અગ્નિપુરાણમ્

અયુક્તયોરિવ મિથો વાચ્યવાચકયોર્દ્વયોઃ । યોજનાયૈ કલ્પ્યમાના યુક્તિરુત્તા મનીષિભિઃ ।। ૩૪૨.

બે વસ્તુઓ વચ્ચે, જેમ કે અર્થ અને શબ્દ વચ્ચે, યોગ્ય સંબંધ ન હોવા છતાં, જે સંબંધ કલ્પાય છે, તેને જ્ઞાની લોકો ઉપાય કહે છે.

પદઞ્ચૈવ પદાર્થશ્ચ વાક્યાર્થમેવ ચ । વિષ્યોઽસ્યાઃ પ્રકારણં પ્રપઞ્ચશ્ચેતિ ષડ્‌વિધઃ ।। ૩૪૨.

શબ્દ, શબ્દનો અર્થ, વાક્યનો અર્થ, વિષય, પ્રસંગ અને વિસ્તરણ—આ એના છ પ્રકારના વિષય છે.

ગુમ્ફના રચનાચર્ય્યા શબ્દાર્થક્રમગોચરા । શબ્દાનુકારાદર્થાનુપૂર્વ્વાર્થેયં ક્રમાત્ત્રિધા ।। ૩૪૨.

ગૂંથણી, રચનાની કુશળતા અને શબ્દ-અર્થની ક્રમબદ્ધતા—શબ્દની નકલ, અર્થની અનુક્રમણિકા પ્રમાણે, આ ત્રણ પ્રકારની ગણાય છે.

ઉક્તિપત્યુક્તિમદ્વાક્યં વાકોવાક્યં દ્વિધૈવ તત્ । ઋજુવક્રોક્તિભેદેન તત્રાદ્યં સહજં વચઃ ।। ૩૪૨.

એક ઉક્તિમાંથી બીજી ઉક્તિ ઉપજે છે, તેને ઉક્તિપત્યુક્તિ કહે છે. એ બે પ્રકારની હોય છે: સીધી અને વાંકડી ઉક્તિ. તેમાં પ્રથમ પ્રાકૃતિક ભાષા છે.

અગ્નિરુવાચ સ્યાદાવૃત્તિરનુપ્રાસો વર્ણાનાં પદવાક્યયોઃ । એકવર્ણાઽનેકવર્ણાવૃત્તેર્વ્વર્ણગુણો દ્વિધા ।। ૩૪૩.

અગ્નિએ કહ્યું: એક જ અક્ષર, અનેક અક્ષર, શબ્દ કે વાક્યમાં પુનરાવૃત્તિને અનુપ્રાસ કહે છે. અક્ષરગુણ બે પ્રકારના છે: એક અક્ષરની પુનરાવૃત્તિ અને અનેક અક્ષરની પુનરાવૃત્તિ.

એકવર્ણગતાવૃત્તેર્જ્જાયન્તે પઞ્ચ વૃત્તયઃ । મધુરા લલિતા પ્રૌઢા ભદ્રા પરુષયા સહ ।। ૩૪૩.

એક જ અક્ષરની પુનરાવૃત્તિથી પાંચ પ્રકારની શૈલીઓ થાય છે: મીઠી, નાજુક, ગાઢ, શુભ અને કઠોર.

મધુરાયાશ્ચ વર્ગાન્તાદધો વર્ગ્યા રણૌ સ્વનૌ। હ્રસ્વસ્વરેણાન્તરિતૌ સંયુક્તત્વં નકારયોઃ ।। ૩૪૩.

મીઠી શૈલીમાં, પુનરાવૃત્ત અક્ષરો વર્ગના અંતે, વર્ગની નીચે, યુદ્ધના ધ્વનિમાં, ટૂંકા સ્વરથી અલગ થયેલા અથવા નાકાવાળા અક્ષરો જોડાયેલા હોય છે.

