અગ્નિપુરાણમ્

લલિતઞ્ચેતિ વિજ્ઞેયં ત્રયોદશવિધં શિરઃ । ભ્રૂકર્મ્મ સપ્તધા જ્ઞેયં પાતનં ભ્રૂકુટીમુખં ।। ૩૪૧.

આ રીતે, માથાના ત્રેયોદશ પ્રકારના હલનચલન સમજવા જેવા છે અને ભ્રૂની ક્રિયા સાત પ્રકારની છે: નીચે ઝુકાવવી, ભ્રૂકુટી કરવી અને અન્ય ભાવો.

દૃષ્ટિસ્ત્રિધા રસસ્થાયિસઞ્ચારિપ્રતિબન્ધના । ષટ્‌ત્રિંશદ્‌ભેદવિધુરા રસજા તત્ર ચાષ્ટધા ।। ૩૪૧.

દૃષ્ટિ ત્રણ પ્રકારની છે: સ્થિર ભાવ, ચલ ભાવ અને અવરોધિત ભાવ માટે; ભાવજન્ય હાવભાવ છત્રીસ પ્રકારના છે અને ભાવથી ઉત્પન્ન થતી આઠ જાત છે.

નવધા તારકાકર્મ્મ ભ્રમણઞ્ચલનાદિકં । ષોઢ઼ા ચ નાસિકા જ્ઞેયા નિશ્વાસો નવદા મતઃ ।। ૩૪૧.

તારકાની ક્રિયા નવ પ્રકારની છે, જેમાં ફરવું, હલવું વગેરે આવે છે; નાકની ક્રિયા સોળ પ્રકારની છે અને શ્વાસ છોડવાનો ક્રમ નવ પ્રકારનો છે.

ષોઢૌષ્ઠકર્મ્મકં પાપં સપ્તધા ચિવુકક્રિયા । કલુષાદિમુખં ષોઢ઼ા ગ્રીવા નવવિધા સ્મૃતા ।। ૩૪૧.

ઓઠની ક્રિયા છ પ્રકારની છે, જીભની ચાલ સાત પ્રકારની છે; મુખ, જે કળુષથી શરૂ થાય છે, તે છ પ્રકારનું છે અને ગળું નવ પ્રકારનું ગણાય છે.

અસંયુતઃ સંયુતશ્ચ ભૂમ્ના હસ્તઃ પ્રમુચ્યતે । પતાકસ્ત્રિપતાકશ્ચ તથા વૈ કર્ત્તરીમુખઃ ।। ૩૪૧.

હાથ બે રીતે બતાવવામાં આવે છે: અસંયુક્ત અને સંયુક્ત, અનેક પ્રકારના; પતાકા, ત્રિપતાકા અને કર્તરીમુખ પણ છે.

અર્દ્ધચન્દ્રોત્કરાલશ્ચ શુક્તુણ્ડસ્તથૈવ ચ । મુષ્ટિશ્ચ શિખરશ્ચૈવ કપિત્થઃ ખેટકામુખઃ ।। ૩૪૧.

અર્ધચંદ્ર, ઉત્કરાળ, શુકતુંડ પણ; મુષ્ટિ, શિખર, કપિથ, ખેટકામુખ.

સૂચ્યાસ્યઃ પદ્મકોષો હિ શિરાઃ સમૃગશીર્ષકાઃ । કાંમૂલકાલપદ્મૌ ચ ચતુરભ્રમરૌ તથા ।। ૩૪૧.

સૂચ્યાસ્ય, પદ્મકોષ, શિરા, મૃગશીર્ષ; કામમૂળ, આલપદ્મ અને ચતુરભ્રમર પણ.

હંસાસ્યહંસપક્ષૌ ચ સન્દંશમુકુલૌ તથા । ઉર્ણનાભસ્તાત્રચૂડશ્ચતુર્વિંશતિરિત્યમી ।। ૩૪૧.

હંસાસ્ય, હંસપક્ષ, સંદંશ, મુકુલ; ઉર્ણનાભ, તાત્રચૂડ—આ બધાં ચોવીસ ગણાય છે.

અસંયુતકરાઃ પ્રોક્તાઃ સંયુતાસ્તુ ત્રયોદશ । અઞ્જલિશ્ચ કપોતશ્ચ કર્કટઃ સ્વસ્તિકસ્તથા ।। ૩૪૧.

આ અસંયુક્ત હસ્તમુદ્રાઓ કહેવાય છે; સંયુક્ત મુદ્રાઓ તેર છે: અંજલિ, કપોત, કર્કટ અને સ્વસ્તિક.

કટકો વર્દ્ધમાનશ્ચાપ્યસઙ્ગો નિષધસ્તથા । દોલઃ પુષ્પપુટશ્ચૈવ તથા મકર એવ ચ ।। ૩૪૧.

કટક, વર્ધમાન, અસંગ, નિષધ; ડોલા, પુષ્પપુટ અને મકર પણ.

