અગ્નિપુરાણમ્

તાપસાદેઃ પ્રહસનં પરિહાસપરં વચઃ । માયેન્દ્રજાલયુદ્ધાદિબહુલારભટી સ્મૃતા ।। ૩૪૦.

પ્રહસન તાપસ અને અન્ય લોકોની હાસ્યભરેલી વાત છે; આરભટીમાં માયા, જાદુ, યુદ્ધ અને આવા અનેક ઘટનાઓ હોય છે.

સઙ્‌ક્ષિપ્તકારપાતૌ ચ વસ્તૂત્થાપનમેવ ચ ।। ૩૪૦.

સંક્ષિપ્તકારપાત અને વિષયની સ્થાપના પણ તેમાં આવે છે.

અગ્નિરુવાચ ચેષ્ટાવિશેષમપ્યઙ્ગપ્રત્યઙ્ગે કર્મ્મ ચાનયોઃ । શરીરારમ્ભમિચ્છન્તિ પ્રાયઃ પૂર્વ્વોઽવલાશ્રયઃ ।। ૩૪૧.

અગ્નિએ કહ્યું: અંગ અને ઉપઅંગની વિશિષ્ટ ચળવળ અને ક્રિયા — આ શરીરનાં હલનચલન કહેવાય છે; સામાન્ય રીતે શરૂઆત ઓછી મહત્વની વસ્તુથી થાય છે.

લીલા વિલાસો વિચ્છિત્તિર્વિભ્રમં કિલકિઞ્ચિતં । મોટ્ટાયિતં કુટ્ટમિતં વિવ્વોકો લલિતન્તથા ।। ૩૪૧.

લીલા, વિલાસ, વિવિધતા, ગૂંચવણ, કિલકિંચિત, મોટેયિત, કૂટમિત, વિવોક અને લલિત — આ નામ આપવામાં આવ્યા છે.

વિકૃતં ક્રીડ઼િતં કેલિરિતિ દ્વાદશધૈવ સઃ । લીલેષ્ટજનચેષ્ટાનુકરણં સંવૃતક્ષયે ।। ૩૪૧.

વિકૃત, ક્રૂર અને રમણીય — આ રીતે બાર પ્રકાર છે; રમતાં લોકોની ચળવળની નકલ પણ તેમાં આવે છે, જ્યારે ક્રિયા છુપાયેલી હોય.

વિશેષાન્ દર્શયન્ કિઞ્ચિદ્વિલાસઃ સદ્ભિરિષ્યતે । હસિતક્રન્દિતાદીનાં સઙ્કરઃ કિલકિઞ્ચિતં ।। ૩૪૧.

કોઈ વિશેષતા દર્શાવવી એ વિલાસ કહેવાય છે; હાસ્ય, રડવું અને અન્ય ભાવનો મિશ્રણ કિલકિંચિત કહેવાય છે.

વિકારઃ કોપિ વિવ્વોકો લલિતં સૌકુમાર્ય્યતઃ । શિરઃ પાણિરુપઃ પાર્શ્વઙ્ગટિરઙ્‌ઘ્રિરિતિ ક્રમાત્ ।। ૩૪૧.

વિકાર એ એક પ્રકારનું રૂપાંતર છે; વિવોક અને લલિત સૌમ્યતાથી આવે છે; માથું, હાથ, બાજુ, કમર અને પગ — આ ક્રમમાં.

અઙ્ગનિ ભ્રૂલતાદીનિ પ્રત્યઙ્ગાન્યભિજાનતે । અડ્ગપ્રત્યઙ્ગયોઃ કર્મ્મ પ્રયલજનિતં વિના ।। ૩૪૧.

ભ્રૂ અને બીજા અંગો તથા તેમના ઉપાંગો ઓળખી શકાય છે, પણ અંગો અને ઉપાંગોના કર્મ વિના અભ્યાસના ઉત્પન્ન થતા નથી.

ન પ્રયોગઃ ક્કચિન્મુખ્યન્તિરશ્ચીનઞ્ચ તત્ ક્કચિચ્ । આકમ્પિતં કમ્પિતઞ્ચ૧ ધૂતં વિધૂતમેવ ચ ।। ૩૪૧.

મુખ્ય ઉપયોગ ક્યારેય ક્યાંય નથી થતો, અને ક્યારેક તે તિરછો હોય છે; કંપન, ધ્રુજારી, હલનચલન અને જોરદાર કંપન પણ વર્ણવાયાં છે.

પરિવાહિનમાધૂતમવધૂતમથાચિતં । નિકુઞ્ચિતં પરવૃત્તમુત્‌ક્ષિપ્તઞ્ચાપ્યધોગતમ્ ।। ૩૪૧.

પ્રવાહમાન, હળવું કંપન, જોરદાર કંપન અને એકઠું કરવું; સંકોચન, પરાવૃત્તિ, ઉપર ઉઠાવવું અને નીચે ઝુકાવવું.

