અગ્નિપુરાણમ્

દ્વિધા ગોમૂત્રિકાં પૂર્વ્વામાહુરશ્વપદાં પરે । અન્ત્યાઙ્ગોમૂત્રિકાં ધેનું જાલબન્ધં વદન્તિ હિ ।। ૩૪૩.

ગોમૂત્રિકા બે પ્રકારની કહેવાય છે: પહેલાને અશ્વપદા કહે છે, બીજું, અંતે ગોમૂત્રિકા હોય તો તેને ધેનુ કહે છે; જાળબંધ પણ ઉલ્લેખાય છે.

અર્દ્ધાભ્યામર્ધપાદૈશ્ચ કુર્ય્યાદ્વિન્યાસમેતયોઃ । ન્યસ્તાનામિહ વર્ણાનામધોધઃ ક્રમભાગિનાં ।। ૩૪૩.

આ બેમાં અડધા અને અડધી પંક્તિઓથી અક્ષરોની રચના કરવી, અને નીચેના અક્ષરોને ક્રમશઃ ગોઠવવા.

અધોધઃ સ્થિતવર્ણાનાં યાવત્તૂર્ય્યપદન્નયેત્ । તુર્ય્યપાદાન્નયેદૂદ્‌ર્ધ્વં પાદાર્દ્ધં પ્રાતિલોમ્યતઃ ।। ૩૪૩.

નીચે ગોઠવાયેલા અક્ષરોને ચોથી પંક્તિ સુધી લઈ જવું, અને ચોથી પંક્તિમાંથી ઉપર તરફ, અડધી પંક્તિ ઉલટા ક્રમમાં લઈ જવી.

તદેવ સર્વ્વતોભદ્રં ત્રિવિધં સરસીરુહં । ચતુષ્પત્રં તતો વિઘ્નં ચતુષ્પત્રે ઉભે અપિ ।। ૩૪૩.

એ જ સર્વતોભદ્ર ત્રણ પ્રકારનું છે, અને કમળ પણ ત્રણ પ્રકારનું; ચાર પાંખનું સ્વરૂપ વિઘ્ન કહેવાય છે, અને બંને ચાર પાંખવાળામાં જોવા મળે છે.

અથ પ્રથમપાદસ્ય મૂર્દ્ધન્યસ્ત્રિપદાક્ષરં । સર્વ્વેષામેવ પાદાનામન્તે તદુપજાયતે ।। ૩૪૩.

હવે, પ્રથમ પંક્તિના આરંભના ત્રણ અક્ષર બધા પંક્તિઓના અંતે આવે છે.

પ્રાક્પદસ્યાન્તિમં પ્રત્યક્ પાદાદૌ પ્રાતિલોમ્યતઃ । અન્ત્યપાદાન્તિમઞ્ચાદ્યપાદાદાવક્ષરદ્વયં ।। ૩૪૩.

પહેલી પંક્તિનો છેલ્લો અક્ષર, પછીની પંક્તિના આરંભે ઉલટા ક્રમમાં આવે છે; અને છેલ્લી પંક્તિનો છેલ્લો અક્ષર, પ્રથમ પંક્તિના આરંભે, બે અક્ષરો સાથે આવે છે.

ચતુશ્છદે ભવેદષ્ટચ્છદે વર્ણત્રયં પુનઃ । સ્યાત્ ષોડ઼શચ્છદે ત્વેકાન્તરઞ્ચેદેકમક્ષરં ।। ૩૪૩.

ચાર બાજુવાળામાં ત્રણ અક્ષર હોય છે, આઠ બાજુવાળામાં પણ; અને સોળ બાજુવાળામાં, જો અંતર હોય તો એક અક્ષર આવે છે.

કર્ણિકાં તોલયેદૂદ્‌ર્ધ્વં પત્રાકારાક્ષરાવલિં । પ્રવેશયેત્ કર્ણિકાયાઞ્ચતુષ્પત્રસરોરુહે ।। ૩૪૩.

પાંદડાં જેવું અક્ષરમાળાવાળું કર્ણિકા ઉપર ઉઠાવી, તેને ચાર પાંદડાવાળું કમળમાં પ્રવેશાડવું જોઈએ.

કર્ણિકાયાં લિખેદેકં દ્વે દ્વે દિક્ષુ વિદિક્ષુ ચ । પ્રવેશનિર્ગમૌ દિક્ષુ કુર્ય્યાદષ્ટચ્છદેઽમ્બુજે ।। ૩૪૩.

કર્ણિકામાં એક અક્ષર લખવું, દિશાઓ અને ઉપદિશાઓમાં બે-બે અક્ષરો મૂકવા. આ પ્રવેશ અને નિષ્ક્રમણ આઠ પાંદડાવાળા કમળમાં કરવું.

વિશ્વગ્વિષમવર્ણાનાં તાવત્ પત્રાબલીજુષાં । મધ્યે સમાક્ષરન્યાસઃ સરોજે ષોડ઼શચ્છદે ।। ૩૪૩.