ન કાર્ય્યા વર્ણ્યવર્ણાનામાવૃત્તિઃ પઞ્ચમાધિકા । મ્હાપ્રાણોષ્મસંયોગપ્રવિમુક્તલઘૂત્તરૌ ।। ૩૪૩.

ઉચ્ચારવામાં અસમર્થ કે અનુકૂળ ન હોય એવા અક્ષરોની પાંચથી વધુ પુનરાવૃત્તિ કરવી નહીં. હલકા અક્ષરો aspirate અને ઉષ્મ ધ્વનિથી મુક્ત હોય છે.

લલિતા બલભૂયિષ્ઠા પ્રૌઢા યા પણવર્ગજા । ઊદ્‌ર્ધ્વં રેફેણ યુજ્યન્તે નટવર્ગોનપઞ્ચમાઃ ।। ૩૪૩.

નાજુક શૈલી સૌથી વધુ શક્તિશાળી છે. ગાઢ શૈલી પાવન વર્ગમાંથી થાય છે. ઉપર ર સાથે જોડાય છે અને પાવન વર્ગના પાંચમા સિવાયના અક્ષરો હોય છે.

ભદ્રાયાં પરિશિષ્ટાઃ સ્યુઃ પરુષા સાઽભિધીયતે । ભવન્તિ યસ્યામૂષ્માણઃ સંયુક્તાસ્તત્તદક્ષરૈઃ ।। ૩૪૩.

શુભ શૈલીમાં બાકી રહેલા અક્ષરો આવે છે. જેને કઠોર કહે છે તેમાં ઉષ્મ ધ્વનિઓ સંબંધિત અક્ષરો સાથે જોડાય છે.

અકારવર્જ્જમાવૃત્તિઃ સ્વરાણામતિભૂયસી । અનુસ્વારવિશર્ગૌ ચ પારુષ્યાય નિરન્તરૌ ।। ૩૪૩.

'અ' સિવાયના સ્વરોની અતિશય પુનરાવૃત્તિ અને અનુસ્વાર તથા વિસર્ગની નજીક નજીક આવવાથી કઠોરતા આવે છે.

શષસા રેફસંયુક્તાશ્ચાકારશ્ચાપિ ભૂયસા । અન્તસ્થાભિન્નમાભ્યાઞ્ચ હઃ પારુષ્યાય સંયુતઃ ।। ૩૪૩.

'ષ' અને 'ર' જોડાઈ આવે ત્યારે, અને 'ક' વારંવાર આવે ત્યારે, એ શબ્દમાં વચ્ચે વિયોગ ન થાય તો, અને 'હ' કઠોર રીતે ઉચ્ચારવામાં આવે ત્યારે, એ ખાસ ધ્યાનમાં લેવાય છે.

અન્યથાપિ ગુરુર્વર્ણઃ સંયુક્તે પરિપન્થિનિ । પારુષ્યાયાદિમાંસ્તત્ર પૂજિતા ન તુ પઞ્ચમી ।। ૩૪૩.

બીજા સમયે, બે વ્યંજન જોડાઈને ઉચ્ચારવામાં મુશ્કેલી પડે ત્યારે, એ કઠોર ગણાય છે, પણ જ્યાં પાંચમો અક્ષર માન્ય હોય ત્યાં એવું નથી.

દ્રાવણિ માધવી પઞ્ચવર્ણાન્તસ્થોષ્મભિઃ ક્રમાત્ । અનેકવર્ણાવૃત્તિર્યા ભિન્નાર્થપ્રતિપાદિકા ।। ૩૪૩.

દરિયાળ ધ્વનિ, 'મ' અને પાંચ અક્ષરવાળી 'માધવી', એ ક્રમશઃ ઉષ્મ ધ્વનિ સાથે આવે, અને અનેક અક્ષરોથી બનેલી, જુદી અર્થ આપતી હોય, તેને 'યમક' કહે છે.

