અગ્નિપુરાણમ્

હર્વાદિભિશ્ચ મનસો વિકાશો હાસ ઉચ્યતે । ચિત્રાદિદર્શનાચ્ચેતોવૈક્લવ્યં બ્રુવતે ભયમ્ ।। ૩૩૯.

હર્ષ અને અન્યથી મનનો વિસ્તારો હાસ્ય કહેવાય છે; અજાણી વસ્તુઓ જોવા મનમાં ગભરાટ થાય, તેને ભય કહે છે.

જુગુપ્સા ચ પદાર્થાનાં નિન્દા દૌર્ભાગ્યવાહિનાં । વિસ્મયોઽતિશયેનાર્થદર્શનાચ્ચિત્તવિસ્તૃતિઃ ।। ૩૩૯.

વસ્તુઓ પ્રત્યે વેકળાવ disgust કહેવાય છે; નિંદા દુર્ભાગ્યથી આવે છે; અદભુતતા અસાધારણ વસ્તુ જોવાથી થાય છે અને મન વિસ્તરે છે.

અષ્ટૌ સ્તમ્ભાદયઃ સત્ત્વાદ્રજસસ્તમસઃ પરમ્ । સ્તમ્ભશ્ચેષ્ટાપ્રતીઘાતો ભયરાગાદ્યુપાહિતઃ ।। ૩૩૯.

સ્ટંભથી શરૂ થતા આઠ ભાવો સત્ત્વ, રજસ અને તમસથી પર છે; સ્ટંભ એ ક્રિયા બંધ થવું છે, જે ભય, રાગ અને અન્યથી થાય છે.

શ્રમરાગાદ્યુપેતાન્તઃક્ષોભજન્મ વપુર્જ્જલં । સ્વેદો હર્ષાદિભિર્દ્દેહોચ્છાસાઽન્તઃપુલકોદ્‌ગમઃ ।। ૩૩૯.

મહેનત, ઇચ્છા અને એવા ભાવોથી શરીરમાં ઉથલપાથલ થાય છે અને પસીનો આવે છે. આનંદ અને બીજા ભાવોથી પસીનો થાય છે, અને ઊંડા ભાવથી શરીરે રોમાચલ થાય છે.

હર્ષાદિજન્મવાક્સઙ્ગઃ સ્વરભેદો ભયાદિભિઃ । મનોવૈક્લવ્યમિચ્છન્તિ શોકમિષ્ટક્ષયાદિભિઃ ।। ૩૩૯.

આનંદ અને એવા ભાવોથી બોલ ઉત્પન્ન થાય છે; ભય જેવા ભાવોથી અવાજ બદલાય છે. દુઃખમાં મન ઉદ્વિગ્ન થાય છે, અને મનપસંદ વસ્તુ ગુમાવવાથી શોક થાય છે.

ક્રોધસ્તૈક્ષ્ણપ્રબોધશ્ચ પ્રતિકૂ લાનુકારિણિ । પુરુષાર્થસમાપ્ત્યાર્થો યઃ સ ઉત્સાહ ઉચ્યતે ।। ૩૩૯.

કરોડ આવે ત્યારે મન તીવ્ર જાગૃત થાય છે, ખાસ કરીને વિરોધ કરતા લોકો સામે. માણસના ધ્યેય પૂરા કરવા માટે જે શક્તિ હોય છે, તેને ઉત્સાહ કહેવામાં આવે છે.

ચિત્તક્ષોભભવોત્તમ્ભો વેપથુઃ પરિકીર્ત્તિતઃ । વૈવર્ણ્યઞ્ચ વિચષાદાદિજન્મા કાન્તિવિપર્ય્યયઃ ।। ૩૩૯.

મન ઉથલપાથલ અને ભયથી શરીર કાંપે છે, તેને વેપથુ કહે છે. ચિંતા અને એવા ભાવોથી રંગ બદલાય છે, જેમ કે પળળા, તે કાંતિમાં ફેરફાર છે.

દુઃખાનન્દાદિજન્નેત્રજલમશ્રુ ચ વિશ્રુતમ્ । ઇન્દ્રિયાણામસ્તમયઃ પ્રલયો લઙ્ઘનાદિભિઃ ।। ૩૩૯.

દુઃખ, આનંદ અને એવા ભાવોથી આંખમાંથી પાણી આવે છે, જેને અશ્રુ કહે છે. ઇન્દ્રિયોની ક્રિયા બંધ થાય છે, જે બેહોશી જેવી સ્થિતિમાં pralaya કહેવાય છે.

વૈરાગ્યાદિર્મ્મનઃ ખેદો નિર્વેદ ઇતિ કથ્યતે । મનઃ પીડ઼દિજન્મા ચ સાદો ગ્લાનિઃ શરીરગા ।। ૩૩૯.

વૈરાગ્ય અને એવા ભાવોથી મન થાકે છે, તેને નિર્વેદ કહે છે. દુઃખ અને એવા ભાવોથી મનની કમજોરી થાય છે, જે શરીરમાં ગ્લાની તરીકે દેખાય છે.

