અગ્નિપુરાણમ્

આલમ્બનવિભાવસ્ય ભાવૈરુદ્વુદ્ધસંસ્કૃતૈઃ । મનોવાગ્‌બુદ્ધિવપુષાં સ્મૃતીચ્છાદ્વેષયત્નત ।। ૩૩૯.

આધાર વિભાવથી સંસ્કારિત ભાવો દ્વારા મન, વાણી, બુદ્ધિ અને શરીર સ્મૃતિ, ઇચ્છા, દ્વેષ અને પ્રયત્નથી ચાલે છે.

આરમ્ભ એવ વિદુષામનુભાવ ઇતિ સ્મૃતઃ । સ ચાનુભૂયતે ચાત્ર ભવત્યુત નિરુચ્યતે ।। ૩૩૯.

વિદ્વાનો માટે શરૂઆતને 'અનુભાવ' કહેવાય છે; તે અહીં અનુભવાય છે અને એ રીતે વર્ણવાય છે.

મનોવ્યાપારભૂયિષ્ઠો મન આરમ્ભ ઉચ્યતે । દ્વિવિધઃ પૌરુષસ્ત્રૈણ ઈટ્ટશોઽપિ પ્રસિધ્યતિ ।। ૩૩૯.

મનના પ્રવૃત્તિને મનની શરૂઆત કહેવાય છે; તે બે પ્રકારની હોય છે, અને ત્રણ પ્રકારની પુરુષ ગુણો પણ જાણીતા છે.

શોભા વિલાસો માધુર્ય્યં સ્થૈર્ય્યં ગામ્ભીર્ય્યમેવ ચ । લલિતઞ્ચ તથૌદાર્ય્યન્તેજોઽષ્ટાવિતિ પૌરુષાઃ ।। ૩૩૯.

શોભા, વિલાસ, મધુરતા, સ્થિરતા, ગંભીરતા, રમણિયતા, ઉદારતા અને તેજ—આ આઠ પુરુષ ગુણો છે.

નીચનિન્દોત્તમસ્પર્દ્ધા શૌર્ય્યં દાક્ષાદિકારણં । મનોધર્મ્મે ભવેચ્છોભા શોભતે ભવનં યથા ।। ૩૩૯.

નીચ, નિંદિત અને ઉત્તમ વચ્ચે સ્પર્ધા, શૌર્ય, કુશળતા અને અન્ય કારણો—મનના ગુણોમાં શોભા એ ઘર જેવી તેજથી ચમકે છે.

ભાવો હાવશ્ચ હેલા ચ શોભા કાન્તિસ્તથૈવ ચ । દીપ્તિર્મ્માધુર્ય્યશૌર્ય્યે ચ પ્રાગલૂભ્યં સ્યાદુદારતા ।। ૩૩૯.

ભાવ, હાવ, હેલ, શોભા, કાંતિ, દીપ્તિ, મધુરતા, શૌર્ય, ધાડસ અને ઉદારતા—all these are found.

સ્થૈર્ય્યં ગમ્ભીરતા સ્ત્રીણાં વિભાવા દ્વાદશેરિતાઃ । ભાવો વિલાસો હાવઃ સ્યાદ્ભાવઃ કિઞ્ચિચ્ચ હર્ષજઃ ।। ૩૩૯.

સ્થિરતા અને ગંભીરતા સ્ત્રીઓના વિભાવ છે, જે બાર ગણાય છે; ભાવ, વિલાસ, હાવ—આ ભાવો છે, અને કેટલાક આનંદથી જન્મે છે.

વિલાપો દુઃખવચનમનુલાપોઽસકૃદ્વચઃ । સંલાપ ઉક્તપ્રત્યુક્તમપલાપોઽન્યથાવચઃ ।। ૩૩૯.

વિલાપ દુઃખની વાત છે; વારંવાર બોલવું 'અનુલાપ' કહેવાય છે; સંલાપ પ્રશ્ન-ઉત્તર છે; અપલાપ બીજું વાત કરવું છે.

વાર્ત્તાપ્રયાણં સન્દેશો નિર્દેશઃ પ્રતિપાદનમ્ । તત્ત્વદેશોઽતિદેશોઽયમપદેશોઽન્યવર્ણનમ્ ।। ૩૩૯.

વાર્તા, પ્રવાસ, સંદેશ, નિર્દેશ, સમજાવવું, તત્વની વાત, વધુ વાત અને પરોક્ષ વાત—આ બોલવાની વિવિધ રીતો છે.

ઉપદેશશ્ચ શિક્ષાવાક્ વ્યાજોક્તિર્વ્યપદેશકઃ । વોધાય એષ વ્યાપારઃ સુબુદ્ધ્યારમ્ભ ઇષ્યતે ।। ૩૩૯.

