અગ્નિપુરાણમ્

શબ્દાલઙ્કારમાહુસ્તાન્ કાવ્યમીમાંસકા વિદઃ । છાયા મુદ્રા તથોક્તિશ્ચ યુક્તિર્ગુમ્ફનયા સહ ।। ૩૪૨.

કાવ્યના વિદ્વાનો આને શબ્દ અલંકાર કહે છે: છાયા, મુદ્રા, ઉક્તિ અને યોગ્ય ગોઠવણી સાથે ગૂંથણી.

વાકોવાક્યમનુપ્રાસશ્ચિત્રં દુષ્કરમેવ ચ । ક્ષેયા નવાલઙ્કૃતયઃ શબ્દાનામિત્યસઙ્કરાત્ ।। ૩૪૨.

અનુપ્રાસ, વાક્ય ગોઠવણી, ચિત્ર રચના અને દુષ્કરતા—આ શબ્દના નવ અલંકારો છે, અને એમાં કોઈ ગડમથલ નથી.

તત્રાન્યોક્તેરનુકૃતિશ્છાયા સાપિ ચતુર્વ્વિધા । લોકચ્છેકાર્ભકોક્તીનામેકોક્તેરનુકારતઃ ।। ૩૪૨.

અહીં બીજાની વાતની નકલ કરવી 'છાયા' કહેવાય છે, અને તે ચાર પ્રકારની છે: લોકવાણી, બાળકની વાત, અને એક વ્યક્તિની વાતની નકલ.

આભાણકોક્તિર્લોકોક્તિઃ સર્વ્વસામાન્ય એવ તાઃ । યાનુધાવતિ લોકોક્તિશ્છાયામિચ્છન્તિ તાં બુધાઃ ।। ૩૪૨.

સામાન્ય લોકો બોલતા હોય એવી કહેવતોને લોકોક્તિ કહેવાય છે. આવી લોકોક્તિઓ બધાને લાગુ પડે છે. જ્ઞાની લોકો એ લોકોક્તિઓની જેમ જ રહેવાની ઇચ્છા રાખે છે.

છેકા વિદગ્ધા વૈદગ્ધયં કલાસુ કુશલા મતિઃ । તામુલ્લિખન્તી છેકોક્તિશ્છાયા કવિભિરિષ્યતે ।। ૩૪૨.

કોઈ ચતુર અને કળામાં nipુણ બુદ્ધિ હોય, એ જ્યારે પોતાનું કૌશલ્ય બતાવે છે, ત્યારે એ કહેવત ચતુરોક્તિ કહેવાય છે. કવિઓ એવી ચતુરોક્તિઓને મેળવવા ઇચ્છે છે.

અવ્યુત્પન્નોક્તિરખિલૈરર્ભકોક્ત્યોપલક્ષ્યતે । તેનાર્ભકોક્તિશ્છાયા તન્માત્રોક્તિમનુકુર્વ્યતી ।। ૩૪૨.

અપૂર્ણ અને બાળક જેવી ભાષામાં બોલાયેલી વાતને બાળકોક્તિ કહે છે. એવી બાળકોક્તિની છાયા પણ એ જ પ્રકારની ભાષાનું અનુસરણ કરે છે.

વિપ્લુતાક્ષરમશ્લીલં વચો મત્તસ્ય તાદૃશી । યા સા ભવતિ મત્તોક્તિશ્છાયોક્તાપ્યતિશોભતે ।। ૩૪૨.

અક્ષરો વિખૂટા પડેલા, અશ્લીલ અને નશામાં બોલાયેલી વાતને મત્તોક્તિ કહે છે. આવી મત્તોક્તિની છાયા પણ બોલવામાં આવે ત્યારે તે ખૂબ જ તેજસ્વી લાગે છે.

અભિપ્રાયવિશેષેણ કવિશક્તિં વિવૃણ્વતી । મુત્‌પ્રદાયિનીતિ સા મુદ્રા સૈવ શય્યાપિ નો મતે ।। ૩૪૨.

કવિની વિશેષ શક્તિ અને ભાવ દર્શાવતી, આનંદ આપતી વાતને મુદ્રા કહે છે. પણ એવી મુદ્રાને અમે આરામસ્થાન માનતા નથી.

ઉક્તિઃ સા કથ્યતે યસ્વામર્થકોઽપ્યુપપત્તિમાન્ । લોકયાત્રાર્થવિધિના ધિનોતિ હૃદયં સતાં ।। ૩૪૨.

જે વાત પોતે અર્થપૂર્ણ હોય અને યોગ્ય પણ હોય, અને જે લોકોની ચાલચલન પ્રમાણે સજ્જનોના હૃદયને આનંદિત કરે, તેને જ ઉક્તિ કહે છે.

ઉભૌ વિધિનિષેધૌ ચ નિયમાનિયમાવપિ । પિકલ્પપરિસઙ્ખ્યે ચ તદીયાઃ પડ઼થોક્તયઃ ।। ૩૪૨.

નિયમ અને મનાઈ, નિયમિતતા અને અનિયમિતતા, અને વિકલ્પોની ગણતરીમાં પણ, દરેક માટે અલગ અલગ ઉક્તિઓ સમજવી જોઈએ.

