અગ્નિપુરાણમ્

ગજદન્તો વહિસ્તમ્ભો વર્દ્ધમાનોઽપરે કરાઃ । ઉરઃ પઞ્ચવિધં સ્યાત્તુ આભુગ્નનર્ત્તનાદિકમ્ ।। ૩૪૧.

ગજદંત, વહિસ્તંભ, વર્ધમાન—આ બીજા હસ્તમુદ્રાઓ છે; છાતી પાંચ પ્રકારની છે: વળગી જવું, નૃત્ય કરવું વગેરે.

ઉદરન્દુરતિક્ષામં ખણ્ડં પૂર્ણમિતિ ત્રિધા । પાર્શ્વયોઃ પઞ્ચકર્મ્માણિ જઙ્ઘાકર્મ ચ પઞ્ચવા ।। ૩૪૧.

પેટ ત્રણ પ્રકારનું છે: ધસેલું, સુકાયું અને ભરેલું; બાજુઓની પાંચ ક્રિયાઓ છે અને જાંઘની ક્રિયાઓ પણ પાંચ છે.

અગ્નિરુવાચ આભિમુખ્યન્નયન્નર્થાન્વિજ્ઞેયોઽભિનયો બુધૈઃ । ચતુર્દ્ધા સમ્ભવઃ સત્ત્વાવાગઙ્ગાહરણાશ્રયઃ ।। ૩૪૨.

અગ્નિએ કહ્યું: વિદ્વાનોને સમજવું જોઈએ કે અભિનય સીધો અર્થ વ્યક્ત કરે છે; તે ચાર રીતે થાય છે: ભાવ, વાણી, અંગ અને ધારણાથી.

સ્તમ્ભાદિઃ સાત્ત્વિકો વાગારમ્ભો વાચિક આઙ્ગિકઃ । શરીરારમ્ભ આહાર્ય્યો બુદ્ધ્યારમ્ભપ્રવૃત્તયઃ ।। ૩૪૨.

સાત્ત્વિક અભિનય સ્થિરતા સાથે શરૂ થાય છે, વાચિક વાણીથી, અંગિક શરીરના હલનચલનથી અને આહાર્ય બુદ્ધિની પ્રવૃત્તિથી.

રસાદિવિનિયોગોઽથ કથ્યતે હ્યભિમાનતઃ । તમન્તરેણ સર્વ્વેષામપાર્થૈવ સ્વતન્ત્રતા ।। ૩૪૨.

રસ અને તેના ઉપયોગ વિષે અભિમાનથી સમજાવાયું છે; તે વિના બધાની સ્વતંત્રતા અર્થહીન છે.

સમ્ભોગો વિપ્રલમ્ભશ્ચ શ્રૃઙ્ગારઃ સ ચતુર્વિધઃ । પૂર્વ્વાનુરાગમાનાખ્યઃ પ્રવાસકરુણાત્મકઃ ।। ૩૪૨.

મિલન અને વિયોગ એ શ્રૃંગારના બે રૂપ છે, અને તે ચાર પ્રકારના થાય છે: પહેલું છે પૂર્વ પ્રેમ, બીજું છે પ્રીતિ, ત્રીજું છે અપેક્ષા, અને ચોથું છે વિયોગથી થતો દુઃખ.

વિપ્રલમ્ભાભિદાનો યઃ શ્રૃઙ્ગાર ઉપચીયતે । આલમ્વનવિશેષૈશ્ચ તદ્વિશેષૈર્ન્નિરન્તરઃ ।। ૩૪૨.

જે શ્રૃંગાર વિયોગ રૂપે ઓળખાય છે, તે વિવિધ આધાર અને તેમની વિશિષ્ટતાઓથી સતત વધતો રહે છે.

એતેભ્યોઽન્યતરં જાયમાનસમ્ભોગલક્ષણમ્ । વિવર્ત્તતે ચતુર્દ્ધૈવ ન ચ પ્રાગતિવર્ત્તતે ।। ૩૪૨.

આમાંથી કોઈ એક અથવા બીજું, મિલનના લક્ષણથી જન્મે છે; તે માત્ર ચાર રીતે જ વિકસે છે, અન્ય રીતે નહીં.

સ્ત્રીપુંસયોસ્તદુદયસ્તસ્ય નિર્વિર્ત્તિકારતિઃ । નિખિલાઃ સાત્ત્વિકાસ્તત્ર વૈવર્ણ્યપ્રલયૌ વિના ।। ૩૪૨.

સ્ત્રી અને પુરુષ વચ્ચે એ ભાવના ઉદ્ભવે ત્યારે પૂર્ણતા મળે છે; ત્યાં સર્વે સાત્ત્વિક ભાવો આવે છે, ફક્ત વાદળી પડવું અને બેભાન થવું સિવાય.

ધર્મ્માર્થકામમોક્ષૈશ્ચ શ્રૃઙ્ગાર ઉપચીયતે । આલમ્વનવિશેષૈશ્ચ તદ્વિશેષૈર્ન્નિરન્તરઃ ।। ૩૪૨.

