અગ્નિપુરાણમ્

શ્રૃઙ્ગારં દ્વિવિધં વિદ્યાદ્વાઙ્‌નેપથ્યક્રિયાત્મકમ્ । હાસશ્ચતુર્વ્વિધોઽલક્ષયદન્તઃ સ્મિત ઇતીરિતઃ ।। ૩૪૨.

શ્રૃંગારને બે પ્રકારનો જાણવો: બોલી અને વેશ-ક્રીયા સંબંધી; અને હાસ્ય ચાર પ્રકારનું છે—સ્મિત, હસિત, વિહસિત અને ઉપહસિત.

કિઞ્ચિલ્લક્ષિતદન્તાગ્રં હસિતં ફુલ્લલોચનમ્ । વિહસિતં સસ્વનં સ્યાજ્જિહ્મોપહસિતન્તુ તત્ ।। ૩૪૨.

જ્યારે ફક્ત દાંતના ટોચ દેખાય તે સ્મિત કહેવાય છે; ફૂલેલા નેત્રો સાથેનું હાસ્ય હસિત કહેવાય છે; અવાજ સાથેનું હાસ્ય વિહસિત કહેવાય છે; અને વાંકું કે ઉપહાસરૂપ હાસ્ય ઉપહસિત કહેવાય છે.

સશબ્દં પાપહસિતમશબ્દમતિહાસિતં । યશ્ચાસૌ કરુણો નામ સ રસસ્ત્રિવિધો ભવેત્ ।। ૩૪૨.

અવાજ સાથેનું પાપી હાસ્ય છે, અવાજ વિના મોટું હાસ્ય છે; અને જે દયાનું કહેવાય છે તે ત્રણ પ્રકારનું ભાવ છે.

ધર્મ્મોપઘાતજશ્ચિત્તવિલાસજનિતસ્તથા । શોકઃ શોકાદ્ભવેત્ સ્થાયીકઃ ક્રોધઃ સ્વેદો રોમાઞ્ચવેપથુઃ ।। ૩૪૨.

ધર્મના વિનાશથી કે મનની ચંચળતાથી શોક થાય છે; એ શોકથી સ્થાયી ભાવ, ક્રોધ, પસીનો, રોમાંચ અને કંપન થાય છે.

અઙ્કનેપથ્યવાક્યૈશ્ચ રૌદ્રોઽપિ ત્રિવિધો રસઃ । તસ્ય નિર્વર્ત્તકઃ ક્રોધઃ સ્વેદો રોમાઞ્ચવેપથુઃ ।। ૩૪૨.

અંગ, વેશ અને વાણીથી રૌદ્ર ભાવ પણ ત્રણ પ્રકારનો છે; તેનું કારણ ક્રોધ છે, સાથે પસીનો, રોમાંચ અને કંપન થાય છે.

દાનવીરો ધર્મવીરો યુદ્ધવીર ઇતિ ત્રયમ્ । વીરસ્તસ્ય ચ નિષ્પત્તિહેતુરુત્સાહ ઇષ્યતે ।। ૩૪૨.

વીર ભાવ ત્રણ પ્રકારનો છે: દાનવીર, ધર્મવીર અને યુદ્ધવીર; તેનો મુખ્ય કારણ ઉત્સાહ માનવામાં આવે છે.

આરમ્ભેષુ ભવેદ્યત્ર વીરમેવાનુવર્ત્તતે । ભયાનકો નામ રસસ્તસ્ય નિર્વર્તકં ભયં ।। ૩૪૨.

જ્યાં આરંભમાં જ વીર ભાવ રહે છે, ત્યાં વીર ભાવ જ પ્રભુત્વ પામે છે; અને ભયાનક ભાવનું મુખ્ય કારણ ભય છે.