જે અક્ષરો સર્વ દિશાઓમાં ફેલાયેલા હોય, જેટલા પાંદડાં હોય એટલા અક્ષરોનું સ્થાનક મધ્યમાં, એટલે કે સોળ પાંદડાવાળા કમળના કેન્દ્રમાં કરવું.

દ્વિધા ચક્રં ચતુરરં ષડ઼રન્તત્ર ચાદિમં । પૂર્વ્વાર્દ્ધે સદૃશા વર્ણાઃ પાદપ્રથમપઞ્ચમા ।। ૩૪૩.

ચક્રને બે ભાગે વહેંચવું, તેમાં ચાર આર રાખવી અને પ્રથમ આર પૂર્વ ભાગમાં. પૂર્વાર્ધમાં પગલાની પ્રથમ અને પાંચમી જેવાં અક્ષરો રાખવા.

અયુજોઽશ્વયુજશ્ચૈવ તુર્ય્યાવપ્યષ્ટમાવપિ । તસ્યોપપાદપ્રાક્પ્રત્યગરેષુ ચ યથાક્રમં ।। ૩૪૩.

જ્યાં વિમુખ અને સમ અક્ષરો હોય, તેમજ ચોથું અને આઠમું, તે અનુક્રમે પૂર્વ અને પશ્ચિમ ભાગમાં યોગ્ય રીતે મૂકવા.

સ્યાત્પાદાર્દ્ધચતુષ્કન્તુ નાભૌ તસ્યાદ્યમક્ષરં । પશ્ચિમારાવધિ નયેન્નેમૌ શેષે પદદ્વયી ।। ૩૪૩.

પગલાંના અડધાં ચાર જૂથ નાભિમાં, તેમા પ્રથમ અક્ષર રાખવું. આ બે પશ્ચિમ સીમા સુધી લઈ જવા અને બાકી બે પગલાં બાકીના ભાગમાં રાખવા.

તૃતીયં તુર્ય્યપાદાન્તે પ્રથમૌ સદૃશાવુભૌ । વર્ણૌ પાઢ઼ત્રયસ્યાપિ દશમઃ સદૃશો યદિ ।। ૩૪૩.

ત્રીજું ચોથા પગલાંના અંતે, અને પ્રથમ બે સમાન, એ જ રીતે ત્રણ ભાગના દસમા અક્ષર પણ જો સમાન હોય તો.

પ્રથમે ચરમે તસ્ય ષડ્‌વર્ણાઃ પશ્ચિમે યદિ । ભવન્તિ દ્વ્યન્તરં તર્હિ વૃહચ્ચક્રમુદાહૃતં ।। ૩૪૩.

પ્રથમ અને અંતિમમાં, જો પશ્ચિમ ભાગમાં છ અક્ષરો હોય અને બેનું અંતર હોય, તો તેને મહાન ચક્ર કહેવાય છે.

સમ્મુખાદ્વયે પાદમેકૈકં ક્રમશો લિખેત્ । નાભૌ તુ વર્ણં દશમં નેમૌ તુર્ય્યપદન્નયેત્ ।। ૩૪૩.

સામે-સામે બે પગલાં ક્રમશઃ લખવા. નાભિમાં દસમો અક્ષર મૂકો અને આ ચોથા પગલાં સુધી ન લઈ જવું.

શ્લોકસ્યાદ્યન્તદશમાઃ સમા આદ્યન્તિમૌ યુજોઃ । આદૌ વર્ણઃ સમૌ તુર્ય્યપઞ્ચમાવાદ્યતુર્ય્યયોઃ ।। ૩૪૩.

શ્લોકના પ્રથમ, અંતિમ અને દસમા અક્ષર સમાન હોય છે, તેમ જ વિમુખના પ્રથમ અને અંતિમ પણ. શરૂઆતમાં ચોથા અને પાંચમા અક્ષર પણ સમાન હોય છે.

દ્વિતાયપ્રાતિલોમ્યેન તૃતીયં જાયતે યદિ । પદં વિદધ્યાત્ પત્રસ્ય દણ્ડશ્ચક્રાબ્જકં કૃતેઃ ।। ૩૪૩.

જો બીજાનું વિપરીતથી ત્રીજું બને, તો પગલું પાંદડાને અને દંડ ચક્ર-કમળ રચનાને આપવું.

દ્વિતીયૌ પ્રાગ્દલે તુલ્યૌ સપ્તમૌ ચ તથાપરૌ । સટ્ટશાવુત્તરદલૌ દ્વિતીયાભ્યામથાર્દ્ધયોઃ ।। ૩૪૩.

બીજું પૂર્વ પાંદડામાં, એ જ રીતે સાતમું આગળના પાંદડામાં. છઠ્ઠું અને સાતમું ઉત્તર પાંદડામાં, અને બીજાના અડધાં પણ.

