો બુદ્ધિમહઙ્કારં શબ્દં સ્પર્શઞ્ચ રૂપકમ્

અતિરાત્રનું યોગ્ય રીતે પૂજન કર્યા પછી, અપ્તોર્યામનું પણ પૂજન કરવું; મન, બુદ્ધિ, અહંકાર, ધ્વનિ, સ્પર્શ અને રૂપનું પૂજન કરવું.

રસં ગન્ધઞ્ચ પદ્મે ષુ ચતુર્વિંશતિષુ ક્રમાત્। જીવં મનોધિપઞ્ચાહં પ્રકૃતિં શબ્દમાત્રકમ્

રસ અને સુગંધ, કમળના ચોવીસ પાંખોમાં ક્રમશઃ; જીવ, મનના અધિપતિ, પાંચ ઇન્દ્રિય, પ્રકૃતિ અને ધ્વનિ તત્ત્વનું પૂજન કરવું.

વાસુદેવાદિમૂર્ત્તિંશ્ચ તથા ચૈવ દશાત્મકમ્। મનઃ શ્રોત્રં ત્વચં પ્રાર્ચ્ચ્ય ચક્ષુશ્ચ રસનં તથા

વાસુદેવથી શરૂ થતી દસ મુર્તિઓનું, અને મન, કાન, ચામડી, આંખ અને જીભનું પણ પૂજન કરવું.

ઘ્રાણં વાક્‌પાણિપાદઞ્ચ દ્વાત્રિંશદ્વારિજેષ્વિમાન્। ચતુર્થાવરણે પૂજ્યાઃ સાઙ્ગાઃ સપરિવારકાઃ

નાક, વાણી, હાથ અને પગ—આ બત્રીસ વસ્તુઓ કમળના પાંખોમાં પૂજવી; ચોથા આવરણમાં અંગો અને પરિવાર સહિત પૂજન કરવું.

પાયૂપસ્થૌ ચ સમ્પૂજ્ય માસાનાં દ્વાદશાધિપાન્। પુરુષોત્તમાદિષડ્‌વિશાનં બાહ્યાવરણકેયજેત્

પાયુ અને ઉપસ્થનું પૂજન કરીને, માસોના બાર અધિપતિઓનું પૂજન કરવું; બહારના આવરણમાં પુરુષોત્તમથી શરૂ થતા છ સમૂહોનું પૂજન કરવું.

ચક્રાબ્જે તેષુ સમ્પૂજ્યા માસાનાં પતયઃ ક્રમાત્। અષ્ટૌ પ્રકૃતયઃ ષડ્ વા પઞ્ચાથ ચતુરોઽપરે

ચક્રરૂપ કમળમાં માસોના સ્વામીઓનું ક્રમશઃ પૂજન કરવું; પછી આઠ પ્રકૃતિઓ, છ, પાંચ અને ચાર અન્ય તત્ત્વોનું પણ પૂજન કરવું.

રજઃ પાતં તતઃ કુર્ય્યાલ્લિખિતે મણ્ડલે શ્રૃણુ। કર્ણિકા પીતવર્ણા સ્યાદ્રેશાઃ સર્વાઃ સિતાઃ સમાઃ

પછી મંડળમાં રેખાઓ દોરવી; સાંભળો: કર્ણિકા પીળા રંગની હોવી જોઈએ અને બધા પાંખો સફેદ અને સમાન હોવા જોઈએ.

દ્વિહસ્તેઽઙ્ગુષ્ઠમાત્રાઃ સ્યુર્હસ્તે ચાર્દ્ધસમાઃ સિતાઃ। પદ્મં શુક્લેનસન્ધીંસ્તુ કૃષ્ણેન શ્યામતોથવા

બે હાથમાં પાંખો અંગૂઠા જેટલા અને એક હાથમાં અડધા જેટલા, બધા સફેદ; કમળના સાંધા સફેદથી અને ઇચ્છા મુજબ કાળા કે શ્યામ રંગથી જોડવા.

