અગ્નિપુરાણમ્

ક્રિયાતિશયજન્માન્તઃશરીરોત્થક્લમઃ શ્રમઃ । શ્રૃઙ્ગારાદિક્રિયાદ્વેષશ્ચિત્તસ્યાલસ્યમુચ્યતે ।। ૩૩૯.

વધુ કામથી થતો શરીરનો થાક એટલે શ્રમ. પ્રેમ અને એવા કામથી ઉદાસીનતા, અને મનની અનિચ્છા એટલે આલસ્ય.

દૈન્યં સત્ત્વાદપભ્રંશશ્ચિન્તાર્થપરિભાવનં । ઇતિકર્ત્તવ્યતોપાયાદર્શનં મોહ ઉચ્યતે ।। ૩૩૯.

દૈન્ય એ જીવશક્તિનો પતન અને સતત ચિંતન છે. શું કરવું અને કેવી રીતે કરવું તે ખબર ન હોવી, તેને મોહ કહે છે.

સ્મૃતિઃ સ્યાદનુભૂતસ્ય વસ્તુનઃ પ્રતિવિમ્બનં । મતિરર્થપરિચ્છેદસ્તત્ત્વજ્ઞાનોપનાયિતઃ ।। ૩૩૯.

સ્મૃતિ એ અનુભવેલી વસ્તુની છાયા છે. મતિ એટલે વસ્તુની ઓળખ, જે તત્વજ્ઞાનથી પ્રાપ્ત થાય છે.

વ્રીડાનુરાગાદિભવઃ સઙ્કોચઃ કોપિ ચેતસઃ । ભવેચ્ચપલતાઽસ્થૈર્યં હર્ષશ્ચિત્તપ્રસન્નતા ।। ૩૩૯.

લાજ, લાગણી અને એવા ભાવોથી મનમાં સંકોચ થાય છે. ચપલતા એ અસ્થિરતા છે, અને આનંદ એ મનની પ્રસન્નતા છે.

આવેશશ્ચ પ્રતીકારઃ શયો વૈધુર્ય્યમાત્મનઃ । કર્ત્તવ્યે પ્રતિભાભ્રંશો જડ઼તેત્યભિધીયતે ।। ૩૩૯.

આવેશ, ઉપાય અને આત્માની ગૂંચવણ એ મનની ઉથલપાથલ છે. શું કરવું તે સમજ ગુમાવવી, તેને જરત કહે છે.

ઇષ્ટપ્રાપ્તેરુપચિતઃ સમ્પદાભ્યુદયો ધૃતિઃ । ગર્વ્વઃ પરેષ્વવજ્ઞાનમાત્મન્યુત્કર્ષભાવાના ।। ૩૩૯.

ઇચ્છિત વસ્તુ પ્રાપ્ત થવાથી અને સંપત્તિ વધવાથી જે સંતોષ થાય છે, તેને ધૃતિ કહે છે. ગર્વ એ પોતે શ્રેષ્ઠ હોવાની ભાવના છે, અને બીજાને ઓછું સમજવું.

ભવેદ્વિષાદો દૈવાદેર્વિઘાતોઽભીષ્ટવસ્તુનિ । ઔસ્સુક્યમીષ્સિતાપ્રાપ્તેર્વાઞ્છયા તરલા સ્થિતિઃ ।। ૩૩૯.

દૈવ અને એવા અવરોધથી ઇચ્છિત વસ્તુમાં નિરાશા થાય છે. ઇચ્છિત વસ્તુ મેળવવાની ઈચ્છાથી મન અસ્થિર અને બેચેન થાય છે.

ચિત્તેન્દ્રિયાણાં સ્તૈમિત્યમપસ્મારોઽચલા સ્થિતિઃ । યુદ્‌ધે બાધાદિભીસ્ત્રાસો વીપ્સા ચિત્તચમત્કૃતિઃ ।। ૩૩૯.

મન અને ઇન્દ્રિયોની શાંતિ, અચળ સ્થિતિ, તેને અપસ્માર કહે છે. યુદ્ધ અને એવા કપરા સમયે ભય થાય છે, અને વીપ્સા એ મનની આશ્ચર્ય છે.

ક્રોધસ્યાપ્રશમોઽમર્ષઃ પ્રબોધશ્તેચનોદયઃ । અવહિત્થં ભવેદ્‌ગુપ્તિરિઙ્ગિતાકારગોચરા ।। ૩૩૯.

કરોડ શાંત ન થાય, તેને અમર્ષ કહે છે; જાગૃતિ એ તીવ્રતા છે. છુપાવવું એ અવહિત્થા છે, જે હાવભાવથી ઓળખાય છે.

રોષતો ગુરુવાગ્દણ્ડપારુષ્યં વિદુરુગ્રતાં । ઊહો વિતર્કઃ સ્યાદ્વ્યાધિર્મનોવપુરવગ્રહઃ ।। ૩૩૯.

