અગ્નિપુરાણમ્

અનિબદ્ધપ્રલાપાદિરુન્માદો મદનાદિભિઃ । તત્વજ્ઞાનાદિના ચેતઃકષાયોપરમઃ શમઃ ।। ૩૩૯.

અનિયંત્રિત બોલ અને એવા વર્તન મદ અને ઉન્માદથી થાય છે. તત્વજ્ઞાન અને એવા ઉપાયથી મનની અશુદ્ધિ દૂર થાય છે, તેને શમ કહે છે.

કવિભિર્યોજનીયા વૈ ભાવાઃ કાવ્યાદિકે રસાઃ । વિભાવ્યતે હિ રત્યાદિર્યત્ર યેન વિભાવ્યતે ।। ૩૩૯.

કવિઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા ભાવો અને કાવ્યમાં આવતા રસો, એ પ્રેમ અને અન્ય ભાવોને વ્યક્ત કરનાર જે વસ્તુ છે, તેના દ્વારા જ પ્રગટ થાય છે.

વિભાવો નામ સ દ્વેધાલમ્બનોદ્દીપનાત્મકઃ । રત્યાદિભાવવર્ગોઽયં યમાજીવ્યોપજાયતે ।। ૩૩૯.

તેને 'વિભાવ' કહેવાય છે, જે બે પ્રકારની હોય છે: આધાર અને ઉદ્‌દીપન. પ્રેમ વગેરે ભાવો એ જ કારણોથી ઉત્પન્ન થાય છે.

આલમ્બનવિભાવોઽસૌ નાયકાદિભવસ્તથા । ધીરોદાત્તો ધીરોદ્ધતઃ સ્યાદ્ધીરલલિતસ્તથા ।। ૩૩૯.

આધારરૂપ વિભાવ નાયક અને અન્ય વ્યક્તિઓમાંથી આવે છે. નાયક ચાર પ્રકારના હોય છે: શાંત અને ઉદાર, ગર્વીલા અને દૃઢ, કોમળ અને રમણીય, તથા શાંત.

ધીરપ્રશાન્ત ઇત્યેવં ચતુર્દ્ધા નાયકઃ સ્મૃતઃ । અનુકૂલો દક્ષઇણશ્ચ શઠો ધૃષ્ટઃ પ્રવર્ત્તિતઃ ।। ૩૩૯.

એ રીતે, નાયક ચાર પ્રકારના ગણાય છે: અનુકૂળ, કુશળ, ચાલાક, ધાડસવાળો અને પ્રવર્તક.

પીઠમર્દ્દો વિટશ્ચૈવ વિદૂષક ઇતિ ત્રયઃ । શ્રૃડ્ગારે નર્મ્મસચિવા નાયકસ્યાનુનાયકા ।। ૩૩૯.

પીઠમર્દ, વિટ અને વિદૂષક—આ ત્રણ જણ નાયકના પ્રેમમાં સાથી અને મિત્ર તરીકે રહે છે.

પીઠમર્દ્દઃ સમ્બલકઃ શ્રીમાંસ્તદ્વેશજો વિટઃ । વિદૂષકો વૈહસિકસ્ત્વષ્ટનાયકનાયિકાઃ ।। ૩૩૯.

પીઠમર્દ સાથી છે, વિટ પ્રતિસ્પર્ધી છે અને વિદૂષક હાસ્યજનક છે; એ બધા ઉપ-નાયક અને ઉપ-નાયિકા છે.

સ્વકીયા પરકીયા ચ પુનર્ભૂરિતિ કૌશિકાઃ । સામાન્યા ન પુનર્ભૂરિરિત્યાદ્યા બહુભેદતઃ ।। ૩૩૯.

નાયિકા ત્રણ પ્રકારની હોય છે: પોતાની, પરકીયા અને પુનર્ભૂ. નિપુણો કહે છે કે સામાન્ય અને પુનર્ભૂ ન હોય એવી, અને અનેક પ્રકારની ભેદવાળી હોય છે.

ઉદ્દીપનવિભાવાસ્તે સંસ્કારૈર્વિવિધૈઃ સ્થિતૈઃ । આલમ્બનવિભાવેષુ ભાવાનુદ્દીપયન્તિ યે ।। ૩૩૯.

ઉદ્‌દીપન વિભાવો એ વિવિધ સંસ્કારો દ્વારા આધાર વિભાવમાં ભાવોને ઉદ્‌દીપિત કરે છે.

ચતુઃષષ્ટિકલા દ્વેધા કર્મ્માદ્યૈર્ગીતિકાદિભિઃ । કુહકં સ્મૃતિરપ્યેષાં પ્રાયો હાસોપહારકઃ ।। ૩૩૯.