શિક્ષણ, સમજાવવાની વાત, પરોક્ષ રીતે કહેવું અને ઓળખ આપવી — આ બધું સમજણ આપવાના કાર્ય છે, જે સ્પષ્ટ બુદ્ધિથી કરવામાં આવે છે.

તસ્ય ભેદાસ્ત્રયસ્તે ચ રીતિવૃત્તિપ્રવૃત્તયઃ ।। ૩૩૯.

આના ત્રણ પ્રકાર છે: શૈલી, રીત અને વર્તન.

અગ્નિરુવાચ વાગ્વિદ્યાસમ્પ્રતિજ્ઞને રીતિઃ સાપિ ચતુર્વિધા । પાઞ્ચલી ગૌડ઼દેશીયા વૈદર્ભી લાટજા તથા ।। ૩૪૦.

અગ્નિએ કહ્યું: વાણી અને જ્ઞાનની રજૂઆતમાં શૈલી પણ ચાર પ્રકારની હોય છે — પાંચાલી, ગૌડી, વૈદર્ભી અને લાટી.

ઉપચારયુતા મૃદ્વી પાઞ્ચાલી હ્રસ્વવિગ્રહા । અનવસ્થિતસન્દર્ભા ગૌડીયા દીર્ઘવિગ્રહા ।। ૩૪૦.

પાંચાલી શૈલી મૃદુ અને સુશોભિત હોય છે, અને વાક્ય રચના ટૂંકી હોય છે; ગૌડી શૈલીમાં સંદર્ભ સ્થિર નથી અને વાક્ય રચના લાંબી હોય છે.

ઉપચારૈર્ન્ન બહુભિરુપચારૈર્વિવર્જ્જિતા । નાતિકોમલસન્દર્ભા વૈદર્ભી મુક્તવિંગ્રહા ।। ૩૪૦.

વૈદર્ભી શૈલીમાં વધુ શોભા નથી, પણ એ સંપૂર્ણ રીતે શોભા વગર પણ નથી; એનું સંદર્ભ બહુ નરમ નથી અને વાક્ય રચના સ્વતંત્ર હોય છે.

લાજીયા સ્ફુજસન્દર્ભા નાતિવિસ્ફુરવિગ્રાહા । પરિત્યક્તાપિ ભૂયોભિરુપચારૈરુદાહૃતા ।। ૩૪૦.

લાટી શૈલીમાં સંદર્ભ સ્પષ્ટ હોય છે, વાક્ય રચના બહુ જટિલ નથી, અને ક્યારેક એમાં ઘણી શોભા ઉમેરવામાં આવે છે.

ક્રિયાસ્વવિષમા વૃત્તિર્ભારત્યારભટી તથા । કૌશિકી સાત્વતી ચૈતિ સા ચતુર્દ્ધા પ્રતિષ્ઠિતા ।। ૩૪૦.

કર્મમાં વર્તન અસમાન નથી; ભારતિ, આરભટી, કૌશિકી અને સાત્વતી — આ ચાર પ્રકાર સ્થિર છે.

વાક્‌પ્રધાના નરપ્રાયા સ્ત્રીયુક્તા પ્રાકૃતોક્તિતા । ભરતેન પ્રણીતત્વાત્ ભારતી રીતિરુચ્યતે ।। ૩૪૦.

ભારતિ શૈલીમાં વાણી મુખ્ય હોય છે, એ મોટાભાગે પુરુષો ઉપયોગ કરે છે, ક્યારેક સ્ત્રીઓ પણ, અને એમાં પ્રાકૃત ભાષાનો ઉપયોગ થાય છે; ભારત દ્વારા સ્થાપિત હોવાથી એ ભારતિ કહેવાય છે.

ચત્વાર્ય્યઙ્ગાનિ ભારત્યા વીથી પ્રહસનન્તથા । પ્રસ્તાવના નાટકાદેર્વ્વીથ્યઙ્ગાશ્ચ ત્રયોદશ ।। ૩૪૦.

ભારતિમાં ચાર અંગો છે: વીથી, પ્રહસન અને અન્ય; પ્રસ્તાવના અને નાટકના અન્ય ભાગો, અને વીથીના ત્રયોદશ અંગો.

ઉદ્‌ઘાતકં તથૈવ સ્યાલ્લપિતં સ્યાદ્‌દ્વિતીયકમ્ । અસત્પ્રલાપો વાક્‌શ્રેણી નાંનિકા વિપણન્તથા ।। ૩૪૦.

આમાં ઉદ્ઘાતક, લપિત (બીજું), અસત્પ્રલાપ, વાકશ્રેણી, નામિકા અને વિપણ આવે છે.

