અગ્નિપુરાણમ્

તદઙ્ગવિહિતાકાઙ્ક્ષસ્તચ્ચુતં સ્યાચ્ચતુર્વિધમ્ । સ્વરવ્યઞ્જનવિન્દૂનાં વિસર્ગસ્ય ચ વિચ્યુતેઃ ।। ૩૪૩.

જ્યારે કોઈ વાક્યના અંગની અપેક્ષા હોય અને એ ભાગ ગુમ થયો હોય, ત્યારે એ ગુમાવટ ચાર પ્રકારની હોય છે: સ્વર, વ્યંજન, બિંદુ કે વિસર્ગનો છૂટી જવો.

દત્તેપિ યત્ર વાક્યાઙ્ગે દ્વિતીયોર્થઃ પ્રતીયતે । તદ્દ્ન્તદાહુસ્તદ્ભેદાઃ સ્વરાદ્યૈઃ પૂર્વ્વવન્મતાઃ ।। ૩૪૩.

જ્યારે વાક્યનો કોઈ ભાગ હાજર હોય છતાં પણ બીજો અર્થ સમજાય, ત્યારે તેને પણ એ જ નામ આપવામાં આવે છે; એના પ્રકારો સ્વર વગેરેના ભેદથી, જેમ પહેલાં કહેવામાં આવ્યું, થાય છે.

અપનીતાક્ષરસ્થાને ન્યસ્તે વર્ણાન્તરેઽપિ ચ । ભાસતેઽર્થાન્તરં યત્ર ચ્યુતદત્તં તદુચ્યતે ।। ૩૪૩.

જ્યારે કોઈ અક્ષર દૂર કરીને એની જગ્યાએ બીજું અક્ષર મૂકવામાં આવે અને અલગ અર્થ જણાય, ત્યારે તેને 'છૂટાદેવું' કહેવામાં આવે છે.

સુશ્લિષ્ટપદ્યમેકં યન્નાનાશ્લોકાંશનિર્મ્મિતમ્ । સા મમસ્યા પરસ્યાત્મપરયોઃ કૃતિસઙ્કરાત્ ।। ૩૪૩.

જ્યારે એક જ સુંદર રીતે જોડાયેલું પદ્ય, અનેક અલગ અલગ શ્લોકના ભાગોથી બનેલું હોય, ત્યારે તેને 'મમસ્યા' કહે છે, કારણ કે એમાં પોતાનું અને બીજાનું રચનાનું મિશ્રણ થાય છે.

દુઃખેન કૃતમત્યર્થં કવિસામર્થ્યસૂચકમ્ । દુષ્કરં નીરસત્વેપિ વિદગ્ધાનાં મહોત્સવઃ ।। ૩૪૩.

આવી રચના કરવી ખૂબ જ મુશ્કેલ હોય છે અને કવિની મહાન કળા બતાવે છે, છતાં જો એમાં રસ ન હોય, તો પણ વિદ્વાનો માટે એ વિશેષ આનંદ આપે છે.

નિયમાચ્ચ વિદર્બાચ્ચ બન્ધાચ્ચ ભવતિ ત્રિધા । કવેઃ પ્રતિજ્ઞા નિર્મ્માણરમ્યસ્ય નિયમઃ સમૃતઃ ।। ૩૪૩.

નિયમ, વિધિ અને બંધથી ત્રણ પ્રકાર થાય છે; સુંદર રચના બનાવવાનો નિયમ કવિ માટે એવો ગણાય છે.

પ્રાતિલોમ્યાનુલોમ્યઞ્ચ શબ્દેનાર્થેન જાયતે । અનેકધાવૃત્તવર્ણવિન્યાસૈઃ શિલ્પકલ્પના ।। ૩૪૩.

શબ્દ અને અર્થમાં ઉલટા અને સીધા ક્રમથી, અનેક પ્રકારના છંદ અને અક્ષરવ્યવસ્થાનો રચના કળા તરીકે થાય છે.

પ્રાતિલોમ્યાનુલોમ્યઞ્ચ શબ્દેનાર્થેન જાયતે । અનેકધાવૃત્તવર્ણવિન્યાસૈઃ શિલ્પકલ્પના ।। ૩૪૩.

શબ્દ અને અર્થમાં ઉલટા અને સીધા ક્રમથી, અનેક પ્રકારના છંદ અને અક્ષરવ્યવસ્થાનો રચના કળા તરીકે થાય છે.

તત્તત્પ્રસિદ્ધવસ્તૂનાં બન્ધ ઇત્યભિધીયતે । ગોમૂત્રિકાર્દ્ધભ્રમણે સર્વ્વતોભદ્રમમ્બુજમ્ ।। ૩૪૩.

પ્રસિદ્ધ વસ્તુઓની રચનાને 'બંધ' કહેવાય છે; જેમ ગોમૂત્રિકા, અર્ધભ્રમણ, સર્વતોભદ્ર અને કમળ.

ચક્રઞ્ચક્રાબ્જકં દણ્ડો મુરજાશ્ચેતિ ચાષ્ટધા । પ્રત્યર્ધં પ્રતિપાદં સ્યાદેકાન્તરસમાક્ષરા ।। ૩૪૩.

