અગ્નિપુરાણમ્

સ્વતન્ત્રસ્યાન્યતન્ત્રસ્ય પદસ્યાવર્ત્તના દ્વિધા । ભિન્નપ્રયોજનપદસ્યાવૃત્તિં ત્વેકત્ર વિગ્રાહાત્ ।। ૩૪૩.

સ્વતંત્ર કે પરાધીન પદની પુનરાવૃત્તિ બે પ્રકારની છે; પણ જુદી કામગીરી ધરાવતું પદ જુદી રીતે આવે તો તેને એક જ ગણાય છે.

દ્વયોરાવૃત્તપદયોઃ સમસ્તા સ્યાત્સમાસતઃ । અસમાસાત્તયોર્વ્યસ્તા પાદે ત્વેકત્ર વિગ્રહાત્ ।। ૩૪૩.

બે વાર આવતાં શબ્દો જોડાઈ જાય તો તેને 'સમસ્ત' કહે છે; જોડાયેલા ન હોય તો 'વ્યસ્ત', અને પદમાં અલગ આવે તો એક જ ગણાય છે.

વાક્યસ્યાવૃત્તિરપ્યેવં યથાસમ્ભવમિષ્યતે । અલઙ્કારાદ્યનુપ્રાસો લઘુમધ્યેવમર્હણાત્ ।। ૩૪૩.

વાક્યની પુનરાવૃત્તિ પણ શક્ય છે; અલંકારોમાં 'અનુપ્રાસ' હલકું, મધ્યમ કે શ્રેષ્ઠ ગણાય છે, તેની યોગ્યતા પ્રમાણે.

યયા કયાચિદ્‌વૃત્યા યત્ સમાનમનુભૂયતે । તદ્રૂપાદિપદાસત્તિઃ સાનુપ્રાસા રસાવહા ।। ૩૪૩.

જે કઈ રીતે પણ પુનરાવૃત્તિથી સમાન અનુભવાય છે, એ શબ્દોની જોડાણને 'અનુપ્રાસ' કહે છે, જે રસ પેદા કરે છે.

ગોષ્ઠ્યાં કુતૂહલાધ્યાયી વાગ્બન્ધશ્ચિત્રમુચ્યતે । પ્રશ્નઃ પ્રહેલિકા ગુપ્તં ચ્યુતદક્તે તથોભયમ્ ।। ૩૪૩.

સભામાં ઉત્સુકતાથી વાંચાયેલી રચનાને 'ચિત્ર' (પહેલી) કહે છે; પ્રશ્ન, પહેલીકા, ગુપ્ત, છૂટક અને બંને સાથે પણ વર્ણવાય છે.

સમસ્યા સપ્ત તદ્‌ભેદા નાનાર્થસ્યાનુયોગતઃ । યત્ર પ્રદીયતે તુલ્યવર્ણવિન્યાસમુત્તરં ।। ૩૪૩.

'સમસ્યા' સાત પ્રકારની છે, વિવિધ અર્થના અનુસંધાનથી; જ્યાં સમાન અક્ષરવ્યવસ્થાથી ઉત્તર આપવામાં આવે છે.

સ પ્રશ્નઃ સ્યાદેકપૃષ્ટદ્વપૃષ્ટોત્તરભેદતઃ । દ્વિધૈકપૃષ્ટો દ્વિવિધઃ સમસ્તો વ્યસ્ત એવ ચ ।। ૩૪૩.

એ પ્રશ્ન કહેવાય છે, જેમાં એક કે બે ભાગના ઉત્તર હોય; એક ભાગવાળો પ્રશ્ન બે પ્રકારનો છે, અને સંપૂર્ણ તથા જુદા-જુદા સ્વરૂપ પણ બે પ્રકારના છે.

દ્વયોરપ્યર્થયોર્ગુહ્યમાનશબ્દા પ્રહેલિકા । સા દ્વિધાર્થી ચ શાબ્દી ચ તત્રાર્થી ચાર્થબોધતઃ ।। ૩૪૩.

