અગ્નિપુરાણમ્

અલ્પમાત્રં સમુદ્દિષ્ટં બહુધા યત્ પ્રસર્પતિ । ફલાવસાનં યચ્ચૈવ વીજં તદભિધીયતે ।। ૩૩૮.

જે થોડું દર્શાવવામાં આવે છે પણ અનેક રીતે ફેલાય છે અને જેનું અંત ફળમાં આવે છે, તેને બીજ કહેવાય છે.

યત્ર વીજસમુત્પત્તિર્નાનાર્થરસસમ્ભવા । કાવ્યે શરીરાનુગતં તન્મુખં પરિકીર્ત્તિતં ।। ૩૩૮.

જ્યાં બીજની ઉત્પત્તિથી અનેક અર્થ અને રસ થાય છે, અને જે કાવ્યના શરીર પછી આવે છે, તેને મુખ કહેવાય છે.

ઇષ્ટસ્યાર્થસ્ય રચના વૃત્તાન્તસ્યાનુપક્ષયઃ । રાગપ્રાપ્તિઃ પ્રયોગસ્ય ગુહ્યાનાઞ્ચૈવ ગૂહનમ્ ।। ૩૩૮.

ઇચ્છિત અર્થની રચના, વાર્તાની unfold, પ્રયોગમાં રાગની પ્રાપ્તી અને ગુપ્ત બાબતોની છુપાવવાનું.

આસ્ચર્ય્યવદભિખ્યાતં પ્રકાશાનાં પ્રકાશનમ્ । અઙ્ગહીનં નરો યદ્વન્ન શ્રેષ્ઠં કાવ્યમેચ ચ ।। ૩૩૮.

આશ્ચર્યજનક વસ્તુને આશ્ચર્યરૂપે દર્શાવવું અને સ્પષ્ટ વસ્તુને સ્પષ્ટ રીતે બતાવવું; જેમ અંગહીન માણસ શ્રેષ્ઠ નથી, તેમ કાવ્ય પણ શ્રેષ્ઠ નથી.

દેશકાલૌ વિના કિઞ્ચિન્નેતિવૃત્તં પ્રવર્ત્તતે । અતસ્તયોરુપાદાનનિયમાત્ પદભુચ્યતે ।। ૩૩૮.

સ્થળ અને સમય વગર કથાવસ્તુ આગળ વધતી નથી; તેથી, તેમને સમાવવાની જરૂરિયાતને કારણે તેને પદભૂમિ કહેવાય છે.

દેશેષુ ભારતં વર્ષં કાલે કૃતયુગત્રયં । નર્ત્તે તામ્યાં પ્રાણભૃતાં સુખદુઃખોદયઃ ક્કચિત્ ।। ૩૩૮.

ભારતવર્ષના પ્રદેશોમાં, કૃતયુગના ત્રણ ચક્ર પસાર થાય છે; ક્યારેક જીવાતમાં સુખ અને દુઃખ અહીં-ત્યાં ઉદ્ભવે છે.

સર્ગે સાર્ગાદિવાર્ત્તા ચ પ્રસજ્જન્તી ન દુષ્યતિ ।। ૩૩૮.

સૃષ્ટિમાં, સર્જન પછીની ઘટનાઓ સરળતાથી ચાલે છે અને ક્યારેય બગડે નહીં.

અગ્નિરુવાચ અક્ષરં પરમં બ્ર્હ્મ સનાતનમજં વિભું । વેદાન્તેષુ વદન્ત્યેકં ચૈતન્યં જ્યોતિરીશ્વરમ્ ।। ૩૩૯.

અગ્નિ બોલ્યા: અક્ષર, પરમ બ્રહ્મ—જે શાશ્વત, જન્મરહિત અને સર્વવ્યાપી છે—ઉપનિષદોમાં તેને એક જ ચેતન, તેજસ્વી સ્વામી તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે.

આનન્દઃ સહજસ્તસ્ય વ્યજ્યતે સ કદાચન । વ્યક્તિઃ સા તસ્ય ચૈતન્યચમત્‌કારરસાહ્વયા ।। ૩૩૯.

તેનું આનંદ સ્વભાવિક છે અને ક્યારેક પ્રગટ થાય છે; એ પ્રગટતા ચેતનાની અદભુતતા અને આનંદનો રસ કહેવાય છે.

આદ્યસ્તસ્ય વિકારો યઃ સોઽહઙ્કાર ઇતિ સ્મૃતઃ । તતોઽભિમાનસ્તત્રેદં સમાપ્તં ભુવનત્રયં ।। ૩૩૯.

તેનું પ્રથમ રૂપાંતર અહંકાર તરીકે ઓળખાય છે; એમાંથી અભિમાન આવે છે અને એ રીતે ત્રણ લોક પૂર્ણ થાય છે.

અભિમાનાદ્રતિઃ સા ચ પરિપોષમુપેયુષી । વ્યભિચાર્ય્યાદિસામાન્યાત્ શ્રૃઙ્ગાર ઇતિ ગીયતે ।। ૩૩૯.