કેશરા રક્તપીતાઃ સ્યુઃ કોણાન્ રક્તેન પૂરયેત્। ભૂષયેદ્‌યોગપીઠન્તુ યથેષ્ટં સાર્વવર્ણિકૈઃ

કમળના કેસર લાલ અને પીળા રંગના, ખૂણાઓ લાલથી ભરવા; યોગપીઠને ઈચ્છા મુજબ બધા રંગોથી શોભાવવું.

લતાવિતાનપત્રાદ્યૈર્વીંથિકામુપશોભયેત। પીઠદ્વારે તુ શુક્લેન શોભારક્તેન પીતતઃ

લતા, છત્રી, પાંદડા વગેરેથી મંડપને શોભાવવો; પીઠના દ્વારે સફેદથી સૌંદર્ય, લાલથી તેજસ્વિતા અને પીળાથી પણ શોભા વધારવી.

ઉપસોભાઞ્ચ નીલેન કોણશંશાઁસ્ચ વૈ સિતાન્। ભદ્રકે પૂરણં પ્રોક્તમેવમન્યેષુ પૂરણમ્

શોભા માટે નિલા રંગથી શણગારવું અને ખૂણાઓ સફેદ રાખવા; ભદ્રકમાં આવું ભરવું કહેવાયું છે અને બીજાંઓમાં પણ આવું જ કરવું.

અરકાન્ પીતરક્તાભિઃ શ્યામાન્ નેમિન્તુરક્તતઃ। સિતશ્યામારુણાઃ સૃષ્ણાઃ પીતા રેખાસ્તુ બાહ્યતઃ

અરકા ના બીજ કાળા હોય છે અને તેમાં લાલ રેખાઓ હોય છે, બહાર સફેદ, કાળા અને લાલ રંગની રેખાઓ દેખાય છે, અને બહારની બાજુ પીળા રંગની રેખાઓ હોય છે.

શાલિપિષ્ટાદિ શુક્લં સ્યાદ્રક્તં કૌસુમ્ભકાદિકમ્। હરિદ્રયા ચ હારિદ્રં કૃષ્ણં સ્યાદ્દગ્ધધાન્યતઃ

ચોખા અને એ જેવા અનાજનું પીઠું સફેદ હોય છે; કોશુંભ અને એ જેવા ફૂલોનું લાલ, હળદરનું પીળું, અને સળગેલા અનાજનું કાળું રંગ હોય છે.

શમીપત્રાદિકૈઃ શ્યામં વીજાનાં લક્ષજાપ્યતઃ। ચતુર્લક્ષૈમ્તુ મન્ત્રાણાં વિદ્યાનાં લક્ષસાધનમ્

શમીના પાન અને એ જેવા પાંદડાથી બીજ કાળા થાય છે, બીજ પરના નિશાન પણ કાળા હોય છે; મંત્રો અને વિદ્યા સિદ્ધિ માટે ચાર લાખ સંખ્યા ગણાય છે.

અયુતં બુદ્ધવિદ્યાનાં સ્તોત્રાણાઞ્ચ સહસ્ત્કમ્। પૂર્બ્વમેવાથ લક્ષેણ મન્ત્રસુદ્ધિસ્તથાત્મનઃ

બુદ્ધિવિદ્યા માટે દસ હજાર અને સ્તોત્રો માટે હજાર સંખ્યા છે; પહેલાં એક લાખથી મંત્ર અને આત્માનું શુદ્ધિકરણ થાય છે.

તથાપરેણ લક્ષેણ મન્ત્રઃ ક્ષેત્રીકૃતો ભવેત્। કૂર્વમેવાસમો હોમો વીજાનાં સમ્પ્રકીર્તિતઃ

એ જ રીતે બીજું એક લાખ પુર્ણ થતાં મંત્ર ક્ષેત્રમાં સ્થિર થાય છે; પહેલાં બીજના હોમને સમાન ગણવામાં આવ્યો છે.

પૂર્વસેવા દશાંશેન મન્ત્રાદીનાં પ્રકીર્ત્તિતા। પુરશ્ચર્ય્યે તુ ભન્ત્રે તુ માસિકં વ્રતમાચરેત્

મંત્રાદિની પૂર્વસેવા દસમા ભાગ જેટલી ગણાય છે; પુરશ્ચરણમાં માસિક વ્રત રાખવું જોઈએ.