શઙ્કાનિષ્ટાગમોત્પ્રેક્ષા સ્યાદસૂયા ચ મત્સરઃ । મદિરાદ્યુપયોગોત્થં મનઃ સંમોહનં મદઃ ।। ૩૩૯.

શંકા, દુઃખની આશંકા અને અનુમાન એ શંકાના રૂપ છે; ઈર્ષ્યા એટલે મત્સર. દારૂ અને એવા પદાર્થોથી મનમાં મોહ આવે છે, તેને મદ કહે છે.

ક્રિયાતિશયજન્માન્તઃશરીરોત્થક્લમઃ શ્રમઃ । શ્રૃઙ્ગારાદિક્રિયાદ્વેષશ્ચિત્તસ્યાલસ્યમુચ્યતે ।। ૩૩૯.

વધુ કામથી થતો શરીરનો થાક એટલે શ્રમ. પ્રેમ અને એવા કામથી ઉદાસીનતા, અને મનની અનિચ્છા એટલે આલસ્ય.

દૈન્યં સત્ત્વાદપભ્રંશશ્ચિન્તાર્થપરિભાવનં । ઇતિકર્ત્તવ્યતોપાયાદર્શનં મોહ ઉચ્યતે ।। ૩૩૯.

દૈન્ય એ જીવશક્તિનો પતન અને સતત ચિંતન છે. શું કરવું અને કેવી રીતે કરવું તે ખબર ન હોવી, તેને મોહ કહે છે.

સ્મૃતિઃ સ્યાદનુભૂતસ્ય વસ્તુનઃ પ્રતિવિમ્બનં । મતિરર્થપરિચ્છેદસ્તત્ત્વજ્ઞાનોપનાયિતઃ ।। ૩૩૯.

સ્મૃતિ એ અનુભવેલી વસ્તુની છાયા છે. મતિ એટલે વસ્તુની ઓળખ, જે તત્વજ્ઞાનથી પ્રાપ્ત થાય છે.

વ્રીડાનુરાગાદિભવઃ સઙ્કોચઃ કોપિ ચેતસઃ । ભવેચ્ચપલતાઽસ્થૈર્યં હર્ષશ્ચિત્તપ્રસન્નતા ।। ૩૩૯.

લાજ, લાગણી અને એવા ભાવોથી મનમાં સંકોચ થાય છે. ચપલતા એ અસ્થિરતા છે, અને આનંદ એ મનની પ્રસન્નતા છે.

આવેશશ્ચ પ્રતીકારઃ શયો વૈધુર્ય્યમાત્મનઃ । કર્ત્તવ્યે પ્રતિભાભ્રંશો જડ઼તેત્યભિધીયતે ।। ૩૩૯.

આવેશ, ઉપાય અને આત્માની ગૂંચવણ એ મનની ઉથલપાથલ છે. શું કરવું તે સમજ ગુમાવવી, તેને જરત કહે છે.

ઇષ્ટપ્રાપ્તેરુપચિતઃ સમ્પદાભ્યુદયો ધૃતિઃ । ગર્વ્વઃ પરેષ્વવજ્ઞાનમાત્મન્યુત્કર્ષભાવાના ।। ૩૩૯.

ઇચ્છિત વસ્તુ પ્રાપ્ત થવાથી અને સંપત્તિ વધવાથી જે સંતોષ થાય છે, તેને ધૃતિ કહે છે. ગર્વ એ પોતે શ્રેષ્ઠ હોવાની ભાવના છે, અને બીજાને ઓછું સમજવું.

ભવેદ્વિષાદો દૈવાદેર્વિઘાતોઽભીષ્ટવસ્તુનિ । ઔસ્સુક્યમીષ્સિતાપ્રાપ્તેર્વાઞ્છયા તરલા સ્થિતિઃ ।। ૩૩૯.

દૈવ અને એવા અવરોધથી ઇચ્છિત વસ્તુમાં નિરાશા થાય છે. ઇચ્છિત વસ્તુ મેળવવાની ઈચ્છાથી મન અસ્થિર અને બેચેન થાય છે.

ચિત્તેન્દ્રિયાણાં સ્તૈમિત્યમપસ્મારોઽચલા સ્થિતિઃ । યુદ્‌ધે બાધાદિભીસ્ત્રાસો વીપ્સા ચિત્તચમત્કૃતિઃ ।। ૩૩૯.

મન અને ઇન્દ્રિયોની શાંતિ, અચળ સ્થિતિ, તેને અપસ્માર કહે છે. યુદ્ધ અને એવા કપરા સમયે ભય થાય છે, અને વીપ્સા એ મનની આશ્ચર્ય છે.

ક્રોધસ્યાપ્રશમોઽમર્ષઃ પ્રબોધશ્તેચનોદયઃ । અવહિત્થં ભવેદ્‌ગુપ્તિરિઙ્ગિતાકારગોચરા ।। ૩૩૯.