શ્રૃંગાર ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષથી તેમજ વિવિધ આધાર અને તેમની વિશિષ્ટતાઓથી વધે છે.

શ્રૃઙ્ગારં દ્વિવિધં વિદ્યાદ્વાઙ્‌નેપથ્યક્રિયાત્મકમ્ । હાસશ્ચતુર્વ્વિધોઽલક્ષયદન્તઃ સ્મિત ઇતીરિતઃ ।। ૩૪૨.

શ્રૃંગારને બે પ્રકારનો જાણવો: બોલી અને વેશ-ક્રીયા સંબંધી; અને હાસ્ય ચાર પ્રકારનું છે—સ્મિત, હસિત, વિહસિત અને ઉપહસિત.

કિઞ્ચિલ્લક્ષિતદન્તાગ્રં હસિતં ફુલ્લલોચનમ્ । વિહસિતં સસ્વનં સ્યાજ્જિહ્મોપહસિતન્તુ તત્ ।। ૩૪૨.

જ્યારે ફક્ત દાંતના ટોચ દેખાય તે સ્મિત કહેવાય છે; ફૂલેલા નેત્રો સાથેનું હાસ્ય હસિત કહેવાય છે; અવાજ સાથેનું હાસ્ય વિહસિત કહેવાય છે; અને વાંકું કે ઉપહાસરૂપ હાસ્ય ઉપહસિત કહેવાય છે.

સશબ્દં પાપહસિતમશબ્દમતિહાસિતં । યશ્ચાસૌ કરુણો નામ સ રસસ્ત્રિવિધો ભવેત્ ।। ૩૪૨.

અવાજ સાથેનું પાપી હાસ્ય છે, અવાજ વિના મોટું હાસ્ય છે; અને જે દયાનું કહેવાય છે તે ત્રણ પ્રકારનું ભાવ છે.

ધર્મ્મોપઘાતજશ્ચિત્તવિલાસજનિતસ્તથા । શોકઃ શોકાદ્ભવેત્ સ્થાયીકઃ ક્રોધઃ સ્વેદો રોમાઞ્ચવેપથુઃ ।। ૩૪૨.

ધર્મના વિનાશથી કે મનની ચંચળતાથી શોક થાય છે; એ શોકથી સ્થાયી ભાવ, ક્રોધ, પસીનો, રોમાંચ અને કંપન થાય છે.

અઙ્કનેપથ્યવાક્યૈશ્ચ રૌદ્રોઽપિ ત્રિવિધો રસઃ । તસ્ય નિર્વર્ત્તકઃ ક્રોધઃ સ્વેદો રોમાઞ્ચવેપથુઃ ।। ૩૪૨.

અંગ, વેશ અને વાણીથી રૌદ્ર ભાવ પણ ત્રણ પ્રકારનો છે; તેનું કારણ ક્રોધ છે, સાથે પસીનો, રોમાંચ અને કંપન થાય છે.

દાનવીરો ધર્મવીરો યુદ્ધવીર ઇતિ ત્રયમ્ । વીરસ્તસ્ય ચ નિષ્પત્તિહેતુરુત્સાહ ઇષ્યતે ।। ૩૪૨.

વીર ભાવ ત્રણ પ્રકારનો છે: દાનવીર, ધર્મવીર અને યુદ્ધવીર; તેનો મુખ્ય કારણ ઉત્સાહ માનવામાં આવે છે.

આરમ્ભેષુ ભવેદ્યત્ર વીરમેવાનુવર્ત્તતે । ભયાનકો નામ રસસ્તસ્ય નિર્વર્તકં ભયં ।। ૩૪૨.

જ્યાં આરંભમાં જ વીર ભાવ રહે છે, ત્યાં વીર ભાવ જ પ્રભુત્વ પામે છે; અને ભયાનક ભાવનું મુખ્ય કારણ ભય છે.

ઉદ્વેજનઃ ક્ષોભણશ્ય વીભત્સો દ્વિવિધઃ સ્મૃતઃ । ઉદ્વેજનઃ સ્યાત્ પ્લુત્યાદ્યૈઃ ક્ષોભણો રુધિરાદિભિઃ ।। ૩૪૨.

બીભત્સ ભાવને બે પ્રકારના માનવામાં આવે છે: ઉદ્વેજક અને ક્ષોભક; ઉદ્વેજક ગંદકીથી થાય છે અને ક્ષોભક લોહી વગેરેથી થાય છે.

જુગુપ્સારમ્ભિકા તસ્ય સાત્ત્વિકાંશો નિવર્ત્તતે । કાવ્યશોભાકરાન્ ધર્મ્માનલઙ્કારાન્ પ્રચક્ષ્યતે ।। ૩૪૨.

તેની શરૂઆત ઘૃણાથી થાય છે; તેમાં સાત્ત્વિક ભાગ રહેતો નથી; હવે કાવ્યને શોભા આપતા અલંકારો જણાવવામાં આવે છે.

અલઙ્કરિષ્ણવસ્તે ચ શબ્દમર્થમુભૌ ત્રિધા । યે વ્યુત્પત્ત્યાદિના શબ્દમલઙ્કર્ત્તુમિહ ક્ષમાઃ ।। ૩૪૨.