વ્યાહારસ્રિમતઞ્ચૈવ છલાવસ્કન્દિતે તથા । ગણ્ડોઽથ મૃદવશ્ચૈવ ત્રયોદશમથાચિતમ્ ।। ૩૪૦.

વ્યાાહાર, શ્રીમત, છલાવસ્કંદિત, ગંડ, મૃદવ અને ત્રયોદશ — આચિત પણ તેમાં છે.

તાપસાદેઃ પ્રહસનં પરિહાસપરં વચઃ । માયેન્દ્રજાલયુદ્ધાદિબહુલારભટી સ્મૃતા ।। ૩૪૦.

પ્રહસન તાપસ અને અન્ય લોકોની હાસ્યભરેલી વાત છે; આરભટીમાં માયા, જાદુ, યુદ્ધ અને આવા અનેક ઘટનાઓ હોય છે.

સઙ્‌ક્ષિપ્તકારપાતૌ ચ વસ્તૂત્થાપનમેવ ચ ।। ૩૪૦.

સંક્ષિપ્તકારપાત અને વિષયની સ્થાપના પણ તેમાં આવે છે.

અગ્નિરુવાચ ચેષ્ટાવિશેષમપ્યઙ્ગપ્રત્યઙ્ગે કર્મ્મ ચાનયોઃ । શરીરારમ્ભમિચ્છન્તિ પ્રાયઃ પૂર્વ્વોઽવલાશ્રયઃ ।। ૩૪૧.

અગ્નિએ કહ્યું: અંગ અને ઉપઅંગની વિશિષ્ટ ચળવળ અને ક્રિયા — આ શરીરનાં હલનચલન કહેવાય છે; સામાન્ય રીતે શરૂઆત ઓછી મહત્વની વસ્તુથી થાય છે.

લીલા વિલાસો વિચ્છિત્તિર્વિભ્રમં કિલકિઞ્ચિતં । મોટ્ટાયિતં કુટ્ટમિતં વિવ્વોકો લલિતન્તથા ।। ૩૪૧.

લીલા, વિલાસ, વિવિધતા, ગૂંચવણ, કિલકિંચિત, મોટેયિત, કૂટમિત, વિવોક અને લલિત — આ નામ આપવામાં આવ્યા છે.

વિકૃતં ક્રીડ઼િતં કેલિરિતિ દ્વાદશધૈવ સઃ । લીલેષ્ટજનચેષ્ટાનુકરણં સંવૃતક્ષયે ।। ૩૪૧.

વિકૃત, ક્રૂર અને રમણીય — આ રીતે બાર પ્રકાર છે; રમતાં લોકોની ચળવળની નકલ પણ તેમાં આવે છે, જ્યારે ક્રિયા છુપાયેલી હોય.

વિશેષાન્ દર્શયન્ કિઞ્ચિદ્વિલાસઃ સદ્ભિરિષ્યતે । હસિતક્રન્દિતાદીનાં સઙ્કરઃ કિલકિઞ્ચિતં ।। ૩૪૧.

કોઈ વિશેષતા દર્શાવવી એ વિલાસ કહેવાય છે; હાસ્ય, રડવું અને અન્ય ભાવનો મિશ્રણ કિલકિંચિત કહેવાય છે.

વિકારઃ કોપિ વિવ્વોકો લલિતં સૌકુમાર્ય્યતઃ । શિરઃ પાણિરુપઃ પાર્શ્વઙ્ગટિરઙ્‌ઘ્રિરિતિ ક્રમાત્ ।। ૩૪૧.

વિકાર એ એક પ્રકારનું રૂપાંતર છે; વિવોક અને લલિત સૌમ્યતાથી આવે છે; માથું, હાથ, બાજુ, કમર અને પગ — આ ક્રમમાં.

અઙ્ગનિ ભ્રૂલતાદીનિ પ્રત્યઙ્ગાન્યભિજાનતે । અડ્ગપ્રત્યઙ્ગયોઃ કર્મ્મ પ્રયલજનિતં વિના ।। ૩૪૧.

ભ્રૂ અને બીજા અંગો તથા તેમના ઉપાંગો ઓળખી શકાય છે, પણ અંગો અને ઉપાંગોના કર્મ વિના અભ્યાસના ઉત્પન્ન થતા નથી.

ન પ્રયોગઃ ક્કચિન્મુખ્યન્તિરશ્ચીનઞ્ચ તત્ ક્કચિચ્ । આકમ્પિતં કમ્પિતઞ્ચ૧ ધૂતં વિધૂતમેવ ચ ।। ૩૪૧.

મુખ્ય ઉપયોગ ક્યારેય ક્યાંય નથી થતો, અને ક્યારેક તે તિરછો હોય છે; કંપન, ધ્રુજારી, હલનચલન અને જોરદાર કંપન પણ વર્ણવાયાં છે.