ગજદન્તો વહિસ્તમ્ભો વર્દ્ધમાનોઽપરે કરાઃ । ઉરઃ પઞ્ચવિધં સ્યાત્તુ આભુગ્નનર્ત્તનાદિકમ્ ।। ૩૪૧.

ગજદંત, વહિસ્તંભ, વર્ધમાન—આ બીજા હસ્તમુદ્રાઓ છે; છાતી પાંચ પ્રકારની છે: વળગી જવું, નૃત્ય કરવું વગેરે.

ઉદરન્દુરતિક્ષામં ખણ્ડં પૂર્ણમિતિ ત્રિધા । પાર્શ્વયોઃ પઞ્ચકર્મ્માણિ જઙ્ઘાકર્મ ચ પઞ્ચવા ।। ૩૪૧.

પેટ ત્રણ પ્રકારનું છે: ધસેલું, સુકાયું અને ભરેલું; બાજુઓની પાંચ ક્રિયાઓ છે અને જાંઘની ક્રિયાઓ પણ પાંચ છે.

અગ્નિરુવાચ આભિમુખ્યન્નયન્નર્થાન્વિજ્ઞેયોઽભિનયો બુધૈઃ । ચતુર્દ્ધા સમ્ભવઃ સત્ત્વાવાગઙ્ગાહરણાશ્રયઃ ।। ૩૪૨.

અગ્નિએ કહ્યું: વિદ્વાનોને સમજવું જોઈએ કે અભિનય સીધો અર્થ વ્યક્ત કરે છે; તે ચાર રીતે થાય છે: ભાવ, વાણી, અંગ અને ધારણાથી.

સ્તમ્ભાદિઃ સાત્ત્વિકો વાગારમ્ભો વાચિક આઙ્ગિકઃ । શરીરારમ્ભ આહાર્ય્યો બુદ્ધ્યારમ્ભપ્રવૃત્તયઃ ।। ૩૪૨.

સાત્ત્વિક અભિનય સ્થિરતા સાથે શરૂ થાય છે, વાચિક વાણીથી, અંગિક શરીરના હલનચલનથી અને આહાર્ય બુદ્ધિની પ્રવૃત્તિથી.

રસાદિવિનિયોગોઽથ કથ્યતે હ્યભિમાનતઃ । તમન્તરેણ સર્વ્વેષામપાર્થૈવ સ્વતન્ત્રતા ।। ૩૪૨.

રસ અને તેના ઉપયોગ વિષે અભિમાનથી સમજાવાયું છે; તે વિના બધાની સ્વતંત્રતા અર્થહીન છે.

સમ્ભોગો વિપ્રલમ્ભશ્ચ શ્રૃઙ્ગારઃ સ ચતુર્વિધઃ । પૂર્વ્વાનુરાગમાનાખ્યઃ પ્રવાસકરુણાત્મકઃ ।। ૩૪૨.

મિલન અને વિયોગ એ શ્રૃંગારના બે રૂપ છે, અને તે ચાર પ્રકારના થાય છે: પહેલું છે પૂર્વ પ્રેમ, બીજું છે પ્રીતિ, ત્રીજું છે અપેક્ષા, અને ચોથું છે વિયોગથી થતો દુઃખ.

વિપ્રલમ્ભાભિદાનો યઃ શ્રૃઙ્ગાર ઉપચીયતે । આલમ્વનવિશેષૈશ્ચ તદ્વિશેષૈર્ન્નિરન્તરઃ ।। ૩૪૨.

જે શ્રૃંગાર વિયોગ રૂપે ઓળખાય છે, તે વિવિધ આધાર અને તેમની વિશિષ્ટતાઓથી સતત વધતો રહે છે.

એતેભ્યોઽન્યતરં જાયમાનસમ્ભોગલક્ષણમ્ । વિવર્ત્તતે ચતુર્દ્ધૈવ ન ચ પ્રાગતિવર્ત્તતે ।। ૩૪૨.

આમાંથી કોઈ એક અથવા બીજું, મિલનના લક્ષણથી જન્મે છે; તે માત્ર ચાર રીતે જ વિકસે છે, અન્ય રીતે નહીં.

સ્ત્રીપુંસયોસ્તદુદયસ્તસ્ય નિર્વિર્ત્તિકારતિઃ । નિખિલાઃ સાત્ત્વિકાસ્તત્ર વૈવર્ણ્યપ્રલયૌ વિના ।। ૩૪૨.

સ્ત્રી અને પુરુષ વચ્ચે એ ભાવના ઉદ્ભવે ત્યારે પૂર્ણતા મળે છે; ત્યાં સર્વે સાત્ત્વિક ભાવો આવે છે, ફક્ત વાદળી પડવું અને બેભાન થવું સિવાય.

ધર્મ્માર્થકામમોક્ષૈશ્ચ શ્રૃઙ્ગાર ઉપચીયતે । આલમ્વનવિશેષૈશ્ચ તદ્વિશેષૈર્ન્નિરન્તરઃ ।। ૩૪૨.