ઉદ્વેજનઃ ક્ષોભણશ્ય વીભત્સો દ્વિવિધઃ સ્મૃતઃ । ઉદ્વેજનઃ સ્યાત્ પ્લુત્યાદ્યૈઃ ક્ષોભણો રુધિરાદિભિઃ ।। ૩૪૨.

બીભત્સ ભાવને બે પ્રકારના માનવામાં આવે છે: ઉદ્વેજક અને ક્ષોભક; ઉદ્વેજક ગંદકીથી થાય છે અને ક્ષોભક લોહી વગેરેથી થાય છે.

જુગુપ્સારમ્ભિકા તસ્ય સાત્ત્વિકાંશો નિવર્ત્તતે । કાવ્યશોભાકરાન્ ધર્મ્માનલઙ્કારાન્ પ્રચક્ષ્યતે ।। ૩૪૨.

તેની શરૂઆત ઘૃણાથી થાય છે; તેમાં સાત્ત્વિક ભાગ રહેતો નથી; હવે કાવ્યને શોભા આપતા અલંકારો જણાવવામાં આવે છે.

અલઙ્કરિષ્ણવસ્તે ચ શબ્દમર્થમુભૌ ત્રિધા । યે વ્યુત્પત્ત્યાદિના શબ્દમલઙ્કર્ત્તુમિહ ક્ષમાઃ ।। ૩૪૨.

જે લોકો શબ્દ અને અર્થને શોભાવા માંગે છે, તેઓ ત્રણ રીતે કરે છે; અને જે શિક્ષણથી વગેરે શબ્દને અલંકારિત કરી શકે છે.

શબ્દાલઙ્કારમાહુસ્તાન્ કાવ્યમીમાંસકા વિદઃ । છાયા મુદ્રા તથોક્તિશ્ચ યુક્તિર્ગુમ્ફનયા સહ ।। ૩૪૨.

કાવ્યના વિદ્વાનો આને શબ્દ અલંકાર કહે છે: છાયા, મુદ્રા, ઉક્તિ અને યોગ્ય ગોઠવણી સાથે ગૂંથણી.

વાકોવાક્યમનુપ્રાસશ્ચિત્રં દુષ્કરમેવ ચ । ક્ષેયા નવાલઙ્કૃતયઃ શબ્દાનામિત્યસઙ્કરાત્ ।। ૩૪૨.

અનુપ્રાસ, વાક્ય ગોઠવણી, ચિત્ર રચના અને દુષ્કરતા—આ શબ્દના નવ અલંકારો છે, અને એમાં કોઈ ગડમથલ નથી.

તત્રાન્યોક્તેરનુકૃતિશ્છાયા સાપિ ચતુર્વ્વિધા । લોકચ્છેકાર્ભકોક્તીનામેકોક્તેરનુકારતઃ ।। ૩૪૨.

અહીં બીજાની વાતની નકલ કરવી 'છાયા' કહેવાય છે, અને તે ચાર પ્રકારની છે: લોકવાણી, બાળકની વાત, અને એક વ્યક્તિની વાતની નકલ.

આભાણકોક્તિર્લોકોક્તિઃ સર્વ્વસામાન્ય એવ તાઃ । યાનુધાવતિ લોકોક્તિશ્છાયામિચ્છન્તિ તાં બુધાઃ ।। ૩૪૨.

સામાન્ય લોકો બોલતા હોય એવી કહેવતોને લોકોક્તિ કહેવાય છે. આવી લોકોક્તિઓ બધાને લાગુ પડે છે. જ્ઞાની લોકો એ લોકોક્તિઓની જેમ જ રહેવાની ઇચ્છા રાખે છે.

છેકા વિદગ્ધા વૈદગ્ધયં કલાસુ કુશલા મતિઃ । તામુલ્લિખન્તી છેકોક્તિશ્છાયા કવિભિરિષ્યતે ।। ૩૪૨.