દ્વિતીયષષ્ઠાઃ સટ્ટશાશ્ચતુર્થપઞ્ચમાવપિ । આદ્યન્તપાદયોસ્તુલ્યૌ પરાર્દ્ધસપ્તમાવપિ ।। ૩૪૩.

બીજું અને છઠ્ઠું, છઠ્ઠું અને સાતમું, તેમજ ચોથું અને પાંચમું. પ્રથમ અને અંતિમ પગલાંમાં, પછીના ભાગમાં સાતમું પણ.

સમૌ તુર્ય્યં પઞ્ચમન્તુ ક્રમેણ વિનિયોજયેત્ । તુર્ય્યૌ યોજ્યૌ તુ તદ્વચ્ચ દલાન્તાઃ ક્રમપાદયોઃ ।। ૩૪૩.

ચોથું અને પાંચમું સમાન હોય તો ક્રમશઃ ગોઠવવું. ચોથાં પણ એ જ રીતે પાંદડાના અંતે, પગલાંના ક્રમ પ્રમાણે જોડવા.

અર્દ્ધયોરન્તિમાદ્યૌ તુ મુરજે સદૃશાવુભૌ । પાદાર્દ્ધપતિતો વર્ણઃ પ્રાતિલોમ્યાનુલોમતઃ ।। ૩૪૩.

અડધાંના અંતે, પ્રથમ અને અંતિમ, બંને સમાન રીતે મૃદંગાકાર ગોઠવવા. પગલાના અડધામાં મૂકેલો અક્ષર, વિપરીત અને સીધા ક્રમમાં.

અન્તિમં પરિબધ્નીયાદ્યાવત્તુર્ય્યમિહાદિમત્ । પાદાત્તુર્ય્યાદ્યદેવાદ્યં નવમાત્ ષોડ઼શાદપિ ।। ૩૪૩.

અંતિમને અહીં ચોથા સુધી, શરૂઆતથી જોડવું. ચોથા પગલાંથી પ્રથમ, નવમાથી સોળમા સુધી પણ.

અક્ષરાત્ પુટકે મધ્યે મદ્યેઽક્ષરચતુષ્ટયમ્ । કૃત્વા કુર્ય્યાદ્યથૈતસ્ય મુરજાકારતા ભવેત્ ।। ૩૪૩.

અક્ષરથી, પાંદડાના મધ્યમાં ચાર અક્ષરનું જૂથ રાખી, એવી રીતે ગોઠવવું કે તે મૃદંગ જેવું રૂપ લે.

દ્વિતીયં ચક્રશાર્દૂલવિક્રીડિતકસમ્પદમ્ । ગોમૂત્રિકા સર્વવૃત્તૈરન્યે બન્ધાસ્ત્વનુષ્ટુભા ।। ૩૪૩.

બીજું ચક્ર, વાઘની રમત અને ગોમૂત્રિકા, બધાં છંદોથી બને છે. બીજાં બંધો અનુષ્ઠુપ માટે છે.

નામધેયં યદિ ન ચેદમીષુ કવિકાવ્યયોઃ । મિત્રધેયાભિતુષ્યન્તિ નામિત્રઃ ખિદ્યતે તથા ।। ૩૪૩.

જો કાવ્ય કે કવિને નામ ન હોય, તો મિત્રોને નામ આપવાથી આનંદ થાય છે, પણ શત્રુઓને એથી દુઃખ થાય છે.

વાણબાણાસનવ્યોમખડ્ગમુદ્ગરશક્તયઃ । દ્વિચતુર્થત્રિશ્રૃઙ્ગાટા દમ્ભોલિમુષ્લાઙ્કુશાઃ ।। ૩૪૩.

બાણ, ધનુષ્ય, તૂણીર, તલવાર, ગદા, ભાલા, બે-ત્રણ-ચાર શિખરવાળી ગદાઓ, ઢોલ, મુસળ અને અંકુશ—

પદં રથસ્ય નાગસ્ય પુષ્કરિણ્યસિપુત્રિકા । એતે બન્ધાસ્તથા ચાન્યે એવં જ્ઞેયાઃ સ્વયં બુધૈઃ ।। ૩૪૩.

રથનું પગ, હાથી, કમળતળાવ, તલવારની માળ—આ બધું બંધન છે, અને બીજા પણ છે; સમજદાર લોકો એ બધું પોતે સમજવા જોઈએ.

અગ્નિરુવાચ અલઙ્કરણમર્થાનામર્થાલઙ્કાર ઇષ્યતે । તં વિના શબ્દસૌન્દર્ય્યમપિ નાસ્તિ મનોહરમ્ ।। ૩૪૪.

અગ્નિએ કહ્યું: અર્થને શોભાવવું એ અર્થની શોભા કહેવાય છે; એ વિના, શબ્દોની સુંદરતા પણ મનને ભાવે એવી નથી.