અગ્નિપુરાણમ્

અકારવર્જ્જમાવૃત્તિઃ સ્વરાણામતિભૂયસી । અનુસ્વારવિશર્ગૌ ચ પારુષ્યાય નિરન્તરૌ ।। ૩૪૩.

'અ' સિવાયના સ્વરોની અતિશય પુનરાવૃત્તિ અને અનુસ્વાર તથા વિસર્ગની નજીક નજીક આવવાથી કઠોરતા આવે છે.

શષસા રેફસંયુક્તાશ્ચાકારશ્ચાપિ ભૂયસા । અન્તસ્થાભિન્નમાભ્યાઞ્ચ હઃ પારુષ્યાય સંયુતઃ ।। ૩૪૩.

'ષ' અને 'ર' જોડાઈ આવે ત્યારે, અને 'ક' વારંવાર આવે ત્યારે, એ શબ્દમાં વચ્ચે વિયોગ ન થાય તો, અને 'હ' કઠોર રીતે ઉચ્ચારવામાં આવે ત્યારે, એ ખાસ ધ્યાનમાં લેવાય છે.

અન્યથાપિ ગુરુર્વર્ણઃ સંયુક્તે પરિપન્થિનિ । પારુષ્યાયાદિમાંસ્તત્ર પૂજિતા ન તુ પઞ્ચમી ।। ૩૪૩.

બીજા સમયે, બે વ્યંજન જોડાઈને ઉચ્ચારવામાં મુશ્કેલી પડે ત્યારે, એ કઠોર ગણાય છે, પણ જ્યાં પાંચમો અક્ષર માન્ય હોય ત્યાં એવું નથી.

દ્રાવણિ માધવી પઞ્ચવર્ણાન્તસ્થોષ્મભિઃ ક્રમાત્ । અનેકવર્ણાવૃત્તિર્યા ભિન્નાર્થપ્રતિપાદિકા ।। ૩૪૩.

દરિયાળ ધ્વનિ, 'મ' અને પાંચ અક્ષરવાળી 'માધવી', એ ક્રમશઃ ઉષ્મ ધ્વનિ સાથે આવે, અને અનેક અક્ષરોથી બનેલી, જુદી અર્થ આપતી હોય, તેને 'યમક' કહે છે.

યમકં સાવ્યપેતઞ્ચ વ્યપેતઞ્ચેતિ તદ્‌દ્વિધા । આનન્તર્યાદવ્યપેતં વ્યપેતં વ્યવધાનતઃ ।। ૩૪૩.

'યમક' બે પ્રકારનું છે: વિયોગ સાથે અને વિયોગ વિના. જ્યાં વચ્ચે વિયોગ ન હોય તેને 'અવ્યપેત', અને જ્યાં વચ્ચે અંતર હોય તેને 'વ્યપેત' કહે છે.

દ્વૈવિધ્યેનાનયોઃ સ્થાનપાદભેદાચ્ચતુર્વિધમ્ । આદિપાદાદિમધ્યાન્તેષ્વેકદ્વિત્રિનિયોગતઃ ।। ૩૪૩.

આ બે પ્રકાર અને પદની સ્થિતિ પ્રમાણે, ચાર પ્રકાર થાય છે: આરંભે, મધ્યમાં, અંતે, અને એક, બે કે ત્રણ સ્થાનના સંયોજનથી.

સપ્તધા સપ્તપૂર્વેણ૫ ચેત્ પાદેનોત્તરોત્તરઃ । એકદ્વિત્રિપદારમ્ભસ્તુલ્યઃ ષોઢા તદાપરં ।। ૩૪૩.

સાત પ્રકારની પૂર્વ વિભાજન સાથે, દરેક પદ પછીનું પદ એક, બે કે ત્રણ પદથી શરૂ થાય તો, પછીની વિભાજન છ પ્રકારની અને સમાન ગણાય છે.