કોઈ ચતુર અને કળામાં nipુણ બુદ્ધિ હોય, એ જ્યારે પોતાનું કૌશલ્ય બતાવે છે, ત્યારે એ કહેવત ચતુરોક્તિ કહેવાય છે. કવિઓ એવી ચતુરોક્તિઓને મેળવવા ઇચ્છે છે.

અવ્યુત્પન્નોક્તિરખિલૈરર્ભકોક્ત્યોપલક્ષ્યતે । તેનાર્ભકોક્તિશ્છાયા તન્માત્રોક્તિમનુકુર્વ્યતી ।। ૩૪૨.

અપૂર્ણ અને બાળક જેવી ભાષામાં બોલાયેલી વાતને બાળકોક્તિ કહે છે. એવી બાળકોક્તિની છાયા પણ એ જ પ્રકારની ભાષાનું અનુસરણ કરે છે.

વિપ્લુતાક્ષરમશ્લીલં વચો મત્તસ્ય તાદૃશી । યા સા ભવતિ મત્તોક્તિશ્છાયોક્તાપ્યતિશોભતે ।। ૩૪૨.

અક્ષરો વિખૂટા પડેલા, અશ્લીલ અને નશામાં બોલાયેલી વાતને મત્તોક્તિ કહે છે. આવી મત્તોક્તિની છાયા પણ બોલવામાં આવે ત્યારે તે ખૂબ જ તેજસ્વી લાગે છે.

અભિપ્રાયવિશેષેણ કવિશક્તિં વિવૃણ્વતી । મુત્‌પ્રદાયિનીતિ સા મુદ્રા સૈવ શય્યાપિ નો મતે ।। ૩૪૨.

કવિની વિશેષ શક્તિ અને ભાવ દર્શાવતી, આનંદ આપતી વાતને મુદ્રા કહે છે. પણ એવી મુદ્રાને અમે આરામસ્થાન માનતા નથી.

ઉક્તિઃ સા કથ્યતે યસ્વામર્થકોઽપ્યુપપત્તિમાન્ । લોકયાત્રાર્થવિધિના ધિનોતિ હૃદયં સતાં ।। ૩૪૨.

જે વાત પોતે અર્થપૂર્ણ હોય અને યોગ્ય પણ હોય, અને જે લોકોની ચાલચલન પ્રમાણે સજ્જનોના હૃદયને આનંદિત કરે, તેને જ ઉક્તિ કહે છે.

ઉભૌ વિધિનિષેધૌ ચ નિયમાનિયમાવપિ । પિકલ્પપરિસઙ્ખ્યે ચ તદીયાઃ પડ઼થોક્તયઃ ।। ૩૪૨.

નિયમ અને મનાઈ, નિયમિતતા અને અનિયમિતતા, અને વિકલ્પોની ગણતરીમાં પણ, દરેક માટે અલગ અલગ ઉક્તિઓ સમજવી જોઈએ.

અયુક્તયોરિવ મિથો વાચ્યવાચકયોર્દ્વયોઃ । યોજનાયૈ કલ્પ્યમાના યુક્તિરુત્તા મનીષિભિઃ ।। ૩૪૨.

બે વસ્તુઓ વચ્ચે, જેમ કે અર્થ અને શબ્દ વચ્ચે, યોગ્ય સંબંધ ન હોવા છતાં, જે સંબંધ કલ્પાય છે, તેને જ્ઞાની લોકો ઉપાય કહે છે.

પદઞ્ચૈવ પદાર્થશ્ચ વાક્યાર્થમેવ ચ । વિષ્યોઽસ્યાઃ પ્રકારણં પ્રપઞ્ચશ્ચેતિ ષડ્‌વિધઃ ।। ૩૪૨.

શબ્દ, શબ્દનો અર્થ, વાક્યનો અર્થ, વિષય, પ્રસંગ અને વિસ્તરણ—આ એના છ પ્રકારના વિષય છે.