અયુક્તયોરિવ મિથો વાચ્યવાચકયોર્દ્વયોઃ । યોજનાયૈ કલ્પ્યમાના યુક્તિરુત્તા મનીષિભિઃ ।। ૩૪૨.

બે વસ્તુઓ વચ્ચે, જેમ કે અર્થ અને શબ્દ વચ્ચે, યોગ્ય સંબંધ ન હોવા છતાં, જે સંબંધ કલ્પાય છે, તેને જ્ઞાની લોકો ઉપાય કહે છે.

પદઞ્ચૈવ પદાર્થશ્ચ વાક્યાર્થમેવ ચ । વિષ્યોઽસ્યાઃ પ્રકારણં પ્રપઞ્ચશ્ચેતિ ષડ્‌વિધઃ ।। ૩૪૨.

શબ્દ, શબ્દનો અર્થ, વાક્યનો અર્થ, વિષય, પ્રસંગ અને વિસ્તરણ—આ એના છ પ્રકારના વિષય છે.

ગુમ્ફના રચનાચર્ય્યા શબ્દાર્થક્રમગોચરા । શબ્દાનુકારાદર્થાનુપૂર્વ્વાર્થેયં ક્રમાત્ત્રિધા ।। ૩૪૨.

ગૂંથણી, રચનાની કુશળતા અને શબ્દ-અર્થની ક્રમબદ્ધતા—શબ્દની નકલ, અર્થની અનુક્રમણિકા પ્રમાણે, આ ત્રણ પ્રકારની ગણાય છે.

ઉક્તિપત્યુક્તિમદ્વાક્યં વાકોવાક્યં દ્વિધૈવ તત્ । ઋજુવક્રોક્તિભેદેન તત્રાદ્યં સહજં વચઃ ।। ૩૪૨.

એક ઉક્તિમાંથી બીજી ઉક્તિ ઉપજે છે, તેને ઉક્તિપત્યુક્તિ કહે છે. એ બે પ્રકારની હોય છે: સીધી અને વાંકડી ઉક્તિ. તેમાં પ્રથમ પ્રાકૃતિક ભાષા છે.

અગ્નિરુવાચ સ્યાદાવૃત્તિરનુપ્રાસો વર્ણાનાં પદવાક્યયોઃ । એકવર્ણાઽનેકવર્ણાવૃત્તેર્વ્વર્ણગુણો દ્વિધા ।। ૩૪૩.

અગ્નિએ કહ્યું: એક જ અક્ષર, અનેક અક્ષર, શબ્દ કે વાક્યમાં પુનરાવૃત્તિને અનુપ્રાસ કહે છે. અક્ષરગુણ બે પ્રકારના છે: એક અક્ષરની પુનરાવૃત્તિ અને અનેક અક્ષરની પુનરાવૃત્તિ.

એકવર્ણગતાવૃત્તેર્જ્જાયન્તે પઞ્ચ વૃત્તયઃ । મધુરા લલિતા પ્રૌઢા ભદ્રા પરુષયા સહ ।। ૩૪૩.

એક જ અક્ષરની પુનરાવૃત્તિથી પાંચ પ્રકારની શૈલીઓ થાય છે: મીઠી, નાજુક, ગાઢ, શુભ અને કઠોર.

મધુરાયાશ્ચ વર્ગાન્તાદધો વર્ગ્યા રણૌ સ્વનૌ। હ્રસ્વસ્વરેણાન્તરિતૌ સંયુક્તત્વં નકારયોઃ ।। ૩૪૩.

મીઠી શૈલીમાં, પુનરાવૃત્ત અક્ષરો વર્ગના અંતે, વર્ગની નીચે, યુદ્ધના ધ્વનિમાં, ટૂંકા સ્વરથી અલગ થયેલા અથવા નાકાવાળા અક્ષરો જોડાયેલા હોય છે.

ન કાર્ય્યા વર્ણ્યવર્ણાનામાવૃત્તિઃ પઞ્ચમાધિકા । મ્હાપ્રાણોષ્મસંયોગપ્રવિમુક્તલઘૂત્તરૌ ।। ૩૪૩.

ઉચ્ચારવામાં અસમર્થ કે અનુકૂળ ન હોય એવા અક્ષરોની પાંચથી વધુ પુનરાવૃત્તિ કરવી નહીં. હલકા અક્ષરો aspirate અને ઉષ્મ ધ્વનિથી મુક્ત હોય છે.

લલિતા બલભૂયિષ્ઠા પ્રૌઢા યા પણવર્ગજા । ઊદ્‌ર્ધ્વં રેફેણ યુજ્યન્તે નટવર્ગોનપઞ્ચમાઃ ।। ૩૪૩.

નાજુક શૈલી સૌથી વધુ શક્તિશાળી છે. ગાઢ શૈલી પાવન વર્ગમાંથી થાય છે. ઉપર ર સાથે જોડાય છે અને પાવન વર્ગના પાંચમા સિવાયના અક્ષરો હોય છે.