ચક્ર, ચક્રાબ્જક, દંડ અને મુરજ—આ આઠ પ્રકારના છે; અડધી અડધી પંક્તિ, પંક્તિ પ્રમાણે અથવા એકાંતરે અક્ષરોથી રચાય છે.

દ્વિધા ગોમૂત્રિકાં પૂર્વ્વામાહુરશ્વપદાં પરે । અન્ત્યાઙ્ગોમૂત્રિકાં ધેનું જાલબન્ધં વદન્તિ હિ ।। ૩૪૩.

ગોમૂત્રિકા બે પ્રકારની કહેવાય છે: પહેલાને અશ્વપદા કહે છે, બીજું, અંતે ગોમૂત્રિકા હોય તો તેને ધેનુ કહે છે; જાળબંધ પણ ઉલ્લેખાય છે.

અર્દ્ધાભ્યામર્ધપાદૈશ્ચ કુર્ય્યાદ્વિન્યાસમેતયોઃ । ન્યસ્તાનામિહ વર્ણાનામધોધઃ ક્રમભાગિનાં ।। ૩૪૩.

આ બેમાં અડધા અને અડધી પંક્તિઓથી અક્ષરોની રચના કરવી, અને નીચેના અક્ષરોને ક્રમશઃ ગોઠવવા.

અધોધઃ સ્થિતવર્ણાનાં યાવત્તૂર્ય્યપદન્નયેત્ । તુર્ય્યપાદાન્નયેદૂદ્‌ર્ધ્વં પાદાર્દ્ધં પ્રાતિલોમ્યતઃ ।। ૩૪૩.

નીચે ગોઠવાયેલા અક્ષરોને ચોથી પંક્તિ સુધી લઈ જવું, અને ચોથી પંક્તિમાંથી ઉપર તરફ, અડધી પંક્તિ ઉલટા ક્રમમાં લઈ જવી.

તદેવ સર્વ્વતોભદ્રં ત્રિવિધં સરસીરુહં । ચતુષ્પત્રં તતો વિઘ્નં ચતુષ્પત્રે ઉભે અપિ ।। ૩૪૩.

એ જ સર્વતોભદ્ર ત્રણ પ્રકારનું છે, અને કમળ પણ ત્રણ પ્રકારનું; ચાર પાંખનું સ્વરૂપ વિઘ્ન કહેવાય છે, અને બંને ચાર પાંખવાળામાં જોવા મળે છે.

અથ પ્રથમપાદસ્ય મૂર્દ્ધન્યસ્ત્રિપદાક્ષરં । સર્વ્વેષામેવ પાદાનામન્તે તદુપજાયતે ।। ૩૪૩.

હવે, પ્રથમ પંક્તિના આરંભના ત્રણ અક્ષર બધા પંક્તિઓના અંતે આવે છે.

પ્રાક્પદસ્યાન્તિમં પ્રત્યક્ પાદાદૌ પ્રાતિલોમ્યતઃ । અન્ત્યપાદાન્તિમઞ્ચાદ્યપાદાદાવક્ષરદ્વયં ।। ૩૪૩.

પહેલી પંક્તિનો છેલ્લો અક્ષર, પછીની પંક્તિના આરંભે ઉલટા ક્રમમાં આવે છે; અને છેલ્લી પંક્તિનો છેલ્લો અક્ષર, પ્રથમ પંક્તિના આરંભે, બે અક્ષરો સાથે આવે છે.

ચતુશ્છદે ભવેદષ્ટચ્છદે વર્ણત્રયં પુનઃ । સ્યાત્ ષોડ઼શચ્છદે ત્વેકાન્તરઞ્ચેદેકમક્ષરં ।। ૩૪૩.

ચાર બાજુવાળામાં ત્રણ અક્ષર હોય છે, આઠ બાજુવાળામાં પણ; અને સોળ બાજુવાળામાં, જો અંતર હોય તો એક અક્ષર આવે છે.

કર્ણિકાં તોલયેદૂદ્‌ર્ધ્વં પત્રાકારાક્ષરાવલિં । પ્રવેશયેત્ કર્ણિકાયાઞ્ચતુષ્પત્રસરોરુહે ।। ૩૪૩.

પાંદડાં જેવું અક્ષરમાળાવાળું કર્ણિકા ઉપર ઉઠાવી, તેને ચાર પાંદડાવાળું કમળમાં પ્રવેશાડવું જોઈએ.

કર્ણિકાયાં લિખેદેકં દ્વે દ્વે દિક્ષુ વિદિક્ષુ ચ । પ્રવેશનિર્ગમૌ દિક્ષુ કુર્ય્યાદષ્ટચ્છદેઽમ્બુજે ।। ૩૪૩.

કર્ણિકામાં એક અક્ષર લખવું, દિશાઓ અને ઉપદિશાઓમાં બે-બે અક્ષરો મૂકવા. આ પ્રવેશ અને નિષ્ક્રમણ આઠ પાંદડાવાળા કમળમાં કરવું.