અભિમાનથી રતિ ઊભી થાય છે, જે પોષણ સુધી પહોંચે છે; બદલાવ અને અન્ય ગુણોથી જોડાણને કારણે તેને શ્રૃંગાર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

તદ્ભેદાઃ કામમિતરે હાસ્યાદ્યા અપ્યનેકશઃ । સ્વસ્વસ્થાદિવિશેષોત્થપરિઘોષસ્વલક્ષણાઃ ।। ૩૩૯.

તેના વિવિધ રૂપોને કામ અને અન્ય, જેમ કે હાસ્ય, અનેક રીતે ઓળખવામાં આવે છે; દરેક પોતાનાં વિશિષ્ટ લક્ષણો ધરાવે છે, જે પોતાની સ્થિતિમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.

સત્ત્વાદિગુણસન્તાનાજ્જાયન્તે પરમાત્મનઃ । રાગાદ્બવતિ શ્રૃઙ્ગારો રૌદ્રસ્તૈક્ષણાત્ પ્રજાયતે ।। ૩૩૯.

સત્ત્વ, રજસ અને તમસના ક્રમથી પરમાત્મામાંથી ગુણો ઉત્પન્ન થાય છે; રાગથી શ્રૃંગાર, તીવ્રતાથી રૌદ્ર ભાવ જન્મે છે.

વીરોઽવષ્ટમ્ભજઃ સઙ્કોચભૂર્વ્વીભત્સ ઇષ્યતે । શ્રૃઙ્ગારહાસ્યકરુણા રૌદ્રવીરભયાનકાઃ ।। ૩૩૯.

વીરતા દૃઢતાથી જન્મે છે; સંકોચથી વિભત્સ ભાવ આવે છે; શ્રૃંગાર, હાસ્ય, કરુણા, રૌદ્ર, વીર અને ભયાનક—

વીરાચ્ચાદ્ભુતનિષ્પત્તિઃ સ્યાદ્વીભત્સાદ્ભયાનકઃ । શ્રૃઙ્ગારહાસ્યકરુણા રૌદ્રવીરભયાનકાઃ ।। ૩૩૯.

વીરતામાંથી અદભુત ભાવ, વિભત્સમાંથી ભયાનક ભાવ ઉત્પન્ન થાય છે; શ્રૃંગાર, હાસ્ય, કરુણા, રૌદ્ર, વીર અને ભયાનક—

વીભત્સાદ્ભુતશાન્તાખ્યાઃ સ્વભાવાચ્ચતુરો રસાઃ । લક્ષ્મીરિવ વિના ત્યાગાન્ન વાણી ભાતિ નીરસા ।। ૩૩૯.

વિભત્સમાંથી અદભુત અને શાંતિ ભાવ, અને ચાર રસો સ્વાભાવિક રીતે ઉત્પન્ન થાય છે; જેમ લક્ષ્મી વિના વાણીમાં તેજ નથી, તેમ ત્યાગ વિના વાણી નિરસ હોય છે.

અપારે કાવ્યસંસારે કવિરેવ પ્રજાપતિઃ । યથા વૈ રોચતે વિશ્વં તથેવં પરિવર્ત્તતે ।। ૩૩૯.

અનંત કાવ્યસંસારમાં કવિ જ સર્જનહાર છે; જેમ કવિને આનંદ આવે, તેમ દુનિયા પણ બદલાય છે.

અપારે કાવ્યસંસારે કવિરેવ પ્રજાપતિઃ । યથા વૈ રોચતે વિશ્વં તથેદં પરિવર્ત્તતે ।। ૩૩૯.

અનંત કાવ્યસંસારમાં કવિ જ સર્જનહાર છે; જેમ કવિને આનંદ આવે, તેમ આ જગત પણ બદલાય છે.

ન ભાવહીનોઽસ્તિ રસો ન ભાવો રસવર્જ્જિતઃ । ભાવયન્તિ રસાનેભિર્ભાવ્યન્તે ચ રસા ઇતિ ।। ૩૩૯.

ભાવ વિના કોઈ રસ નથી, અને રસ વિના કોઈ ભાવ નથી; આ બંનેથી રસો જન્મે છે અને અનુભવાય છે.

સ્થાયિતનોઽષ્ટૌ રતિમુખાઃ સ્તમ્ભાદ્યા વ્યભિચારિણઃ । મનોઽનુકૂલેઽનુભવઃ સુખસ્ય રતિરિષ્ય્તે ।। ૩૩૯.

પ્રેમથી શરૂ થતા આઠ સ્થાયી ભાવ અને સ્ટંભ જેવી ક્ષણિક ભાવો સમજાવવામાં આવ્યા છે; મન પ્રસન્ન થાય ત્યારે સુખનો અનુભવ પ્રેમ કહેવાય છે.