બે અર્થ ધરાવતાં શબ્દો ગુપ્ત રાખવામાં આવે ત્યાં 'પહેલીકા' કહેવાય છે; એ અર્થ આધારિત અને શબ્દ આધારિત એમ બે પ્રકારની છે; પ્રથમ અર્થથી સમજાય છે.

શબ્દાવબોધતઃ શાબ્દી પ્રાહુઃ ષોઢા પ્રહેલિકાં । યસ્મિન્ ગુપ્તેઽપિ વલાક્યાઙ્ગે બાવ્યર્થોઽપારમાર્થિકઃ ।। ૩૪૩.

શબ્દથી સમજાય તેવી 'શાબ્દી' કહેવાય છે; આમ, પહેલીકા છ પ્રકારની કહેવાય છે. જેમાં, વાક્યના અંગમાં છુપાવ્યા છતાં, અર્થ સીધો નથી.

તદઙ્ગવિહિતાકાઙ્‌ક્ષસ્તદ્‌ગુપ્તં ગૂઢ઼મપ્યદઃ । યત્રાર્થાન્તરનિર્બાસો વાક્યાઙ્ગચ્યવનાદિભિઃ ।। ૩૪૩.

જ્યારે કોઈ વાક્યના અંગની અપેક્ષા હોય, પણ એ છુપાયેલું કે ગુપ્ત હોય, અને વાક્યના કોઈ ભાગના છૂટવા કે ખસેડવાથી અર્થ સ્પષ્ટ થાય, ત્યારે તેને આ નામ આપવામાં આવે છે.

તદઙ્ગવિહિતાકાઙ્ક્ષસ્તચ્ચુતં સ્યાચ્ચતુર્વિધમ્ । સ્વરવ્યઞ્જનવિન્દૂનાં વિસર્ગસ્ય ચ વિચ્યુતેઃ ।। ૩૪૩.

જ્યારે કોઈ વાક્યના અંગની અપેક્ષા હોય અને એ ભાગ ગુમ થયો હોય, ત્યારે એ ગુમાવટ ચાર પ્રકારની હોય છે: સ્વર, વ્યંજન, બિંદુ કે વિસર્ગનો છૂટી જવો.

દત્તેપિ યત્ર વાક્યાઙ્ગે દ્વિતીયોર્થઃ પ્રતીયતે । તદ્દ્ન્તદાહુસ્તદ્ભેદાઃ સ્વરાદ્યૈઃ પૂર્વ્વવન્મતાઃ ।। ૩૪૩.

જ્યારે વાક્યનો કોઈ ભાગ હાજર હોય છતાં પણ બીજો અર્થ સમજાય, ત્યારે તેને પણ એ જ નામ આપવામાં આવે છે; એના પ્રકારો સ્વર વગેરેના ભેદથી, જેમ પહેલાં કહેવામાં આવ્યું, થાય છે.

અપનીતાક્ષરસ્થાને ન્યસ્તે વર્ણાન્તરેઽપિ ચ । ભાસતેઽર્થાન્તરં યત્ર ચ્યુતદત્તં તદુચ્યતે ।। ૩૪૩.

જ્યારે કોઈ અક્ષર દૂર કરીને એની જગ્યાએ બીજું અક્ષર મૂકવામાં આવે અને અલગ અર્થ જણાય, ત્યારે તેને 'છૂટાદેવું' કહેવામાં આવે છે.

સુશ્લિષ્ટપદ્યમેકં યન્નાનાશ્લોકાંશનિર્મ્મિતમ્ । સા મમસ્યા પરસ્યાત્મપરયોઃ કૃતિસઙ્કરાત્ ।। ૩૪૩.

જ્યારે એક જ સુંદર રીતે જોડાયેલું પદ્ય, અનેક અલગ અલગ શ્લોકના ભાગોથી બનેલું હોય, ત્યારે તેને 'મમસ્યા' કહે છે, કારણ કે એમાં પોતાનું અને બીજાનું રચનાનું મિશ્રણ થાય છે.