વિશ્વગ્વિષમવર્ણાનાં તાવત્ પત્રાબલીજુષાં । મધ્યે સમાક્ષરન્યાસઃ સરોજે ષોડ઼શચ્છદે ।। ૩૪૩.

જે અક્ષરો સર્વ દિશાઓમાં ફેલાયેલા હોય, જેટલા પાંદડાં હોય એટલા અક્ષરોનું સ્થાનક મધ્યમાં, એટલે કે સોળ પાંદડાવાળા કમળના કેન્દ્રમાં કરવું.

દ્વિધા ચક્રં ચતુરરં ષડ઼રન્તત્ર ચાદિમં । પૂર્વ્વાર્દ્ધે સદૃશા વર્ણાઃ પાદપ્રથમપઞ્ચમા ।। ૩૪૩.

ચક્રને બે ભાગે વહેંચવું, તેમાં ચાર આર રાખવી અને પ્રથમ આર પૂર્વ ભાગમાં. પૂર્વાર્ધમાં પગલાની પ્રથમ અને પાંચમી જેવાં અક્ષરો રાખવા.

અયુજોઽશ્વયુજશ્ચૈવ તુર્ય્યાવપ્યષ્ટમાવપિ । તસ્યોપપાદપ્રાક્પ્રત્યગરેષુ ચ યથાક્રમં ।। ૩૪૩.

જ્યાં વિમુખ અને સમ અક્ષરો હોય, તેમજ ચોથું અને આઠમું, તે અનુક્રમે પૂર્વ અને પશ્ચિમ ભાગમાં યોગ્ય રીતે મૂકવા.

સ્યાત્પાદાર્દ્ધચતુષ્કન્તુ નાભૌ તસ્યાદ્યમક્ષરં । પશ્ચિમારાવધિ નયેન્નેમૌ શેષે પદદ્વયી ।। ૩૪૩.

પગલાંના અડધાં ચાર જૂથ નાભિમાં, તેમા પ્રથમ અક્ષર રાખવું. આ બે પશ્ચિમ સીમા સુધી લઈ જવા અને બાકી બે પગલાં બાકીના ભાગમાં રાખવા.

તૃતીયં તુર્ય્યપાદાન્તે પ્રથમૌ સદૃશાવુભૌ । વર્ણૌ પાઢ઼ત્રયસ્યાપિ દશમઃ સદૃશો યદિ ।। ૩૪૩.

ત્રીજું ચોથા પગલાંના અંતે, અને પ્રથમ બે સમાન, એ જ રીતે ત્રણ ભાગના દસમા અક્ષર પણ જો સમાન હોય તો.

પ્રથમે ચરમે તસ્ય ષડ્‌વર્ણાઃ પશ્ચિમે યદિ । ભવન્તિ દ્વ્યન્તરં તર્હિ વૃહચ્ચક્રમુદાહૃતં ।। ૩૪૩.

પ્રથમ અને અંતિમમાં, જો પશ્ચિમ ભાગમાં છ અક્ષરો હોય અને બેનું અંતર હોય, તો તેને મહાન ચક્ર કહેવાય છે.

સમ્મુખાદ્વયે પાદમેકૈકં ક્રમશો લિખેત્ । નાભૌ તુ વર્ણં દશમં નેમૌ તુર્ય્યપદન્નયેત્ ।। ૩૪૩.

સામે-સામે બે પગલાં ક્રમશઃ લખવા. નાભિમાં દસમો અક્ષર મૂકો અને આ ચોથા પગલાં સુધી ન લઈ જવું.

શ્લોકસ્યાદ્યન્તદશમાઃ સમા આદ્યન્તિમૌ યુજોઃ । આદૌ વર્ણઃ સમૌ તુર્ય્યપઞ્ચમાવાદ્યતુર્ય્યયોઃ ।। ૩૪૩.

શ્લોકના પ્રથમ, અંતિમ અને દસમા અક્ષર સમાન હોય છે, તેમ જ વિમુખના પ્રથમ અને અંતિમ પણ. શરૂઆતમાં ચોથા અને પાંચમા અક્ષર પણ સમાન હોય છે.

દ્વિતાયપ્રાતિલોમ્યેન તૃતીયં જાયતે યદિ । પદં વિદધ્યાત્ પત્રસ્ય દણ્ડશ્ચક્રાબ્જકં કૃતેઃ ।। ૩૪૩.

જો બીજાનું વિપરીતથી ત્રીજું બને, તો પગલું પાંદડાને અને દંડ ચક્ર-કમળ રચનાને આપવું.

દ્વિતીયૌ પ્રાગ્દલે તુલ્યૌ સપ્તમૌ ચ તથાપરૌ । સટ્ટશાવુત્તરદલૌ દ્વિતીયાભ્યામથાર્દ્ધયોઃ ।। ૩૪૩.

બીજું પૂર્વ પાંદડામાં, એ જ રીતે સાતમું આગળના પાંદડામાં. છઠ્ઠું અને સાતમું ઉત્તર પાંદડામાં, અને બીજાના અડધાં પણ.