તૃતીયં ત્રિવિધં પાદસ્યાદિમધ્યાન્તગોચરમ્ । પાદાન્તયમકઞ્ચૈવ કાઞ્ચીયમકમેવ ચ ।। ૩૪૩.

ત્રીજું ત્રણ પ્રકારનું છે, જે પદના આરંભ, મધ્ય કે અંતે આવે છે; એ ઉપરાંત 'પદાંત-યમક' અને 'કાંજી-યમક' પણ છે.

સંસર્ગયમકઞ્ચૈવ વિક્રાન્તયમકન્તથા । પાદાદિયમકઞ્ચૈવ તથામ્રેડિતમેવ ચ ।। ૩૪૩.

'સંસર્ગ-યમક', 'વિક્રાંત-યમક', 'પદાદિ-યમક' અને 'અમ્રેડિત-યમક' પણ કહેવાય છે.

ચતુર્વ્યવસિતઞ્ચૈવ માલાયમકમેવ ચ । દશધા યમકં શ્રેષ્ઠં તદ્ભેદા બહવોઽપરે ।। ૩૪૩.

'ચતુર્વ્યવસિત' અને 'માળા-યમક' પણ વર્ણવાય છે; આમ, યમક દસ પ્રકારનું છે, અને બીજા અનેક ઉપપ્રકારો પણ છે.

સ્વતન્ત્રસ્યાન્યતન્ત્રસ્ય પદસ્યાવર્ત્તના દ્વિધા । ભિન્નપ્રયોજનપદસ્યાવૃત્તિં ત્વેકત્ર વિગ્રાહાત્ ।। ૩૪૩.

સ્વતંત્ર કે પરાધીન પદની પુનરાવૃત્તિ બે પ્રકારની છે; પણ જુદી કામગીરી ધરાવતું પદ જુદી રીતે આવે તો તેને એક જ ગણાય છે.

દ્વયોરાવૃત્તપદયોઃ સમસ્તા સ્યાત્સમાસતઃ । અસમાસાત્તયોર્વ્યસ્તા પાદે ત્વેકત્ર વિગ્રહાત્ ।। ૩૪૩.

બે વાર આવતાં શબ્દો જોડાઈ જાય તો તેને 'સમસ્ત' કહે છે; જોડાયેલા ન હોય તો 'વ્યસ્ત', અને પદમાં અલગ આવે તો એક જ ગણાય છે.

વાક્યસ્યાવૃત્તિરપ્યેવં યથાસમ્ભવમિષ્યતે । અલઙ્કારાદ્યનુપ્રાસો લઘુમધ્યેવમર્હણાત્ ।। ૩૪૩.

વાક્યની પુનરાવૃત્તિ પણ શક્ય છે; અલંકારોમાં 'અનુપ્રાસ' હલકું, મધ્યમ કે શ્રેષ્ઠ ગણાય છે, તેની યોગ્યતા પ્રમાણે.

યયા કયાચિદ્‌વૃત્યા યત્ સમાનમનુભૂયતે । તદ્રૂપાદિપદાસત્તિઃ સાનુપ્રાસા રસાવહા ।। ૩૪૩.

જે કઈ રીતે પણ પુનરાવૃત્તિથી સમાન અનુભવાય છે, એ શબ્દોની જોડાણને 'અનુપ્રાસ' કહે છે, જે રસ પેદા કરે છે.

ગોષ્ઠ્યાં કુતૂહલાધ્યાયી વાગ્બન્ધશ્ચિત્રમુચ્યતે । પ્રશ્નઃ પ્રહેલિકા ગુપ્તં ચ્યુતદક્તે તથોભયમ્ ।। ૩૪૩.

સભામાં ઉત્સુકતાથી વાંચાયેલી રચનાને 'ચિત્ર' (પહેલી) કહે છે; પ્રશ્ન, પહેલીકા, ગુપ્ત, છૂટક અને બંને સાથે પણ વર્ણવાય છે.