ગુરુના ગુસ્સાથી કઠોર બોલ, તેને ઉગ્રતા કહે છે. ઊહો એ અનુમાન, વિતર્ક એ તર્ક, અને રોગ એ મન અને શરીરનું દુઃખ છે.

અનિબદ્ધપ્રલાપાદિરુન્માદો મદનાદિભિઃ । તત્વજ્ઞાનાદિના ચેતઃકષાયોપરમઃ શમઃ ।। ૩૩૯.

અનિયંત્રિત બોલ અને એવા વર્તન મદ અને ઉન્માદથી થાય છે. તત્વજ્ઞાન અને એવા ઉપાયથી મનની અશુદ્ધિ દૂર થાય છે, તેને શમ કહે છે.

કવિભિર્યોજનીયા વૈ ભાવાઃ કાવ્યાદિકે રસાઃ । વિભાવ્યતે હિ રત્યાદિર્યત્ર યેન વિભાવ્યતે ।। ૩૩૯.

કવિઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા ભાવો અને કાવ્યમાં આવતા રસો, એ પ્રેમ અને અન્ય ભાવોને વ્યક્ત કરનાર જે વસ્તુ છે, તેના દ્વારા જ પ્રગટ થાય છે.

વિભાવો નામ સ દ્વેધાલમ્બનોદ્દીપનાત્મકઃ । રત્યાદિભાવવર્ગોઽયં યમાજીવ્યોપજાયતે ।। ૩૩૯.

તેને 'વિભાવ' કહેવાય છે, જે બે પ્રકારની હોય છે: આધાર અને ઉદ્‌દીપન. પ્રેમ વગેરે ભાવો એ જ કારણોથી ઉત્પન્ન થાય છે.

આલમ્બનવિભાવોઽસૌ નાયકાદિભવસ્તથા । ધીરોદાત્તો ધીરોદ્ધતઃ સ્યાદ્ધીરલલિતસ્તથા ।। ૩૩૯.

આધારરૂપ વિભાવ નાયક અને અન્ય વ્યક્તિઓમાંથી આવે છે. નાયક ચાર પ્રકારના હોય છે: શાંત અને ઉદાર, ગર્વીલા અને દૃઢ, કોમળ અને રમણીય, તથા શાંત.

ધીરપ્રશાન્ત ઇત્યેવં ચતુર્દ્ધા નાયકઃ સ્મૃતઃ । અનુકૂલો દક્ષઇણશ્ચ શઠો ધૃષ્ટઃ પ્રવર્ત્તિતઃ ।। ૩૩૯.

એ રીતે, નાયક ચાર પ્રકારના ગણાય છે: અનુકૂળ, કુશળ, ચાલાક, ધાડસવાળો અને પ્રવર્તક.

પીઠમર્દ્દો વિટશ્ચૈવ વિદૂષક ઇતિ ત્રયઃ । શ્રૃડ્ગારે નર્મ્મસચિવા નાયકસ્યાનુનાયકા ।। ૩૩૯.

પીઠમર્દ, વિટ અને વિદૂષક—આ ત્રણ જણ નાયકના પ્રેમમાં સાથી અને મિત્ર તરીકે રહે છે.

પીઠમર્દ્દઃ સમ્બલકઃ શ્રીમાંસ્તદ્વેશજો વિટઃ । વિદૂષકો વૈહસિકસ્ત્વષ્ટનાયકનાયિકાઃ ।। ૩૩૯.

પીઠમર્દ સાથી છે, વિટ પ્રતિસ્પર્ધી છે અને વિદૂષક હાસ્યજનક છે; એ બધા ઉપ-નાયક અને ઉપ-નાયિકા છે.

સ્વકીયા પરકીયા ચ પુનર્ભૂરિતિ કૌશિકાઃ । સામાન્યા ન પુનર્ભૂરિરિત્યાદ્યા બહુભેદતઃ ।। ૩૩૯.

નાયિકા ત્રણ પ્રકારની હોય છે: પોતાની, પરકીયા અને પુનર્ભૂ. નિપુણો કહે છે કે સામાન્ય અને પુનર્ભૂ ન હોય એવી, અને અનેક પ્રકારની ભેદવાળી હોય છે.

ઉદ્દીપનવિભાવાસ્તે સંસ્કારૈર્વિવિધૈઃ સ્થિતૈઃ । આલમ્બનવિભાવેષુ ભાવાનુદ્દીપયન્તિ યે ।। ૩૩૯.

ઉદ્‌દીપન વિભાવો એ વિવિધ સંસ્કારો દ્વારા આધાર વિભાવમાં ભાવોને ઉદ્‌દીપિત કરે છે.