લલિતઞ્ચેતિ વિજ્ઞેયં ત્રયોદશવિધં શિરઃ । ભ્રૂકર્મ્મ સપ્તધા જ્ઞેયં પાતનં ભ્રૂકુટીમુખં ।। ૩૪૧.

આ રીતે, માથાના ત્રેયોદશ પ્રકારના હલનચલન સમજવા જેવા છે અને ભ્રૂની ક્રિયા સાત પ્રકારની છે: નીચે ઝુકાવવી, ભ્રૂકુટી કરવી અને અન્ય ભાવો.

દૃષ્ટિસ્ત્રિધા રસસ્થાયિસઞ્ચારિપ્રતિબન્ધના । ષટ્‌ત્રિંશદ્‌ભેદવિધુરા રસજા તત્ર ચાષ્ટધા ।। ૩૪૧.

દૃષ્ટિ ત્રણ પ્રકારની છે: સ્થિર ભાવ, ચલ ભાવ અને અવરોધિત ભાવ માટે; ભાવજન્ય હાવભાવ છત્રીસ પ્રકારના છે અને ભાવથી ઉત્પન્ન થતી આઠ જાત છે.

નવધા તારકાકર્મ્મ ભ્રમણઞ્ચલનાદિકં । ષોઢ઼ા ચ નાસિકા જ્ઞેયા નિશ્વાસો નવદા મતઃ ।। ૩૪૧.

તારકાની ક્રિયા નવ પ્રકારની છે, જેમાં ફરવું, હલવું વગેરે આવે છે; નાકની ક્રિયા સોળ પ્રકારની છે અને શ્વાસ છોડવાનો ક્રમ નવ પ્રકારનો છે.

ષોઢૌષ્ઠકર્મ્મકં પાપં સપ્તધા ચિવુકક્રિયા । કલુષાદિમુખં ષોઢ઼ા ગ્રીવા નવવિધા સ્મૃતા ।। ૩૪૧.

ઓઠની ક્રિયા છ પ્રકારની છે, જીભની ચાલ સાત પ્રકારની છે; મુખ, જે કળુષથી શરૂ થાય છે, તે છ પ્રકારનું છે અને ગળું નવ પ્રકારનું ગણાય છે.

અસંયુતઃ સંયુતશ્ચ ભૂમ્ના હસ્તઃ પ્રમુચ્યતે । પતાકસ્ત્રિપતાકશ્ચ તથા વૈ કર્ત્તરીમુખઃ ।। ૩૪૧.

હાથ બે રીતે બતાવવામાં આવે છે: અસંયુક્ત અને સંયુક્ત, અનેક પ્રકારના; પતાકા, ત્રિપતાકા અને કર્તરીમુખ પણ છે.

અર્દ્ધચન્દ્રોત્કરાલશ્ચ શુક્તુણ્ડસ્તથૈવ ચ । મુષ્ટિશ્ચ શિખરશ્ચૈવ કપિત્થઃ ખેટકામુખઃ ।। ૩૪૧.

અર્ધચંદ્ર, ઉત્કરાળ, શુકતુંડ પણ; મુષ્ટિ, શિખર, કપિથ, ખેટકામુખ.

સૂચ્યાસ્યઃ પદ્મકોષો હિ શિરાઃ સમૃગશીર્ષકાઃ । કાંમૂલકાલપદ્મૌ ચ ચતુરભ્રમરૌ તથા ।। ૩૪૧.

સૂચ્યાસ્ય, પદ્મકોષ, શિરા, મૃગશીર્ષ; કામમૂળ, આલપદ્મ અને ચતુરભ્રમર પણ.

હંસાસ્યહંસપક્ષૌ ચ સન્દંશમુકુલૌ તથા । ઉર્ણનાભસ્તાત્રચૂડશ્ચતુર્વિંશતિરિત્યમી ।। ૩૪૧.

હંસાસ્ય, હંસપક્ષ, સંદંશ, મુકુલ; ઉર્ણનાભ, તાત્રચૂડ—આ બધાં ચોવીસ ગણાય છે.

અસંયુતકરાઃ પ્રોક્તાઃ સંયુતાસ્તુ ત્રયોદશ । અઞ્જલિશ્ચ કપોતશ્ચ કર્કટઃ સ્વસ્તિકસ્તથા ।। ૩૪૧.

આ અસંયુક્ત હસ્તમુદ્રાઓ કહેવાય છે; સંયુક્ત મુદ્રાઓ તેર છે: અંજલિ, કપોત, કર્કટ અને સ્વસ્તિક.

કટકો વર્દ્ધમાનશ્ચાપ્યસઙ્ગો નિષધસ્તથા । દોલઃ પુષ્પપુટશ્ચૈવ તથા મકર એવ ચ ।। ૩૪૧.