ચૌસઠ કલાઓ બે પ્રકારની હોય છે—કર્મ અને ગીત વગેરે. તેમની કુશળતા અને સ્મૃતિ મોટાભાગે હાસ્ય અને આનંદ માટે હોય છે.

આલમ્બનવિભાવસ્ય ભાવૈરુદ્વુદ્ધસંસ્કૃતૈઃ । મનોવાગ્‌બુદ્ધિવપુષાં સ્મૃતીચ્છાદ્વેષયત્નત ।। ૩૩૯.

આધાર વિભાવથી સંસ્કારિત ભાવો દ્વારા મન, વાણી, બુદ્ધિ અને શરીર સ્મૃતિ, ઇચ્છા, દ્વેષ અને પ્રયત્નથી ચાલે છે.

આરમ્ભ એવ વિદુષામનુભાવ ઇતિ સ્મૃતઃ । સ ચાનુભૂયતે ચાત્ર ભવત્યુત નિરુચ્યતે ।। ૩૩૯.

વિદ્વાનો માટે શરૂઆતને 'અનુભાવ' કહેવાય છે; તે અહીં અનુભવાય છે અને એ રીતે વર્ણવાય છે.

મનોવ્યાપારભૂયિષ્ઠો મન આરમ્ભ ઉચ્યતે । દ્વિવિધઃ પૌરુષસ્ત્રૈણ ઈટ્ટશોઽપિ પ્રસિધ્યતિ ।। ૩૩૯.

મનના પ્રવૃત્તિને મનની શરૂઆત કહેવાય છે; તે બે પ્રકારની હોય છે, અને ત્રણ પ્રકારની પુરુષ ગુણો પણ જાણીતા છે.

શોભા વિલાસો માધુર્ય્યં સ્થૈર્ય્યં ગામ્ભીર્ય્યમેવ ચ । લલિતઞ્ચ તથૌદાર્ય્યન્તેજોઽષ્ટાવિતિ પૌરુષાઃ ।। ૩૩૯.

શોભા, વિલાસ, મધુરતા, સ્થિરતા, ગંભીરતા, રમણિયતા, ઉદારતા અને તેજ—આ આઠ પુરુષ ગુણો છે.

નીચનિન્દોત્તમસ્પર્દ્ધા શૌર્ય્યં દાક્ષાદિકારણં । મનોધર્મ્મે ભવેચ્છોભા શોભતે ભવનં યથા ।। ૩૩૯.

નીચ, નિંદિત અને ઉત્તમ વચ્ચે સ્પર્ધા, શૌર્ય, કુશળતા અને અન્ય કારણો—મનના ગુણોમાં શોભા એ ઘર જેવી તેજથી ચમકે છે.

ભાવો હાવશ્ચ હેલા ચ શોભા કાન્તિસ્તથૈવ ચ । દીપ્તિર્મ્માધુર્ય્યશૌર્ય્યે ચ પ્રાગલૂભ્યં સ્યાદુદારતા ।। ૩૩૯.

ભાવ, હાવ, હેલ, શોભા, કાંતિ, દીપ્તિ, મધુરતા, શૌર્ય, ધાડસ અને ઉદારતા—all these are found.

સ્થૈર્ય્યં ગમ્ભીરતા સ્ત્રીણાં વિભાવા દ્વાદશેરિતાઃ । ભાવો વિલાસો હાવઃ સ્યાદ્ભાવઃ કિઞ્ચિચ્ચ હર્ષજઃ ।। ૩૩૯.

સ્થિરતા અને ગંભીરતા સ્ત્રીઓના વિભાવ છે, જે બાર ગણાય છે; ભાવ, વિલાસ, હાવ—આ ભાવો છે, અને કેટલાક આનંદથી જન્મે છે.

વિલાપો દુઃખવચનમનુલાપોઽસકૃદ્વચઃ । સંલાપ ઉક્તપ્રત્યુક્તમપલાપોઽન્યથાવચઃ ।। ૩૩૯.

વિલાપ દુઃખની વાત છે; વારંવાર બોલવું 'અનુલાપ' કહેવાય છે; સંલાપ પ્રશ્ન-ઉત્તર છે; અપલાપ બીજું વાત કરવું છે.

વાર્ત્તાપ્રયાણં સન્દેશો નિર્દેશઃ પ્રતિપાદનમ્ । તત્ત્વદેશોઽતિદેશોઽયમપદેશોઽન્યવર્ણનમ્ ।। ૩૩૯.

વાર્તા, પ્રવાસ, સંદેશ, નિર્દેશ, સમજાવવું, તત્વની વાત, વધુ વાત અને પરોક્ષ વાત—આ બોલવાની વિવિધ રીતો છે.

ઉપદેશશ્ચ શિક્ષાવાક્ વ્યાજોક્તિર્વ્યપદેશકઃ । વોધાય એષ વ્યાપારઃ સુબુદ્ધ્યારમ્ભ ઇષ્યતે ।। ૩૩૯.