ભુવિ ન્યસેદ્વામપાદં ન ગૃહ્ણીયાત્ પ્રતિગ્રહમ્। એવં દ્વિત્રિગુણેનૈવ મધ્યમોત્તમસિદ્ધયઃ

જમણું પગ જમીન પર મૂકો અને દાન સ્વીકારવું નહીં; આ પ્રમાણે, બે ગણી કે ત્રણ ગણી સંખ્યાથી મધ્યમ અને ઉત્તમ સિદ્ધિ મળે છે.

મન્ત્રધ્યાનં પ્રવક્ષ્યામિ યેન સ્યાન્મન્ત્રજં ફલમ્। સ્થૂલં શબ્દમયં રૂપં વિગ્રહં બાહ્યમિષ્યતે

હું હવે મંત્રનું ધ્યાન સમજાવું છું, જેના દ્વારા મંત્રનું ફળ મળે છે; મોટું, અવાજથી બનેલું રૂપ બહારનું માનવામાં આવે છે.

સૂક્ષ્મં જ્યોતિર્મ્મયં રૂપં હાર્દ્દં ચિન્તામયં ભવેત્। ચિન્તયા રહિતં યત્તુ તત્ પરં પરિકીર્ત્તિતમ્

સૂક્ષ્મ રૂપ પ્રકાશથી ભરેલું, હૃદયમાં અને વિચારથી બનેલું હોય છે; જે રૂપ વિચારોથી પર છે, તેને સર્વોચ્ચ ગણવામાં આવે છે.

ઇતરેષાં સ્મૃતં રૂપં હાર્દ્દં ચિન્તામયં સદા। સ્થૂલં વૈરાજમાખ્યાતં સૂક્ષ્મં વૈ લિઙ્ગિતં ભવેત્

બીજાઓ માટે હંમેશા હૃદયમાં વિચારથી બનેલું રૂપ સ્મરણ થાય છે; મોટું રૂપ વિરાટ કહેવાય છે અને સૂક્ષ્મ રૂપ લિંગ કહેવાય છે.

ચિન્તયા રહિતં રૂપમૈશ્વરં પરિકીર્ત્તિતમ્। હૃત્પુણ્ડરીકનિલયઞ્ચૈતન્યં જ્યોતિરવ્યયમ્

વિચારથી રહિત રૂપને દૈવી કહેવાય છે; તે ચૈતન્ય, અવિનાશી પ્રકાશ, હૃદયના કમળમાં નિવાસ કરે છે.

વીજં વીજાત્કમં ધ્યાયેત્ કદમ્બકુસુમાકૃતિમ્। કુમ્ભાન્તરગતો દીપો નિરુદ્ધપ્રસવો યથા

બીજમાંથી ઉત્પન્ન બીજનું ધ્યાન કરવું, જે કદંબના ફૂલ જેવું દેખાય છે; જેમ કુંભમાં દીવો રાખીએ અને તેની જ્યોત રોકાયેલી હોય એમ.

સંહતઃ કેવલસ્તિષ્ઠેદેવં મન્ત્રેશ્વરો હૃદિ। અનેકશુષિરે કુમ્ભે તાવન્માત્રા ગભસ્તયઃ

આ રીતે, મંત્રેશ્વર હૃદયમાં એકરૂપ અને એકલો રહે છે; જેમ ઘણા છિદ્રવાળા ઘડામાં પ્રકાશની કિરણો ફેલાય છે, તેમ માપની કિરણો ફેલાય છે.

પ્રસરન્તિ વહિસ્તદ્વન્નાડીભિર્વીજરશ્મયઃ। અથાવભાસતો દૈવીમાત્મીકૃત્ય તનું સ્થિતાઃ

એ જ રીતે, બીજની કિરણો નાડીઓ દ્વારા બહાર ફેલાય છે; પછી, તેજથી ઉજવાઈ, દૈવી દેહ ધારણ કરીને સ્થિર રહે છે.