અગ્નિપુરાણમ્

તસ્ય ભેદાસ્ત્રયસ્તે ચ રીતિવૃત્તિપ્રવૃત્તયઃ ।। ૩૩૯.

આના ત્રણ પ્રકાર છે: શૈલી, રીત અને વર્તન.

અગ્નિરુવાચ વાગ્વિદ્યાસમ્પ્રતિજ્ઞને રીતિઃ સાપિ ચતુર્વિધા । પાઞ્ચલી ગૌડ઼દેશીયા વૈદર્ભી લાટજા તથા ।। ૩૪૦.

અગ્નિએ કહ્યું: વાણી અને જ્ઞાનની રજૂઆતમાં શૈલી પણ ચાર પ્રકારની હોય છે — પાંચાલી, ગૌડી, વૈદર્ભી અને લાટી.

ઉપચારયુતા મૃદ્વી પાઞ્ચાલી હ્રસ્વવિગ્રહા । અનવસ્થિતસન્દર્ભા ગૌડીયા દીર્ઘવિગ્રહા ।। ૩૪૦.

પાંચાલી શૈલી મૃદુ અને સુશોભિત હોય છે, અને વાક્ય રચના ટૂંકી હોય છે; ગૌડી શૈલીમાં સંદર્ભ સ્થિર નથી અને વાક્ય રચના લાંબી હોય છે.

ઉપચારૈર્ન્ન બહુભિરુપચારૈર્વિવર્જ્જિતા । નાતિકોમલસન્દર્ભા વૈદર્ભી મુક્તવિંગ્રહા ।। ૩૪૦.

વૈદર્ભી શૈલીમાં વધુ શોભા નથી, પણ એ સંપૂર્ણ રીતે શોભા વગર પણ નથી; એનું સંદર્ભ બહુ નરમ નથી અને વાક્ય રચના સ્વતંત્ર હોય છે.

લાજીયા સ્ફુજસન્દર્ભા નાતિવિસ્ફુરવિગ્રાહા । પરિત્યક્તાપિ ભૂયોભિરુપચારૈરુદાહૃતા ।। ૩૪૦.

લાટી શૈલીમાં સંદર્ભ સ્પષ્ટ હોય છે, વાક્ય રચના બહુ જટિલ નથી, અને ક્યારેક એમાં ઘણી શોભા ઉમેરવામાં આવે છે.

ક્રિયાસ્વવિષમા વૃત્તિર્ભારત્યારભટી તથા । કૌશિકી સાત્વતી ચૈતિ સા ચતુર્દ્ધા પ્રતિષ્ઠિતા ।। ૩૪૦.

કર્મમાં વર્તન અસમાન નથી; ભારતિ, આરભટી, કૌશિકી અને સાત્વતી — આ ચાર પ્રકાર સ્થિર છે.

વાક્‌પ્રધાના નરપ્રાયા સ્ત્રીયુક્તા પ્રાકૃતોક્તિતા । ભરતેન પ્રણીતત્વાત્ ભારતી રીતિરુચ્યતે ।। ૩૪૦.

ભારતિ શૈલીમાં વાણી મુખ્ય હોય છે, એ મોટાભાગે પુરુષો ઉપયોગ કરે છે, ક્યારેક સ્ત્રીઓ પણ, અને એમાં પ્રાકૃત ભાષાનો ઉપયોગ થાય છે; ભારત દ્વારા સ્થાપિત હોવાથી એ ભારતિ કહેવાય છે.

ચત્વાર્ય્યઙ્ગાનિ ભારત્યા વીથી પ્રહસનન્તથા । પ્રસ્તાવના નાટકાદેર્વ્વીથ્યઙ્ગાશ્ચ ત્રયોદશ ।। ૩૪૦.

ભારતિમાં ચાર અંગો છે: વીથી, પ્રહસન અને અન્ય; પ્રસ્તાવના અને નાટકના અન્ય ભાગો, અને વીથીના ત્રયોદશ અંગો.

ઉદ્‌ઘાતકં તથૈવ સ્યાલ્લપિતં સ્યાદ્‌દ્વિતીયકમ્ । અસત્પ્રલાપો વાક્‌શ્રેણી નાંનિકા વિપણન્તથા ।। ૩૪૦.

આમાં ઉદ્ઘાતક, લપિત (બીજું), અસત્પ્રલાપ, વાકશ્રેણી, નામિકા અને વિપણ આવે છે.

વ્યાહારસ્રિમતઞ્ચૈવ છલાવસ્કન્દિતે તથા । ગણ્ડોઽથ મૃદવશ્ચૈવ ત્રયોદશમથાચિતમ્ ।। ૩૪૦.

વ્યાાહાર, શ્રીમત, છલાવસ્કંદિત, ગંડ, મૃદવ અને ત્રયોદશ — આચિત પણ તેમાં છે.