શ્રૃંગાર ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષથી તેમજ વિવિધ આધાર અને તેમની વિશિષ્ટતાઓથી વધે છે.

શ્રૃઙ્ગારં દ્વિવિધં વિદ્યાદ્વાઙ્‌નેપથ્યક્રિયાત્મકમ્ । હાસશ્ચતુર્વ્વિધોઽલક્ષયદન્તઃ સ્મિત ઇતીરિતઃ ।। ૩૪૨.

શ્રૃંગારને બે પ્રકારનો જાણવો: બોલી અને વેશ-ક્રીયા સંબંધી; અને હાસ્ય ચાર પ્રકારનું છે—સ્મિત, હસિત, વિહસિત અને ઉપહસિત.

કિઞ્ચિલ્લક્ષિતદન્તાગ્રં હસિતં ફુલ્લલોચનમ્ । વિહસિતં સસ્વનં સ્યાજ્જિહ્મોપહસિતન્તુ તત્ ।। ૩૪૨.

જ્યારે ફક્ત દાંતના ટોચ દેખાય તે સ્મિત કહેવાય છે; ફૂલેલા નેત્રો સાથેનું હાસ્ય હસિત કહેવાય છે; અવાજ સાથેનું હાસ્ય વિહસિત કહેવાય છે; અને વાંકું કે ઉપહાસરૂપ હાસ્ય ઉપહસિત કહેવાય છે.

સશબ્દં પાપહસિતમશબ્દમતિહાસિતં । યશ્ચાસૌ કરુણો નામ સ રસસ્ત્રિવિધો ભવેત્ ।। ૩૪૨.

અવાજ સાથેનું પાપી હાસ્ય છે, અવાજ વિના મોટું હાસ્ય છે; અને જે દયાનું કહેવાય છે તે ત્રણ પ્રકારનું ભાવ છે.

ધર્મ્મોપઘાતજશ્ચિત્તવિલાસજનિતસ્તથા । શોકઃ શોકાદ્ભવેત્ સ્થાયીકઃ ક્રોધઃ સ્વેદો રોમાઞ્ચવેપથુઃ ।। ૩૪૨.

ધર્મના વિનાશથી કે મનની ચંચળતાથી શોક થાય છે; એ શોકથી સ્થાયી ભાવ, ક્રોધ, પસીનો, રોમાંચ અને કંપન થાય છે.

અઙ્કનેપથ્યવાક્યૈશ્ચ રૌદ્રોઽપિ ત્રિવિધો રસઃ । તસ્ય નિર્વર્ત્તકઃ ક્રોધઃ સ્વેદો રોમાઞ્ચવેપથુઃ ।। ૩૪૨.

અંગ, વેશ અને વાણીથી રૌદ્ર ભાવ પણ ત્રણ પ્રકારનો છે; તેનું કારણ ક્રોધ છે, સાથે પસીનો, રોમાંચ અને કંપન થાય છે.

દાનવીરો ધર્મવીરો યુદ્ધવીર ઇતિ ત્રયમ્ । વીરસ્તસ્ય ચ નિષ્પત્તિહેતુરુત્સાહ ઇષ્યતે ।। ૩૪૨.

વીર ભાવ ત્રણ પ્રકારનો છે: દાનવીર, ધર્મવીર અને યુદ્ધવીર; તેનો મુખ્ય કારણ ઉત્સાહ માનવામાં આવે છે.

આરમ્ભેષુ ભવેદ્યત્ર વીરમેવાનુવર્ત્તતે । ભયાનકો નામ રસસ્તસ્ય નિર્વર્તકં ભયં ।। ૩૪૨.

જ્યાં આરંભમાં જ વીર ભાવ રહે છે, ત્યાં વીર ભાવ જ પ્રભુત્વ પામે છે; અને ભયાનક ભાવનું મુખ્ય કારણ ભય છે.

ઉદ્વેજનઃ ક્ષોભણશ્ય વીભત્સો દ્વિવિધઃ સ્મૃતઃ । ઉદ્વેજનઃ સ્યાત્ પ્લુત્યાદ્યૈઃ ક્ષોભણો રુધિરાદિભિઃ ।। ૩૪૨.

બીભત્સ ભાવને બે પ્રકારના માનવામાં આવે છે: ઉદ્વેજક અને ક્ષોભક; ઉદ્વેજક ગંદકીથી થાય છે અને ક્ષોભક લોહી વગેરેથી થાય છે.

જુગુપ્સારમ્ભિકા તસ્ય સાત્ત્વિકાંશો નિવર્ત્તતે । કાવ્યશોભાકરાન્ ધર્મ્માનલઙ્કારાન્ પ્રચક્ષ્યતે ।। ૩૪૨.

તેની શરૂઆત ઘૃણાથી થાય છે; તેમાં સાત્ત્વિક ભાગ રહેતો નથી; હવે કાવ્યને શોભા આપતા અલંકારો જણાવવામાં આવે છે.