હર્વાદિભિશ્ચ મનસો વિકાશો હાસ ઉચ્યતે । ચિત્રાદિદર્શનાચ્ચેતોવૈક્લવ્યં બ્રુવતે ભયમ્ ।। ૩૩૯.

હર્ષ અને અન્યથી મનનો વિસ્તારો હાસ્ય કહેવાય છે; અજાણી વસ્તુઓ જોવા મનમાં ગભરાટ થાય, તેને ભય કહે છે.

જુગુપ્સા ચ પદાર્થાનાં નિન્દા દૌર્ભાગ્યવાહિનાં । વિસ્મયોઽતિશયેનાર્થદર્શનાચ્ચિત્તવિસ્તૃતિઃ ।। ૩૩૯.

વસ્તુઓ પ્રત્યે વેકળાવ disgust કહેવાય છે; નિંદા દુર્ભાગ્યથી આવે છે; અદભુતતા અસાધારણ વસ્તુ જોવાથી થાય છે અને મન વિસ્તરે છે.

અષ્ટૌ સ્તમ્ભાદયઃ સત્ત્વાદ્રજસસ્તમસઃ પરમ્ । સ્તમ્ભશ્ચેષ્ટાપ્રતીઘાતો ભયરાગાદ્યુપાહિતઃ ।। ૩૩૯.

સ્ટંભથી શરૂ થતા આઠ ભાવો સત્ત્વ, રજસ અને તમસથી પર છે; સ્ટંભ એ ક્રિયા બંધ થવું છે, જે ભય, રાગ અને અન્યથી થાય છે.

શ્રમરાગાદ્યુપેતાન્તઃક્ષોભજન્મ વપુર્જ્જલં । સ્વેદો હર્ષાદિભિર્દ્દેહોચ્છાસાઽન્તઃપુલકોદ્‌ગમઃ ।। ૩૩૯.

મહેનત, ઇચ્છા અને એવા ભાવોથી શરીરમાં ઉથલપાથલ થાય છે અને પસીનો આવે છે. આનંદ અને બીજા ભાવોથી પસીનો થાય છે, અને ઊંડા ભાવથી શરીરે રોમાચલ થાય છે.

હર્ષાદિજન્મવાક્સઙ્ગઃ સ્વરભેદો ભયાદિભિઃ । મનોવૈક્લવ્યમિચ્છન્તિ શોકમિષ્ટક્ષયાદિભિઃ ।। ૩૩૯.

આનંદ અને એવા ભાવોથી બોલ ઉત્પન્ન થાય છે; ભય જેવા ભાવોથી અવાજ બદલાય છે. દુઃખમાં મન ઉદ્વિગ્ન થાય છે, અને મનપસંદ વસ્તુ ગુમાવવાથી શોક થાય છે.

ક્રોધસ્તૈક્ષ્ણપ્રબોધશ્ચ પ્રતિકૂ લાનુકારિણિ । પુરુષાર્થસમાપ્ત્યાર્થો યઃ સ ઉત્સાહ ઉચ્યતે ।। ૩૩૯.

કરોડ આવે ત્યારે મન તીવ્ર જાગૃત થાય છે, ખાસ કરીને વિરોધ કરતા લોકો સામે. માણસના ધ્યેય પૂરા કરવા માટે જે શક્તિ હોય છે, તેને ઉત્સાહ કહેવામાં આવે છે.

ચિત્તક્ષોભભવોત્તમ્ભો વેપથુઃ પરિકીર્ત્તિતઃ । વૈવર્ણ્યઞ્ચ વિચષાદાદિજન્મા કાન્તિવિપર્ય્યયઃ ।। ૩૩૯.

મન ઉથલપાથલ અને ભયથી શરીર કાંપે છે, તેને વેપથુ કહે છે. ચિંતા અને એવા ભાવોથી રંગ બદલાય છે, જેમ કે પળળા, તે કાંતિમાં ફેરફાર છે.

દુઃખાનન્દાદિજન્નેત્રજલમશ્રુ ચ વિશ્રુતમ્ । ઇન્દ્રિયાણામસ્તમયઃ પ્રલયો લઙ્ઘનાદિભિઃ ।। ૩૩૯.

દુઃખ, આનંદ અને એવા ભાવોથી આંખમાંથી પાણી આવે છે, જેને અશ્રુ કહે છે. ઇન્દ્રિયોની ક્રિયા બંધ થાય છે, જે બેહોશી જેવી સ્થિતિમાં pralaya કહેવાય છે.

વૈરાગ્યાદિર્મ્મનઃ ખેદો નિર્વેદ ઇતિ કથ્યતે । મનઃ પીડ઼દિજન્મા ચ સાદો ગ્લાનિઃ શરીરગા ।। ૩૩૯.

વૈરાગ્ય અને એવા ભાવોથી મન થાકે છે, તેને નિર્વેદ કહે છે. દુઃખ અને એવા ભાવોથી મનની કમજોરી થાય છે, જે શરીરમાં ગ્લાની તરીકે દેખાય છે.