શિક્ષણ, સમજાવવાની વાત, પરોક્ષ રીતે કહેવું અને ઓળખ આપવી — આ બધું સમજણ આપવાના કાર્ય છે, જે સ્પષ્ટ બુદ્ધિથી કરવામાં આવે છે.

તસ્ય ભેદાસ્ત્રયસ્તે ચ રીતિવૃત્તિપ્રવૃત્તયઃ ।। ૩૩૯.

આના ત્રણ પ્રકાર છે: શૈલી, રીત અને વર્તન.

અગ્નિરુવાચ વાગ્વિદ્યાસમ્પ્રતિજ્ઞને રીતિઃ સાપિ ચતુર્વિધા । પાઞ્ચલી ગૌડ઼દેશીયા વૈદર્ભી લાટજા તથા ।। ૩૪૦.

અગ્નિએ કહ્યું: વાણી અને જ્ઞાનની રજૂઆતમાં શૈલી પણ ચાર પ્રકારની હોય છે — પાંચાલી, ગૌડી, વૈદર્ભી અને લાટી.

ઉપચારયુતા મૃદ્વી પાઞ્ચાલી હ્રસ્વવિગ્રહા । અનવસ્થિતસન્દર્ભા ગૌડીયા દીર્ઘવિગ્રહા ।। ૩૪૦.

પાંચાલી શૈલી મૃદુ અને સુશોભિત હોય છે, અને વાક્ય રચના ટૂંકી હોય છે; ગૌડી શૈલીમાં સંદર્ભ સ્થિર નથી અને વાક્ય રચના લાંબી હોય છે.

ઉપચારૈર્ન્ન બહુભિરુપચારૈર્વિવર્જ્જિતા । નાતિકોમલસન્દર્ભા વૈદર્ભી મુક્તવિંગ્રહા ।। ૩૪૦.

વૈદર્ભી શૈલીમાં વધુ શોભા નથી, પણ એ સંપૂર્ણ રીતે શોભા વગર પણ નથી; એનું સંદર્ભ બહુ નરમ નથી અને વાક્ય રચના સ્વતંત્ર હોય છે.

લાજીયા સ્ફુજસન્દર્ભા નાતિવિસ્ફુરવિગ્રાહા । પરિત્યક્તાપિ ભૂયોભિરુપચારૈરુદાહૃતા ।। ૩૪૦.

લાટી શૈલીમાં સંદર્ભ સ્પષ્ટ હોય છે, વાક્ય રચના બહુ જટિલ નથી, અને ક્યારેક એમાં ઘણી શોભા ઉમેરવામાં આવે છે.

ક્રિયાસ્વવિષમા વૃત્તિર્ભારત્યારભટી તથા । કૌશિકી સાત્વતી ચૈતિ સા ચતુર્દ્ધા પ્રતિષ્ઠિતા ।। ૩૪૦.

કર્મમાં વર્તન અસમાન નથી; ભારતિ, આરભટી, કૌશિકી અને સાત્વતી — આ ચાર પ્રકાર સ્થિર છે.

વાક્‌પ્રધાના નરપ્રાયા સ્ત્રીયુક્તા પ્રાકૃતોક્તિતા । ભરતેન પ્રણીતત્વાત્ ભારતી રીતિરુચ્યતે ।। ૩૪૦.

ભારતિ શૈલીમાં વાણી મુખ્ય હોય છે, એ મોટાભાગે પુરુષો ઉપયોગ કરે છે, ક્યારેક સ્ત્રીઓ પણ, અને એમાં પ્રાકૃત ભાષાનો ઉપયોગ થાય છે; ભારત દ્વારા સ્થાપિત હોવાથી એ ભારતિ કહેવાય છે.

ચત્વાર્ય્યઙ્ગાનિ ભારત્યા વીથી પ્રહસનન્તથા । પ્રસ્તાવના નાટકાદેર્વ્વીથ્યઙ્ગાશ્ચ ત્રયોદશ ।। ૩૪૦.

ભારતિમાં ચાર અંગો છે: વીથી, પ્રહસન અને અન્ય; પ્રસ્તાવના અને નાટકના અન્ય ભાગો, અને વીથીના ત્રયોદશ અંગો.

ઉદ્‌ઘાતકં તથૈવ સ્યાલ્લપિતં સ્યાદ્‌દ્વિતીયકમ્ । અસત્પ્રલાપો વાક્‌શ્રેણી નાંનિકા વિપણન્તથા ।। ૩૪૦.

આમાં ઉદ્ઘાતક, લપિત (બીજું), અસત્પ્રલાપ, વાકશ્રેણી, નામિકા અને વિપણ આવે છે.