કરોડ શાંત ન થાય, તેને અમર્ષ કહે છે; જાગૃતિ એ તીવ્રતા છે. છુપાવવું એ અવહિત્થા છે, જે હાવભાવથી ઓળખાય છે.

રોષતો ગુરુવાગ્દણ્ડપારુષ્યં વિદુરુગ્રતાં । ઊહો વિતર્કઃ સ્યાદ્વ્યાધિર્મનોવપુરવગ્રહઃ ।। ૩૩૯.

ગુરુના ગુસ્સાથી કઠોર બોલ, તેને ઉગ્રતા કહે છે. ઊહો એ અનુમાન, વિતર્ક એ તર્ક, અને રોગ એ મન અને શરીરનું દુઃખ છે.

અનિબદ્ધપ્રલાપાદિરુન્માદો મદનાદિભિઃ । તત્વજ્ઞાનાદિના ચેતઃકષાયોપરમઃ શમઃ ।। ૩૩૯.

અનિયંત્રિત બોલ અને એવા વર્તન મદ અને ઉન્માદથી થાય છે. તત્વજ્ઞાન અને એવા ઉપાયથી મનની અશુદ્ધિ દૂર થાય છે, તેને શમ કહે છે.

કવિભિર્યોજનીયા વૈ ભાવાઃ કાવ્યાદિકે રસાઃ । વિભાવ્યતે હિ રત્યાદિર્યત્ર યેન વિભાવ્યતે ।। ૩૩૯.

કવિઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા ભાવો અને કાવ્યમાં આવતા રસો, એ પ્રેમ અને અન્ય ભાવોને વ્યક્ત કરનાર જે વસ્તુ છે, તેના દ્વારા જ પ્રગટ થાય છે.

વિભાવો નામ સ દ્વેધાલમ્બનોદ્દીપનાત્મકઃ । રત્યાદિભાવવર્ગોઽયં યમાજીવ્યોપજાયતે ।। ૩૩૯.

તેને 'વિભાવ' કહેવાય છે, જે બે પ્રકારની હોય છે: આધાર અને ઉદ્‌દીપન. પ્રેમ વગેરે ભાવો એ જ કારણોથી ઉત્પન્ન થાય છે.

આલમ્બનવિભાવોઽસૌ નાયકાદિભવસ્તથા । ધીરોદાત્તો ધીરોદ્ધતઃ સ્યાદ્ધીરલલિતસ્તથા ।। ૩૩૯.

આધારરૂપ વિભાવ નાયક અને અન્ય વ્યક્તિઓમાંથી આવે છે. નાયક ચાર પ્રકારના હોય છે: શાંત અને ઉદાર, ગર્વીલા અને દૃઢ, કોમળ અને રમણીય, તથા શાંત.

ધીરપ્રશાન્ત ઇત્યેવં ચતુર્દ્ધા નાયકઃ સ્મૃતઃ । અનુકૂલો દક્ષઇણશ્ચ શઠો ધૃષ્ટઃ પ્રવર્ત્તિતઃ ।। ૩૩૯.

એ રીતે, નાયક ચાર પ્રકારના ગણાય છે: અનુકૂળ, કુશળ, ચાલાક, ધાડસવાળો અને પ્રવર્તક.

પીઠમર્દ્દો વિટશ્ચૈવ વિદૂષક ઇતિ ત્રયઃ । શ્રૃડ્ગારે નર્મ્મસચિવા નાયકસ્યાનુનાયકા ।। ૩૩૯.

પીઠમર્દ, વિટ અને વિદૂષક—આ ત્રણ જણ નાયકના પ્રેમમાં સાથી અને મિત્ર તરીકે રહે છે.

પીઠમર્દ્દઃ સમ્બલકઃ શ્રીમાંસ્તદ્વેશજો વિટઃ । વિદૂષકો વૈહસિકસ્ત્વષ્ટનાયકનાયિકાઃ ।। ૩૩૯.

પીઠમર્દ સાથી છે, વિટ પ્રતિસ્પર્ધી છે અને વિદૂષક હાસ્યજનક છે; એ બધા ઉપ-નાયક અને ઉપ-નાયિકા છે.

સ્વકીયા પરકીયા ચ પુનર્ભૂરિતિ કૌશિકાઃ । સામાન્યા ન પુનર્ભૂરિરિત્યાદ્યા બહુભેદતઃ ।। ૩૩૯.

નાયિકા ત્રણ પ્રકારની હોય છે: પોતાની, પરકીયા અને પુનર્ભૂ. નિપુણો કહે છે કે સામાન્ય અને પુનર્ભૂ ન હોય એવી, અને અનેક પ્રકારની ભેદવાળી હોય છે.

ઉદ્દીપનવિભાવાસ્તે સંસ્કારૈર્વિવિધૈઃ સ્થિતૈઃ । આલમ્બનવિભાવેષુ ભાવાનુદ્દીપયન્તિ યે ।। ૩૩૯.

ઉદ્‌દીપન વિભાવો એ વિવિધ સંસ્કારો દ્વારા આધાર વિભાવમાં ભાવોને ઉદ્‌દીપિત કરે છે.