સમસ્યા સપ્ત તદ્‌ભેદા નાનાર્થસ્યાનુયોગતઃ । યત્ર પ્રદીયતે તુલ્યવર્ણવિન્યાસમુત્તરં ।। ૩૪૩.

'સમસ્યા' સાત પ્રકારની છે, વિવિધ અર્થના અનુસંધાનથી; જ્યાં સમાન અક્ષરવ્યવસ્થાથી ઉત્તર આપવામાં આવે છે.

સ પ્રશ્નઃ સ્યાદેકપૃષ્ટદ્વપૃષ્ટોત્તરભેદતઃ । દ્વિધૈકપૃષ્ટો દ્વિવિધઃ સમસ્તો વ્યસ્ત એવ ચ ।। ૩૪૩.

એ પ્રશ્ન કહેવાય છે, જેમાં એક કે બે ભાગના ઉત્તર હોય; એક ભાગવાળો પ્રશ્ન બે પ્રકારનો છે, અને સંપૂર્ણ તથા જુદા-જુદા સ્વરૂપ પણ બે પ્રકારના છે.

દ્વયોરપ્યર્થયોર્ગુહ્યમાનશબ્દા પ્રહેલિકા । સા દ્વિધાર્થી ચ શાબ્દી ચ તત્રાર્થી ચાર્થબોધતઃ ।। ૩૪૩.

બે અર્થ ધરાવતાં શબ્દો ગુપ્ત રાખવામાં આવે ત્યાં 'પહેલીકા' કહેવાય છે; એ અર્થ આધારિત અને શબ્દ આધારિત એમ બે પ્રકારની છે; પ્રથમ અર્થથી સમજાય છે.

શબ્દાવબોધતઃ શાબ્દી પ્રાહુઃ ષોઢા પ્રહેલિકાં । યસ્મિન્ ગુપ્તેઽપિ વલાક્યાઙ્ગે બાવ્યર્થોઽપારમાર્થિકઃ ।। ૩૪૩.

શબ્દથી સમજાય તેવી 'શાબ્દી' કહેવાય છે; આમ, પહેલીકા છ પ્રકારની કહેવાય છે. જેમાં, વાક્યના અંગમાં છુપાવ્યા છતાં, અર્થ સીધો નથી.

તદઙ્ગવિહિતાકાઙ્‌ક્ષસ્તદ્‌ગુપ્તં ગૂઢ઼મપ્યદઃ । યત્રાર્થાન્તરનિર્બાસો વાક્યાઙ્ગચ્યવનાદિભિઃ ।। ૩૪૩.

જ્યારે કોઈ વાક્યના અંગની અપેક્ષા હોય, પણ એ છુપાયેલું કે ગુપ્ત હોય, અને વાક્યના કોઈ ભાગના છૂટવા કે ખસેડવાથી અર્થ સ્પષ્ટ થાય, ત્યારે તેને આ નામ આપવામાં આવે છે.

તદઙ્ગવિહિતાકાઙ્ક્ષસ્તચ્ચુતં સ્યાચ્ચતુર્વિધમ્ । સ્વરવ્યઞ્જનવિન્દૂનાં વિસર્ગસ્ય ચ વિચ્યુતેઃ ।। ૩૪૩.

જ્યારે કોઈ વાક્યના અંગની અપેક્ષા હોય અને એ ભાગ ગુમ થયો હોય, ત્યારે એ ગુમાવટ ચાર પ્રકારની હોય છે: સ્વર, વ્યંજન, બિંદુ કે વિસર્ગનો છૂટી જવો.

દત્તેપિ યત્ર વાક્યાઙ્ગે દ્વિતીયોર્થઃ પ્રતીયતે । તદ્દ્ન્તદાહુસ્તદ્ભેદાઃ સ્વરાદ્યૈઃ પૂર્વ્વવન્મતાઃ ।। ૩૪૩.