ભદ્રાયાં પરિશિષ્ટાઃ સ્યુઃ પરુષા સાઽભિધીયતે । ભવન્તિ યસ્યામૂષ્માણઃ સંયુક્તાસ્તત્તદક્ષરૈઃ ।। ૩૪૩.

શુભ શૈલીમાં બાકી રહેલા અક્ષરો આવે છે. જેને કઠોર કહે છે તેમાં ઉષ્મ ધ્વનિઓ સંબંધિત અક્ષરો સાથે જોડાય છે.

અકારવર્જ્જમાવૃત્તિઃ સ્વરાણામતિભૂયસી । અનુસ્વારવિશર્ગૌ ચ પારુષ્યાય નિરન્તરૌ ।। ૩૪૩.

'અ' સિવાયના સ્વરોની અતિશય પુનરાવૃત્તિ અને અનુસ્વાર તથા વિસર્ગની નજીક નજીક આવવાથી કઠોરતા આવે છે.

શષસા રેફસંયુક્તાશ્ચાકારશ્ચાપિ ભૂયસા । અન્તસ્થાભિન્નમાભ્યાઞ્ચ હઃ પારુષ્યાય સંયુતઃ ।। ૩૪૩.

'ષ' અને 'ર' જોડાઈ આવે ત્યારે, અને 'ક' વારંવાર આવે ત્યારે, એ શબ્દમાં વચ્ચે વિયોગ ન થાય તો, અને 'હ' કઠોર રીતે ઉચ્ચારવામાં આવે ત્યારે, એ ખાસ ધ્યાનમાં લેવાય છે.

અન્યથાપિ ગુરુર્વર્ણઃ સંયુક્તે પરિપન્થિનિ । પારુષ્યાયાદિમાંસ્તત્ર પૂજિતા ન તુ પઞ્ચમી ।। ૩૪૩.

બીજા સમયે, બે વ્યંજન જોડાઈને ઉચ્ચારવામાં મુશ્કેલી પડે ત્યારે, એ કઠોર ગણાય છે, પણ જ્યાં પાંચમો અક્ષર માન્ય હોય ત્યાં એવું નથી.

દ્રાવણિ માધવી પઞ્ચવર્ણાન્તસ્થોષ્મભિઃ ક્રમાત્ । અનેકવર્ણાવૃત્તિર્યા ભિન્નાર્થપ્રતિપાદિકા ।। ૩૪૩.

દરિયાળ ધ્વનિ, 'મ' અને પાંચ અક્ષરવાળી 'માધવી', એ ક્રમશઃ ઉષ્મ ધ્વનિ સાથે આવે, અને અનેક અક્ષરોથી બનેલી, જુદી અર્થ આપતી હોય, તેને 'યમક' કહે છે.

યમકં સાવ્યપેતઞ્ચ વ્યપેતઞ્ચેતિ તદ્‌દ્વિધા । આનન્તર્યાદવ્યપેતં વ્યપેતં વ્યવધાનતઃ ।। ૩૪૩.

'યમક' બે પ્રકારનું છે: વિયોગ સાથે અને વિયોગ વિના. જ્યાં વચ્ચે વિયોગ ન હોય તેને 'અવ્યપેત', અને જ્યાં વચ્ચે અંતર હોય તેને 'વ્યપેત' કહે છે.

દ્વૈવિધ્યેનાનયોઃ સ્થાનપાદભેદાચ્ચતુર્વિધમ્ । આદિપાદાદિમધ્યાન્તેષ્વેકદ્વિત્રિનિયોગતઃ ।। ૩૪૩.

આ બે પ્રકાર અને પદની સ્થિતિ પ્રમાણે, ચાર પ્રકાર થાય છે: આરંભે, મધ્યમાં, અંતે, અને એક, બે કે ત્રણ સ્થાનના સંયોજનથી.

સપ્તધા સપ્તપૂર્વેણ૫ ચેત્ પાદેનોત્તરોત્તરઃ । એકદ્વિત્રિપદારમ્ભસ્તુલ્યઃ ષોઢા તદાપરં ।। ૩૪૩.

સાત પ્રકારની પૂર્વ વિભાજન સાથે, દરેક પદ પછીનું પદ એક, બે કે ત્રણ પદથી શરૂ થાય તો, પછીની વિભાજન છ પ્રકારની અને સમાન ગણાય છે.

તૃતીયં ત્રિવિધં પાદસ્યાદિમધ્યાન્તગોચરમ્ । પાદાન્તયમકઞ્ચૈવ કાઞ્ચીયમકમેવ ચ ।। ૩૪૩.

ત્રીજું ત્રણ પ્રકારનું છે, જે પદના આરંભ, મધ્ય કે અંતે આવે છે; એ ઉપરાંત 'પદાંત-યમક' અને 'કાંજી-યમક' પણ છે.

સંસર્ગયમકઞ્ચૈવ વિક્રાન્તયમકન્તથા । પાદાદિયમકઞ્ચૈવ તથામ્રેડિતમેવ ચ ।। ૩૪૩.

'સંસર્ગ-યમક', 'વિક્રાંત-યમક', 'પદાદિ-યમક' અને 'અમ્રેડિત-યમક' પણ કહેવાય છે.