દુઃખેન કૃતમત્યર્થં કવિસામર્થ્યસૂચકમ્ । દુષ્કરં નીરસત્વેપિ વિદગ્ધાનાં મહોત્સવઃ ।। ૩૪૩.

આવી રચના કરવી ખૂબ જ મુશ્કેલ હોય છે અને કવિની મહાન કળા બતાવે છે, છતાં જો એમાં રસ ન હોય, તો પણ વિદ્વાનો માટે એ વિશેષ આનંદ આપે છે.

નિયમાચ્ચ વિદર્બાચ્ચ બન્ધાચ્ચ ભવતિ ત્રિધા । કવેઃ પ્રતિજ્ઞા નિર્મ્માણરમ્યસ્ય નિયમઃ સમૃતઃ ।। ૩૪૩.

નિયમ, વિધિ અને બંધથી ત્રણ પ્રકાર થાય છે; સુંદર રચના બનાવવાનો નિયમ કવિ માટે એવો ગણાય છે.

પ્રાતિલોમ્યાનુલોમ્યઞ્ચ શબ્દેનાર્થેન જાયતે । અનેકધાવૃત્તવર્ણવિન્યાસૈઃ શિલ્પકલ્પના ।। ૩૪૩.

શબ્દ અને અર્થમાં ઉલટા અને સીધા ક્રમથી, અનેક પ્રકારના છંદ અને અક્ષરવ્યવસ્થાનો રચના કળા તરીકે થાય છે.

પ્રાતિલોમ્યાનુલોમ્યઞ્ચ શબ્દેનાર્થેન જાયતે । અનેકધાવૃત્તવર્ણવિન્યાસૈઃ શિલ્પકલ્પના ।। ૩૪૩.

શબ્દ અને અર્થમાં ઉલટા અને સીધા ક્રમથી, અનેક પ્રકારના છંદ અને અક્ષરવ્યવસ્થાનો રચના કળા તરીકે થાય છે.

તત્તત્પ્રસિદ્ધવસ્તૂનાં બન્ધ ઇત્યભિધીયતે । ગોમૂત્રિકાર્દ્ધભ્રમણે સર્વ્વતોભદ્રમમ્બુજમ્ ।। ૩૪૩.

પ્રસિદ્ધ વસ્તુઓની રચનાને 'બંધ' કહેવાય છે; જેમ ગોમૂત્રિકા, અર્ધભ્રમણ, સર્વતોભદ્ર અને કમળ.

ચક્રઞ્ચક્રાબ્જકં દણ્ડો મુરજાશ્ચેતિ ચાષ્ટધા । પ્રત્યર્ધં પ્રતિપાદં સ્યાદેકાન્તરસમાક્ષરા ।। ૩૪૩.

ચક્ર, ચક્રાબ્જક, દંડ અને મુરજ—આ આઠ પ્રકારના છે; અડધી અડધી પંક્તિ, પંક્તિ પ્રમાણે અથવા એકાંતરે અક્ષરોથી રચાય છે.

દ્વિધા ગોમૂત્રિકાં પૂર્વ્વામાહુરશ્વપદાં પરે । અન્ત્યાઙ્ગોમૂત્રિકાં ધેનું જાલબન્ધં વદન્તિ હિ ।। ૩૪૩.

ગોમૂત્રિકા બે પ્રકારની કહેવાય છે: પહેલાને અશ્વપદા કહે છે, બીજું, અંતે ગોમૂત્રિકા હોય તો તેને ધેનુ કહે છે; જાળબંધ પણ ઉલ્લેખાય છે.

અર્દ્ધાભ્યામર્ધપાદૈશ્ચ કુર્ય્યાદ્વિન્યાસમેતયોઃ । ન્યસ્તાનામિહ વર્ણાનામધોધઃ ક્રમભાગિનાં ।। ૩૪૩.