યમકં સાવ્યપેતઞ્ચ વ્યપેતઞ્ચેતિ તદ્‌દ્વિધા । આનન્તર્યાદવ્યપેતં વ્યપેતં વ્યવધાનતઃ ।। ૩૪૩.

'યમક' બે પ્રકારનું છે: વિયોગ સાથે અને વિયોગ વિના. જ્યાં વચ્ચે વિયોગ ન હોય તેને 'અવ્યપેત', અને જ્યાં વચ્ચે અંતર હોય તેને 'વ્યપેત' કહે છે.

દ્વૈવિધ્યેનાનયોઃ સ્થાનપાદભેદાચ્ચતુર્વિધમ્ । આદિપાદાદિમધ્યાન્તેષ્વેકદ્વિત્રિનિયોગતઃ ।। ૩૪૩.

આ બે પ્રકાર અને પદની સ્થિતિ પ્રમાણે, ચાર પ્રકાર થાય છે: આરંભે, મધ્યમાં, અંતે, અને એક, બે કે ત્રણ સ્થાનના સંયોજનથી.

સપ્તધા સપ્તપૂર્વેણ૫ ચેત્ પાદેનોત્તરોત્તરઃ । એકદ્વિત્રિપદારમ્ભસ્તુલ્યઃ ષોઢા તદાપરં ।। ૩૪૩.

સાત પ્રકારની પૂર્વ વિભાજન સાથે, દરેક પદ પછીનું પદ એક, બે કે ત્રણ પદથી શરૂ થાય તો, પછીની વિભાજન છ પ્રકારની અને સમાન ગણાય છે.

તૃતીયં ત્રિવિધં પાદસ્યાદિમધ્યાન્તગોચરમ્ । પાદાન્તયમકઞ્ચૈવ કાઞ્ચીયમકમેવ ચ ।। ૩૪૩.

ત્રીજું ત્રણ પ્રકારનું છે, જે પદના આરંભ, મધ્ય કે અંતે આવે છે; એ ઉપરાંત 'પદાંત-યમક' અને 'કાંજી-યમક' પણ છે.

સંસર્ગયમકઞ્ચૈવ વિક્રાન્તયમકન્તથા । પાદાદિયમકઞ્ચૈવ તથામ્રેડિતમેવ ચ ।। ૩૪૩.

'સંસર્ગ-યમક', 'વિક્રાંત-યમક', 'પદાદિ-યમક' અને 'અમ્રેડિત-યમક' પણ કહેવાય છે.

ચતુર્વ્યવસિતઞ્ચૈવ માલાયમકમેવ ચ । દશધા યમકં શ્રેષ્ઠં તદ્ભેદા બહવોઽપરે ।। ૩૪૩.

'ચતુર્વ્યવસિત' અને 'માળા-યમક' પણ વર્ણવાય છે; આમ, યમક દસ પ્રકારનું છે, અને બીજા અનેક ઉપપ્રકારો પણ છે.

સ્વતન્ત્રસ્યાન્યતન્ત્રસ્ય પદસ્યાવર્ત્તના દ્વિધા । ભિન્નપ્રયોજનપદસ્યાવૃત્તિં ત્વેકત્ર વિગ્રાહાત્ ।। ૩૪૩.

સ્વતંત્ર કે પરાધીન પદની પુનરાવૃત્તિ બે પ્રકારની છે; પણ જુદી કામગીરી ધરાવતું પદ જુદી રીતે આવે તો તેને એક જ ગણાય છે.

દ્વયોરાવૃત્તપદયોઃ સમસ્તા સ્યાત્સમાસતઃ । અસમાસાત્તયોર્વ્યસ્તા પાદે ત્વેકત્ર વિગ્રહાત્ ।। ૩૪૩.

બે વાર આવતાં શબ્દો જોડાઈ જાય તો તેને 'સમસ્ત' કહે છે; જોડાયેલા ન હોય તો 'વ્યસ્ત', અને પદમાં અલગ આવે તો એક જ ગણાય છે.