જે લોકો શબ્દ અને અર્થને શોભાવા માંગે છે, તેઓ ત્રણ રીતે કરે છે; અને જે શિક્ષણથી વગેરે શબ્દને અલંકારિત કરી શકે છે.

શબ્દાલઙ્કારમાહુસ્તાન્ કાવ્યમીમાંસકા વિદઃ । છાયા મુદ્રા તથોક્તિશ્ચ યુક્તિર્ગુમ્ફનયા સહ ।। ૩૪૨.

કાવ્યના વિદ્વાનો આને શબ્દ અલંકાર કહે છે: છાયા, મુદ્રા, ઉક્તિ અને યોગ્ય ગોઠવણી સાથે ગૂંથણી.

વાકોવાક્યમનુપ્રાસશ્ચિત્રં દુષ્કરમેવ ચ । ક્ષેયા નવાલઙ્કૃતયઃ શબ્દાનામિત્યસઙ્કરાત્ ।। ૩૪૨.

અનુપ્રાસ, વાક્ય ગોઠવણી, ચિત્ર રચના અને દુષ્કરતા—આ શબ્દના નવ અલંકારો છે, અને એમાં કોઈ ગડમથલ નથી.

તત્રાન્યોક્તેરનુકૃતિશ્છાયા સાપિ ચતુર્વ્વિધા । લોકચ્છેકાર્ભકોક્તીનામેકોક્તેરનુકારતઃ ।। ૩૪૨.

અહીં બીજાની વાતની નકલ કરવી 'છાયા' કહેવાય છે, અને તે ચાર પ્રકારની છે: લોકવાણી, બાળકની વાત, અને એક વ્યક્તિની વાતની નકલ.

આભાણકોક્તિર્લોકોક્તિઃ સર્વ્વસામાન્ય એવ તાઃ । યાનુધાવતિ લોકોક્તિશ્છાયામિચ્છન્તિ તાં બુધાઃ ।। ૩૪૨.

સામાન્ય લોકો બોલતા હોય એવી કહેવતોને લોકોક્તિ કહેવાય છે. આવી લોકોક્તિઓ બધાને લાગુ પડે છે. જ્ઞાની લોકો એ લોકોક્તિઓની જેમ જ રહેવાની ઇચ્છા રાખે છે.

છેકા વિદગ્ધા વૈદગ્ધયં કલાસુ કુશલા મતિઃ । તામુલ્લિખન્તી છેકોક્તિશ્છાયા કવિભિરિષ્યતે ।। ૩૪૨.

કોઈ ચતુર અને કળામાં nipુણ બુદ્ધિ હોય, એ જ્યારે પોતાનું કૌશલ્ય બતાવે છે, ત્યારે એ કહેવત ચતુરોક્તિ કહેવાય છે. કવિઓ એવી ચતુરોક્તિઓને મેળવવા ઇચ્છે છે.

અવ્યુત્પન્નોક્તિરખિલૈરર્ભકોક્ત્યોપલક્ષ્યતે । તેનાર્ભકોક્તિશ્છાયા તન્માત્રોક્તિમનુકુર્વ્યતી ।। ૩૪૨.

અપૂર્ણ અને બાળક જેવી ભાષામાં બોલાયેલી વાતને બાળકોક્તિ કહે છે. એવી બાળકોક્તિની છાયા પણ એ જ પ્રકારની ભાષાનું અનુસરણ કરે છે.

વિપ્લુતાક્ષરમશ્લીલં વચો મત્તસ્ય તાદૃશી । યા સા ભવતિ મત્તોક્તિશ્છાયોક્તાપ્યતિશોભતે ।। ૩૪૨.

અક્ષરો વિખૂટા પડેલા, અશ્લીલ અને નશામાં બોલાયેલી વાતને મત્તોક્તિ કહે છે. આવી મત્તોક્તિની છાયા પણ બોલવામાં આવે ત્યારે તે ખૂબ જ તેજસ્વી લાગે છે.

અભિપ્રાયવિશેષેણ કવિશક્તિં વિવૃણ્વતી । મુત્‌પ્રદાયિનીતિ સા મુદ્રા સૈવ શય્યાપિ નો મતે ।। ૩૪૨.

કવિની વિશેષ શક્તિ અને ભાવ દર્શાવતી, આનંદ આપતી વાતને મુદ્રા કહે છે. પણ એવી મુદ્રાને અમે આરામસ્થાન માનતા નથી.

ઉક્તિઃ સા કથ્યતે યસ્વામર્થકોઽપ્યુપપત્તિમાન્ । લોકયાત્રાર્થવિધિના ધિનોતિ હૃદયં સતાં ।। ૩૪૨.

જે વાત પોતે અર્થપૂર્ણ હોય અને યોગ્ય પણ હોય, અને જે લોકોની ચાલચલન પ્રમાણે સજ્જનોના હૃદયને આનંદિત કરે, તેને જ ઉક્તિ કહે છે.