તાપસાદેઃ પ્રહસનં પરિહાસપરં વચઃ । માયેન્દ્રજાલયુદ્ધાદિબહુલારભટી સ્મૃતા ।। ૩૪૦.

પ્રહસન તાપસ અને અન્ય લોકોની હાસ્યભરેલી વાત છે; આરભટીમાં માયા, જાદુ, યુદ્ધ અને આવા અનેક ઘટનાઓ હોય છે.

સઙ્‌ક્ષિપ્તકારપાતૌ ચ વસ્તૂત્થાપનમેવ ચ ।। ૩૪૦.

સંક્ષિપ્તકારપાત અને વિષયની સ્થાપના પણ તેમાં આવે છે.

અગ્નિરુવાચ ચેષ્ટાવિશેષમપ્યઙ્ગપ્રત્યઙ્ગે કર્મ્મ ચાનયોઃ । શરીરારમ્ભમિચ્છન્તિ પ્રાયઃ પૂર્વ્વોઽવલાશ્રયઃ ।। ૩૪૧.

અગ્નિએ કહ્યું: અંગ અને ઉપઅંગની વિશિષ્ટ ચળવળ અને ક્રિયા — આ શરીરનાં હલનચલન કહેવાય છે; સામાન્ય રીતે શરૂઆત ઓછી મહત્વની વસ્તુથી થાય છે.

લીલા વિલાસો વિચ્છિત્તિર્વિભ્રમં કિલકિઞ્ચિતં । મોટ્ટાયિતં કુટ્ટમિતં વિવ્વોકો લલિતન્તથા ।। ૩૪૧.

લીલા, વિલાસ, વિવિધતા, ગૂંચવણ, કિલકિંચિત, મોટેયિત, કૂટમિત, વિવોક અને લલિત — આ નામ આપવામાં આવ્યા છે.

વિકૃતં ક્રીડ઼િતં કેલિરિતિ દ્વાદશધૈવ સઃ । લીલેષ્ટજનચેષ્ટાનુકરણં સંવૃતક્ષયે ।। ૩૪૧.

વિકૃત, ક્રૂર અને રમણીય — આ રીતે બાર પ્રકાર છે; રમતાં લોકોની ચળવળની નકલ પણ તેમાં આવે છે, જ્યારે ક્રિયા છુપાયેલી હોય.

વિશેષાન્ દર્શયન્ કિઞ્ચિદ્વિલાસઃ સદ્ભિરિષ્યતે । હસિતક્રન્દિતાદીનાં સઙ્કરઃ કિલકિઞ્ચિતં ।। ૩૪૧.

કોઈ વિશેષતા દર્શાવવી એ વિલાસ કહેવાય છે; હાસ્ય, રડવું અને અન્ય ભાવનો મિશ્રણ કિલકિંચિત કહેવાય છે.

વિકારઃ કોપિ વિવ્વોકો લલિતં સૌકુમાર્ય્યતઃ । શિરઃ પાણિરુપઃ પાર્શ્વઙ્ગટિરઙ્‌ઘ્રિરિતિ ક્રમાત્ ।। ૩૪૧.

વિકાર એ એક પ્રકારનું રૂપાંતર છે; વિવોક અને લલિત સૌમ્યતાથી આવે છે; માથું, હાથ, બાજુ, કમર અને પગ — આ ક્રમમાં.

અઙ્ગનિ ભ્રૂલતાદીનિ પ્રત્યઙ્ગાન્યભિજાનતે । અડ્ગપ્રત્યઙ્ગયોઃ કર્મ્મ પ્રયલજનિતં વિના ।। ૩૪૧.

ભ્રૂ અને બીજા અંગો તથા તેમના ઉપાંગો ઓળખી શકાય છે, પણ અંગો અને ઉપાંગોના કર્મ વિના અભ્યાસના ઉત્પન્ન થતા નથી.

ન પ્રયોગઃ ક્કચિન્મુખ્યન્તિરશ્ચીનઞ્ચ તત્ ક્કચિચ્ । આકમ્પિતં કમ્પિતઞ્ચ૧ ધૂતં વિધૂતમેવ ચ ।। ૩૪૧.

મુખ્ય ઉપયોગ ક્યારેય ક્યાંય નથી થતો, અને ક્યારેક તે તિરછો હોય છે; કંપન, ધ્રુજારી, હલનચલન અને જોરદાર કંપન પણ વર્ણવાયાં છે.

પરિવાહિનમાધૂતમવધૂતમથાચિતં । નિકુઞ્ચિતં પરવૃત્તમુત્‌ક્ષિપ્તઞ્ચાપ્યધોગતમ્ ।। ૩૪૧.