વાક્યસ્યાવૃત્તિરપ્યેવં યથાસમ્ભવમિષ્યતે । અલઙ્કારાદ્યનુપ્રાસો લઘુમધ્યેવમર્હણાત્ ।। ૩૪૩.

વાક્યની પુનરાવૃત્તિ પણ શક્ય છે; અલંકારોમાં 'અનુપ્રાસ' હલકું, મધ્યમ કે શ્રેષ્ઠ ગણાય છે, તેની યોગ્યતા પ્રમાણે.

યયા કયાચિદ્‌વૃત્યા યત્ સમાનમનુભૂયતે । તદ્રૂપાદિપદાસત્તિઃ સાનુપ્રાસા રસાવહા ।। ૩૪૩.

જે કઈ રીતે પણ પુનરાવૃત્તિથી સમાન અનુભવાય છે, એ શબ્દોની જોડાણને 'અનુપ્રાસ' કહે છે, જે રસ પેદા કરે છે.

ગોષ્ઠ્યાં કુતૂહલાધ્યાયી વાગ્બન્ધશ્ચિત્રમુચ્યતે । પ્રશ્નઃ પ્રહેલિકા ગુપ્તં ચ્યુતદક્તે તથોભયમ્ ।। ૩૪૩.

સભામાં ઉત્સુકતાથી વાંચાયેલી રચનાને 'ચિત્ર' (પહેલી) કહે છે; પ્રશ્ન, પહેલીકા, ગુપ્ત, છૂટક અને બંને સાથે પણ વર્ણવાય છે.

સમસ્યા સપ્ત તદ્‌ભેદા નાનાર્થસ્યાનુયોગતઃ । યત્ર પ્રદીયતે તુલ્યવર્ણવિન્યાસમુત્તરં ।। ૩૪૩.

'સમસ્યા' સાત પ્રકારની છે, વિવિધ અર્થના અનુસંધાનથી; જ્યાં સમાન અક્ષરવ્યવસ્થાથી ઉત્તર આપવામાં આવે છે.

સ પ્રશ્નઃ સ્યાદેકપૃષ્ટદ્વપૃષ્ટોત્તરભેદતઃ । દ્વિધૈકપૃષ્ટો દ્વિવિધઃ સમસ્તો વ્યસ્ત એવ ચ ।। ૩૪૩.

એ પ્રશ્ન કહેવાય છે, જેમાં એક કે બે ભાગના ઉત્તર હોય; એક ભાગવાળો પ્રશ્ન બે પ્રકારનો છે, અને સંપૂર્ણ તથા જુદા-જુદા સ્વરૂપ પણ બે પ્રકારના છે.

દ્વયોરપ્યર્થયોર્ગુહ્યમાનશબ્દા પ્રહેલિકા । સા દ્વિધાર્થી ચ શાબ્દી ચ તત્રાર્થી ચાર્થબોધતઃ ।। ૩૪૩.

બે અર્થ ધરાવતાં શબ્દો ગુપ્ત રાખવામાં આવે ત્યાં 'પહેલીકા' કહેવાય છે; એ અર્થ આધારિત અને શબ્દ આધારિત એમ બે પ્રકારની છે; પ્રથમ અર્થથી સમજાય છે.

શબ્દાવબોધતઃ શાબ્દી પ્રાહુઃ ષોઢા પ્રહેલિકાં । યસ્મિન્ ગુપ્તેઽપિ વલાક્યાઙ્ગે બાવ્યર્થોઽપારમાર્થિકઃ ।। ૩૪૩.

શબ્દથી સમજાય તેવી 'શાબ્દી' કહેવાય છે; આમ, પહેલીકા છ પ્રકારની કહેવાય છે. જેમાં, વાક્યના અંગમાં છુપાવ્યા છતાં, અર્થ સીધો નથી.