ગુમ્ફના રચનાચર્ય્યા શબ્દાર્થક્રમગોચરા । શબ્દાનુકારાદર્થાનુપૂર્વ્વાર્થેયં ક્રમાત્ત્રિધા ।। ૩૪૨.

ગૂંથણી, રચનાની કુશળતા અને શબ્દ-અર્થની ક્રમબદ્ધતા—શબ્દની નકલ, અર્થની અનુક્રમણિકા પ્રમાણે, આ ત્રણ પ્રકારની ગણાય છે.

ઉક્તિપત્યુક્તિમદ્વાક્યં વાકોવાક્યં દ્વિધૈવ તત્ । ઋજુવક્રોક્તિભેદેન તત્રાદ્યં સહજં વચઃ ।। ૩૪૨.

એક ઉક્તિમાંથી બીજી ઉક્તિ ઉપજે છે, તેને ઉક્તિપત્યુક્તિ કહે છે. એ બે પ્રકારની હોય છે: સીધી અને વાંકડી ઉક્તિ. તેમાં પ્રથમ પ્રાકૃતિક ભાષા છે.

અગ્નિરુવાચ સ્યાદાવૃત્તિરનુપ્રાસો વર્ણાનાં પદવાક્યયોઃ । એકવર્ણાઽનેકવર્ણાવૃત્તેર્વ્વર્ણગુણો દ્વિધા ।। ૩૪૩.

અગ્નિએ કહ્યું: એક જ અક્ષર, અનેક અક્ષર, શબ્દ કે વાક્યમાં પુનરાવૃત્તિને અનુપ્રાસ કહે છે. અક્ષરગુણ બે પ્રકારના છે: એક અક્ષરની પુનરાવૃત્તિ અને અનેક અક્ષરની પુનરાવૃત્તિ.

એકવર્ણગતાવૃત્તેર્જ્જાયન્તે પઞ્ચ વૃત્તયઃ । મધુરા લલિતા પ્રૌઢા ભદ્રા પરુષયા સહ ।। ૩૪૩.

એક જ અક્ષરની પુનરાવૃત્તિથી પાંચ પ્રકારની શૈલીઓ થાય છે: મીઠી, નાજુક, ગાઢ, શુભ અને કઠોર.

મધુરાયાશ્ચ વર્ગાન્તાદધો વર્ગ્યા રણૌ સ્વનૌ। હ્રસ્વસ્વરેણાન્તરિતૌ સંયુક્તત્વં નકારયોઃ ।। ૩૪૩.

મીઠી શૈલીમાં, પુનરાવૃત્ત અક્ષરો વર્ગના અંતે, વર્ગની નીચે, યુદ્ધના ધ્વનિમાં, ટૂંકા સ્વરથી અલગ થયેલા અથવા નાકાવાળા અક્ષરો જોડાયેલા હોય છે.

ન કાર્ય્યા વર્ણ્યવર્ણાનામાવૃત્તિઃ પઞ્ચમાધિકા । મ્હાપ્રાણોષ્મસંયોગપ્રવિમુક્તલઘૂત્તરૌ ।। ૩૪૩.

ઉચ્ચારવામાં અસમર્થ કે અનુકૂળ ન હોય એવા અક્ષરોની પાંચથી વધુ પુનરાવૃત્તિ કરવી નહીં. હલકા અક્ષરો aspirate અને ઉષ્મ ધ્વનિથી મુક્ત હોય છે.

લલિતા બલભૂયિષ્ઠા પ્રૌઢા યા પણવર્ગજા । ઊદ્‌ર્ધ્વં રેફેણ યુજ્યન્તે નટવર્ગોનપઞ્ચમાઃ ।। ૩૪૩.

નાજુક શૈલી સૌથી વધુ શક્તિશાળી છે. ગાઢ શૈલી પાવન વર્ગમાંથી થાય છે. ઉપર ર સાથે જોડાય છે અને પાવન વર્ગના પાંચમા સિવાયના અક્ષરો હોય છે.