આ બેમાં અડધા અને અડધી પંક્તિઓથી અક્ષરોની રચના કરવી, અને નીચેના અક્ષરોને ક્રમશઃ ગોઠવવા.

અધોધઃ સ્થિતવર્ણાનાં યાવત્તૂર્ય્યપદન્નયેત્ । તુર્ય્યપાદાન્નયેદૂદ્‌ર્ધ્વં પાદાર્દ્ધં પ્રાતિલોમ્યતઃ ।। ૩૪૩.

નીચે ગોઠવાયેલા અક્ષરોને ચોથી પંક્તિ સુધી લઈ જવું, અને ચોથી પંક્તિમાંથી ઉપર તરફ, અડધી પંક્તિ ઉલટા ક્રમમાં લઈ જવી.

તદેવ સર્વ્વતોભદ્રં ત્રિવિધં સરસીરુહં । ચતુષ્પત્રં તતો વિઘ્નં ચતુષ્પત્રે ઉભે અપિ ।। ૩૪૩.

એ જ સર્વતોભદ્ર ત્રણ પ્રકારનું છે, અને કમળ પણ ત્રણ પ્રકારનું; ચાર પાંખનું સ્વરૂપ વિઘ્ન કહેવાય છે, અને બંને ચાર પાંખવાળામાં જોવા મળે છે.

અથ પ્રથમપાદસ્ય મૂર્દ્ધન્યસ્ત્રિપદાક્ષરં । સર્વ્વેષામેવ પાદાનામન્તે તદુપજાયતે ।। ૩૪૩.

હવે, પ્રથમ પંક્તિના આરંભના ત્રણ અક્ષર બધા પંક્તિઓના અંતે આવે છે.

પ્રાક્પદસ્યાન્તિમં પ્રત્યક્ પાદાદૌ પ્રાતિલોમ્યતઃ । અન્ત્યપાદાન્તિમઞ્ચાદ્યપાદાદાવક્ષરદ્વયં ।। ૩૪૩.

પહેલી પંક્તિનો છેલ્લો અક્ષર, પછીની પંક્તિના આરંભે ઉલટા ક્રમમાં આવે છે; અને છેલ્લી પંક્તિનો છેલ્લો અક્ષર, પ્રથમ પંક્તિના આરંભે, બે અક્ષરો સાથે આવે છે.

ચતુશ્છદે ભવેદષ્ટચ્છદે વર્ણત્રયં પુનઃ । સ્યાત્ ષોડ઼શચ્છદે ત્વેકાન્તરઞ્ચેદેકમક્ષરં ।। ૩૪૩.

ચાર બાજુવાળામાં ત્રણ અક્ષર હોય છે, આઠ બાજુવાળામાં પણ; અને સોળ બાજુવાળામાં, જો અંતર હોય તો એક અક્ષર આવે છે.

કર્ણિકાં તોલયેદૂદ્‌ર્ધ્વં પત્રાકારાક્ષરાવલિં । પ્રવેશયેત્ કર્ણિકાયાઞ્ચતુષ્પત્રસરોરુહે ।। ૩૪૩.

પાંદડાં જેવું અક્ષરમાળાવાળું કર્ણિકા ઉપર ઉઠાવી, તેને ચાર પાંદડાવાળું કમળમાં પ્રવેશાડવું જોઈએ.

કર્ણિકાયાં લિખેદેકં દ્વે દ્વે દિક્ષુ વિદિક્ષુ ચ । પ્રવેશનિર્ગમૌ દિક્ષુ કુર્ય્યાદષ્ટચ્છદેઽમ્બુજે ।। ૩૪૩.

કર્ણિકામાં એક અક્ષર લખવું, દિશાઓ અને ઉપદિશાઓમાં બે-બે અક્ષરો મૂકવા. આ પ્રવેશ અને નિષ્ક્રમણ આઠ પાંદડાવાળા કમળમાં કરવું.