પ્રવાહમાન, હળવું કંપન, જોરદાર કંપન અને એકઠું કરવું; સંકોચન, પરાવૃત્તિ, ઉપર ઉઠાવવું અને નીચે ઝુકાવવું.

લલિતઞ્ચેતિ વિજ્ઞેયં ત્રયોદશવિધં શિરઃ । ભ્રૂકર્મ્મ સપ્તધા જ્ઞેયં પાતનં ભ્રૂકુટીમુખં ।। ૩૪૧.

આ રીતે, માથાના ત્રેયોદશ પ્રકારના હલનચલન સમજવા જેવા છે અને ભ્રૂની ક્રિયા સાત પ્રકારની છે: નીચે ઝુકાવવી, ભ્રૂકુટી કરવી અને અન્ય ભાવો.

દૃષ્ટિસ્ત્રિધા રસસ્થાયિસઞ્ચારિપ્રતિબન્ધના । ષટ્‌ત્રિંશદ્‌ભેદવિધુરા રસજા તત્ર ચાષ્ટધા ।। ૩૪૧.

દૃષ્ટિ ત્રણ પ્રકારની છે: સ્થિર ભાવ, ચલ ભાવ અને અવરોધિત ભાવ માટે; ભાવજન્ય હાવભાવ છત્રીસ પ્રકારના છે અને ભાવથી ઉત્પન્ન થતી આઠ જાત છે.

નવધા તારકાકર્મ્મ ભ્રમણઞ્ચલનાદિકં । ષોઢ઼ા ચ નાસિકા જ્ઞેયા નિશ્વાસો નવદા મતઃ ।। ૩૪૧.

તારકાની ક્રિયા નવ પ્રકારની છે, જેમાં ફરવું, હલવું વગેરે આવે છે; નાકની ક્રિયા સોળ પ્રકારની છે અને શ્વાસ છોડવાનો ક્રમ નવ પ્રકારનો છે.

ષોઢૌષ્ઠકર્મ્મકં પાપં સપ્તધા ચિવુકક્રિયા । કલુષાદિમુખં ષોઢ઼ા ગ્રીવા નવવિધા સ્મૃતા ।। ૩૪૧.

ઓઠની ક્રિયા છ પ્રકારની છે, જીભની ચાલ સાત પ્રકારની છે; મુખ, જે કળુષથી શરૂ થાય છે, તે છ પ્રકારનું છે અને ગળું નવ પ્રકારનું ગણાય છે.

અસંયુતઃ સંયુતશ્ચ ભૂમ્ના હસ્તઃ પ્રમુચ્યતે । પતાકસ્ત્રિપતાકશ્ચ તથા વૈ કર્ત્તરીમુખઃ ।। ૩૪૧.

હાથ બે રીતે બતાવવામાં આવે છે: અસંયુક્ત અને સંયુક્ત, અનેક પ્રકારના; પતાકા, ત્રિપતાકા અને કર્તરીમુખ પણ છે.

અર્દ્ધચન્દ્રોત્કરાલશ્ચ શુક્તુણ્ડસ્તથૈવ ચ । મુષ્ટિશ્ચ શિખરશ્ચૈવ કપિત્થઃ ખેટકામુખઃ ।। ૩૪૧.

અર્ધચંદ્ર, ઉત્કરાળ, શુકતુંડ પણ; મુષ્ટિ, શિખર, કપિથ, ખેટકામુખ.

સૂચ્યાસ્યઃ પદ્મકોષો હિ શિરાઃ સમૃગશીર્ષકાઃ । કાંમૂલકાલપદ્મૌ ચ ચતુરભ્રમરૌ તથા ।। ૩૪૧.

સૂચ્યાસ્ય, પદ્મકોષ, શિરા, મૃગશીર્ષ; કામમૂળ, આલપદ્મ અને ચતુરભ્રમર પણ.

હંસાસ્યહંસપક્ષૌ ચ સન્દંશમુકુલૌ તથા । ઉર્ણનાભસ્તાત્રચૂડશ્ચતુર્વિંશતિરિત્યમી ।। ૩૪૧.

હંસાસ્ય, હંસપક્ષ, સંદંશ, મુકુલ; ઉર્ણનાભ, તાત્રચૂડ—આ બધાં ચોવીસ ગણાય છે.

અસંયુતકરાઃ પ્રોક્તાઃ સંયુતાસ્તુ ત્રયોદશ । અઞ્જલિશ્ચ કપોતશ્ચ કર્કટઃ સ્વસ્તિકસ્તથા ।। ૩૪૧.

આ અસંયુક્ત હસ્તમુદ્રાઓ કહેવાય છે; સંયુક્ત મુદ્રાઓ તેર છે: અંજલિ, કપોત, કર્કટ અને સ્વસ્તિક.