કટક, વર્ધમાન, અસંગ, નિષધ; ડોલા, પુષ્પપુટ અને મકર પણ.

ગજદન્તો વહિસ્તમ્ભો વર્દ્ધમાનોઽપરે કરાઃ । ઉરઃ પઞ્ચવિધં સ્યાત્તુ આભુગ્નનર્ત્તનાદિકમ્ ।। ૩૪૧.

ગજદંત, વહિસ્તંભ, વર્ધમાન—આ બીજા હસ્તમુદ્રાઓ છે; છાતી પાંચ પ્રકારની છે: વળગી જવું, નૃત્ય કરવું વગેરે.

ઉદરન્દુરતિક્ષામં ખણ્ડં પૂર્ણમિતિ ત્રિધા । પાર્શ્વયોઃ પઞ્ચકર્મ્માણિ જઙ્ઘાકર્મ ચ પઞ્ચવા ।। ૩૪૧.

પેટ ત્રણ પ્રકારનું છે: ધસેલું, સુકાયું અને ભરેલું; બાજુઓની પાંચ ક્રિયાઓ છે અને જાંઘની ક્રિયાઓ પણ પાંચ છે.

અગ્નિરુવાચ આભિમુખ્યન્નયન્નર્થાન્વિજ્ઞેયોઽભિનયો બુધૈઃ । ચતુર્દ્ધા સમ્ભવઃ સત્ત્વાવાગઙ્ગાહરણાશ્રયઃ ।। ૩૪૨.

અગ્નિએ કહ્યું: વિદ્વાનોને સમજવું જોઈએ કે અભિનય સીધો અર્થ વ્યક્ત કરે છે; તે ચાર રીતે થાય છે: ભાવ, વાણી, અંગ અને ધારણાથી.

સ્તમ્ભાદિઃ સાત્ત્વિકો વાગારમ્ભો વાચિક આઙ્ગિકઃ । શરીરારમ્ભ આહાર્ય્યો બુદ્ધ્યારમ્ભપ્રવૃત્તયઃ ।। ૩૪૨.

સાત્ત્વિક અભિનય સ્થિરતા સાથે શરૂ થાય છે, વાચિક વાણીથી, અંગિક શરીરના હલનચલનથી અને આહાર્ય બુદ્ધિની પ્રવૃત્તિથી.

રસાદિવિનિયોગોઽથ કથ્યતે હ્યભિમાનતઃ । તમન્તરેણ સર્વ્વેષામપાર્થૈવ સ્વતન્ત્રતા ।। ૩૪૨.

રસ અને તેના ઉપયોગ વિષે અભિમાનથી સમજાવાયું છે; તે વિના બધાની સ્વતંત્રતા અર્થહીન છે.

સમ્ભોગો વિપ્રલમ્ભશ્ચ શ્રૃઙ્ગારઃ સ ચતુર્વિધઃ । પૂર્વ્વાનુરાગમાનાખ્યઃ પ્રવાસકરુણાત્મકઃ ।। ૩૪૨.

મિલન અને વિયોગ એ શ્રૃંગારના બે રૂપ છે, અને તે ચાર પ્રકારના થાય છે: પહેલું છે પૂર્વ પ્રેમ, બીજું છે પ્રીતિ, ત્રીજું છે અપેક્ષા, અને ચોથું છે વિયોગથી થતો દુઃખ.

વિપ્રલમ્ભાભિદાનો યઃ શ્રૃઙ્ગાર ઉપચીયતે । આલમ્વનવિશેષૈશ્ચ તદ્વિશેષૈર્ન્નિરન્તરઃ ।। ૩૪૨.

જે શ્રૃંગાર વિયોગ રૂપે ઓળખાય છે, તે વિવિધ આધાર અને તેમની વિશિષ્ટતાઓથી સતત વધતો રહે છે.

એતેભ્યોઽન્યતરં જાયમાનસમ્ભોગલક્ષણમ્ । વિવર્ત્તતે ચતુર્દ્ધૈવ ન ચ પ્રાગતિવર્ત્તતે ।। ૩૪૨.

આમાંથી કોઈ એક અથવા બીજું, મિલનના લક્ષણથી જન્મે છે; તે માત્ર ચાર રીતે જ વિકસે છે, અન્ય રીતે નહીં.

સ્ત્રીપુંસયોસ્તદુદયસ્તસ્ય નિર્વિર્ત્તિકારતિઃ । નિખિલાઃ સાત્ત્વિકાસ્તત્ર વૈવર્ણ્યપ્રલયૌ વિના ।। ૩૪૨.

સ્ત્રી અને પુરુષ વચ્ચે એ ભાવના ઉદ્ભવે ત્યારે પૂર્ણતા મળે છે; ત્યાં સર્વે સાત્ત્વિક ભાવો આવે છે, ફક્ત વાદળી પડવું અને બેભાન થવું સિવાય.