જ્યારે વાક્યનો કોઈ ભાગ હાજર હોય છતાં પણ બીજો અર્થ સમજાય, ત્યારે તેને પણ એ જ નામ આપવામાં આવે છે; એના પ્રકારો સ્વર વગેરેના ભેદથી, જેમ પહેલાં કહેવામાં આવ્યું, થાય છે.

અપનીતાક્ષરસ્થાને ન્યસ્તે વર્ણાન્તરેઽપિ ચ । ભાસતેઽર્થાન્તરં યત્ર ચ્યુતદત્તં તદુચ્યતે ।। ૩૪૩.

જ્યારે કોઈ અક્ષર દૂર કરીને એની જગ્યાએ બીજું અક્ષર મૂકવામાં આવે અને અલગ અર્થ જણાય, ત્યારે તેને 'છૂટાદેવું' કહેવામાં આવે છે.

સુશ્લિષ્ટપદ્યમેકં યન્નાનાશ્લોકાંશનિર્મ્મિતમ્ । સા મમસ્યા પરસ્યાત્મપરયોઃ કૃતિસઙ્કરાત્ ।। ૩૪૩.

જ્યારે એક જ સુંદર રીતે જોડાયેલું પદ્ય, અનેક અલગ અલગ શ્લોકના ભાગોથી બનેલું હોય, ત્યારે તેને 'મમસ્યા' કહે છે, કારણ કે એમાં પોતાનું અને બીજાનું રચનાનું મિશ્રણ થાય છે.

દુઃખેન કૃતમત્યર્થં કવિસામર્થ્યસૂચકમ્ । દુષ્કરં નીરસત્વેપિ વિદગ્ધાનાં મહોત્સવઃ ।। ૩૪૩.

આવી રચના કરવી ખૂબ જ મુશ્કેલ હોય છે અને કવિની મહાન કળા બતાવે છે, છતાં જો એમાં રસ ન હોય, તો પણ વિદ્વાનો માટે એ વિશેષ આનંદ આપે છે.

નિયમાચ્ચ વિદર્બાચ્ચ બન્ધાચ્ચ ભવતિ ત્રિધા । કવેઃ પ્રતિજ્ઞા નિર્મ્માણરમ્યસ્ય નિયમઃ સમૃતઃ ।। ૩૪૩.

નિયમ, વિધિ અને બંધથી ત્રણ પ્રકાર થાય છે; સુંદર રચના બનાવવાનો નિયમ કવિ માટે એવો ગણાય છે.

પ્રાતિલોમ્યાનુલોમ્યઞ્ચ શબ્દેનાર્થેન જાયતે । અનેકધાવૃત્તવર્ણવિન્યાસૈઃ શિલ્પકલ્પના ।। ૩૪૩.

શબ્દ અને અર્થમાં ઉલટા અને સીધા ક્રમથી, અનેક પ્રકારના છંદ અને અક્ષરવ્યવસ્થાનો રચના કળા તરીકે થાય છે.

પ્રાતિલોમ્યાનુલોમ્યઞ્ચ શબ્દેનાર્થેન જાયતે । અનેકધાવૃત્તવર્ણવિન્યાસૈઃ શિલ્પકલ્પના ।। ૩૪૩.

શબ્દ અને અર્થમાં ઉલટા અને સીધા ક્રમથી, અનેક પ્રકારના છંદ અને અક્ષરવ્યવસ્થાનો રચના કળા તરીકે થાય છે.

તત્તત્પ્રસિદ્ધવસ્તૂનાં બન્ધ ઇત્યભિધીયતે । ગોમૂત્રિકાર્દ્ધભ્રમણે સર્વ્વતોભદ્રમમ્બુજમ્ ।। ૩૪૩.

પ્રસિદ્ધ વસ્તુઓની રચનાને 'બંધ' કહેવાય છે; જેમ ગોમૂત્રિકા, અર્ધભ્રમણ, સર્વતોભદ્ર અને કમળ.