ચતુઃષષ્ટિકલા દ્વેધા કર્મ્માદ્યૈર્ગીતિકાદિભિઃ । કુહકં સ્મૃતિરપ્યેષાં પ્રાયો હાસોપહારકઃ ।। ૩૩૯.

ચૌસઠ કલાઓ બે પ્રકારની હોય છે—કર્મ અને ગીત વગેરે. તેમની કુશળતા અને સ્મૃતિ મોટાભાગે હાસ્ય અને આનંદ માટે હોય છે.

આલમ્બનવિભાવસ્ય ભાવૈરુદ્વુદ્ધસંસ્કૃતૈઃ । મનોવાગ્‌બુદ્ધિવપુષાં સ્મૃતીચ્છાદ્વેષયત્નત ।। ૩૩૯.

આધાર વિભાવથી સંસ્કારિત ભાવો દ્વારા મન, વાણી, બુદ્ધિ અને શરીર સ્મૃતિ, ઇચ્છા, દ્વેષ અને પ્રયત્નથી ચાલે છે.

આરમ્ભ એવ વિદુષામનુભાવ ઇતિ સ્મૃતઃ । સ ચાનુભૂયતે ચાત્ર ભવત્યુત નિરુચ્યતે ।। ૩૩૯.

વિદ્વાનો માટે શરૂઆતને 'અનુભાવ' કહેવાય છે; તે અહીં અનુભવાય છે અને એ રીતે વર્ણવાય છે.

મનોવ્યાપારભૂયિષ્ઠો મન આરમ્ભ ઉચ્યતે । દ્વિવિધઃ પૌરુષસ્ત્રૈણ ઈટ્ટશોઽપિ પ્રસિધ્યતિ ।। ૩૩૯.

મનના પ્રવૃત્તિને મનની શરૂઆત કહેવાય છે; તે બે પ્રકારની હોય છે, અને ત્રણ પ્રકારની પુરુષ ગુણો પણ જાણીતા છે.

શોભા વિલાસો માધુર્ય્યં સ્થૈર્ય્યં ગામ્ભીર્ય્યમેવ ચ । લલિતઞ્ચ તથૌદાર્ય્યન્તેજોઽષ્ટાવિતિ પૌરુષાઃ ।। ૩૩૯.

શોભા, વિલાસ, મધુરતા, સ્થિરતા, ગંભીરતા, રમણિયતા, ઉદારતા અને તેજ—આ આઠ પુરુષ ગુણો છે.

નીચનિન્દોત્તમસ્પર્દ્ધા શૌર્ય્યં દાક્ષાદિકારણં । મનોધર્મ્મે ભવેચ્છોભા શોભતે ભવનં યથા ।। ૩૩૯.

નીચ, નિંદિત અને ઉત્તમ વચ્ચે સ્પર્ધા, શૌર્ય, કુશળતા અને અન્ય કારણો—મનના ગુણોમાં શોભા એ ઘર જેવી તેજથી ચમકે છે.

ભાવો હાવશ્ચ હેલા ચ શોભા કાન્તિસ્તથૈવ ચ । દીપ્તિર્મ્માધુર્ય્યશૌર્ય્યે ચ પ્રાગલૂભ્યં સ્યાદુદારતા ।। ૩૩૯.

ભાવ, હાવ, હેલ, શોભા, કાંતિ, દીપ્તિ, મધુરતા, શૌર્ય, ધાડસ અને ઉદારતા—all these are found.

સ્થૈર્ય્યં ગમ્ભીરતા સ્ત્રીણાં વિભાવા દ્વાદશેરિતાઃ । ભાવો વિલાસો હાવઃ સ્યાદ્ભાવઃ કિઞ્ચિચ્ચ હર્ષજઃ ।। ૩૩૯.

સ્થિરતા અને ગંભીરતા સ્ત્રીઓના વિભાવ છે, જે બાર ગણાય છે; ભાવ, વિલાસ, હાવ—આ ભાવો છે, અને કેટલાક આનંદથી જન્મે છે.

વિલાપો દુઃખવચનમનુલાપોઽસકૃદ્વચઃ । સંલાપ ઉક્તપ્રત્યુક્તમપલાપોઽન્યથાવચઃ ।। ૩૩૯.

વિલાપ દુઃખની વાત છે; વારંવાર બોલવું 'અનુલાપ' કહેવાય છે; સંલાપ પ્રશ્ન-ઉત્તર છે; અપલાપ બીજું વાત કરવું છે.

વાર્ત્તાપ્રયાણં સન્દેશો નિર્દેશઃ પ્રતિપાદનમ્ । તત્ત્વદેશોઽતિદેશોઽયમપદેશોઽન્યવર્ણનમ્ ।। ૩૩૯.

વાર્તા, પ્રવાસ, સંદેશ, નિર્દેશ, સમજાવવું, તત્વની વાત, વધુ વાત અને પરોક્ષ વાત—આ બોલવાની વિવિધ રીતો છે.