અગ્નિપુરાણમ્

સહિતાઃ સૂત્રધારેણ સંલાપં યત્ર કુર્વ્વતે । ચિત્રૈર્વ્વાક્યૈઃ સ્વકાર્ય્યોત્થૈઃ પ્રસ્તુતાક્ષેપિભિર્મિથ ।। ૩૩૮.

જ્યાં સૂત્રધાર સાથે મળીને સંવાદ થાય છે, વિવિધ વાક્યો અને પોતાના કામમાંથી ઉદ્ભવેલી વાતો સાથે, વિષયને સંબોધીને પરસ્પર સંકેતો હોય છે.

આમુખં તત્તુ વિજ્ઞેયં બુધૈઃ પ્રસ્તાવનાપિ સા । પ્રવૃત્તકં કથોદ્‌ઘાતઃ પ્રયોગાતિશયસ્તથા ।। ૩૩૮.

આને જ બુદ્ધિમાન લોકો પ્રસ્તાવના કહે છે, જે āmukh તરીકે પણ ઓળખાય છે; શરૂઆતની ઘટના, વાર્તાની શરૂઆત અને કળાની વિશેષતા પણ તેમાં આવે છે.

આમુખસ્ય ત્રયો ભેદા વીજાંશેષૂપજાયતે । કાલં પ્રવૃત્તમાશ્રિત્ય સૂત્રધૃગ્યત્ર વર્ણયેત્ ।। ૩૩૮.

āmukhના ત્રણ ભાગ હોય છે, જે બીજ અને અન્ય ભાગોમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે; જે સમય શરૂ થયો છે, તેના આધારે સૂત્રધાર તેને વર્ણવે છે.

તદાશ્રયશ્ચ પાત્રસ્ય પ્રવેશસ્તત્ પ્રવૃત્તકં । સૂત્રધારસ્ય વાક્યં વા યત્ર વાક્યાર્થમેવ વા ।। ૩૩૮.

તે સંદર્ભમાં પાત્રનો પ્રવેશ preliminary act કહેવાય છે; તે સૂત્રધારનું વાક્ય હોય છે અથવા વાક્યનો અર્થ પણ હોઈ શકે છે.

ગૃહીત્વા પ્રવિશેત્ પાત્રં કથોદ્‌ઘાતઃ સ ઉચ્યતે । પ્રયોગેષુ પ્રયોગન્તુ સૂત્રધૃગ્યત્ર વર્ણયેત્ ।। ૩૩૮.

જ્યારે પાત્ર સંદર્ભ લઈને પ્રવેશ કરે છે, તેને વાર્તાની શરૂઆત કહે છે; પ્રયોગોમાં, સૂત્રધાર અહીં પ્રયોગનું વર્ણન કરે છે.

તતશ્ચ પ્રવિશેત્ પાત્રં પ્રયોગાતિશયો હિ સઃ । શરીરં નાટકાદીનામિતિવૃત્તં પ્રચક્ષતે ।। ૩૩૮.

પછી પાત્ર પ્રવેશ કરે ત્યારે તેને કળાની વિશેષતા કહે છે; નાટક અને અન્ય વાર્તાનો કથાવસ્તુ શરીર કહેવાય છે.

સિદ્ધમુત્પ્રેક્ષિતઞ્ચેતિ તસ્ય ભેદાબુભૌ સ્મૃતૌ । સિદ્ધમાગમદૃષ્ટઞ્ચ સૃષ્ટમુત્પ્રેક્ષઇતં કવેઃ ।। ૩૩૮.

તેના બે ભાગ માનવામાં આવે છે — સિદ્ધ અને કલ્પિત; સિદ્ધ એ છે જે સાંભળેલું કે જોયેલું હોય, કલ્પિત કવિની રચના છે.

વીજં વિન્દુઃ પતાકા ચ પ્રકરી કાર્ય્યમેવ ચ । અર્થપ્રકૃતયઃ પઞ્ચ પઞ્ચ ચેષ્ટા અપિ ક્રમાત્ ।। ૩૩૮.

બીજ, બિંદુ, ધ્વજ, પ્રકરણ અને કાર્ય — આ પાંચ પ્રકારના વિષય છે; અને ક્રમશઃ પાંચ પ્રકારની ક્રિયા પણ છે.

પ્રારમ્ભશ્ચ પ્રયત્નશ્ચ પ્રાપ્તિઃ સદ્ભાવ એવ ચ । નિયતા ચ ફલપ્રાપ્તિઃ ફલયોગશ્ચ પઞ્ચમઃ ।। ૩૩૮.

પ્રારંભ, પ્રયત્ન, પ્રાપ્તી, સદ્ભાવ અને નિશ્ચિત ફળ પ્રાપ્તી — આ ફળ સાથે જોડાણના પાંચ પ્રકાર છે.

મુખં પ્રતિમુખં ગર્ભો વિમર્ષશ્ચ તથૈવ ચ । તથા નિર્વ્વહણઞ્ચેતિ ક્રમાત્ પઞ્ચૈવ સન્ધયઃ ।। ૩૩૮.

મુખ, પ્રતિમુખ, ગર્ભ, વિમર્શ અને નિર્વહ — આ ક્રમશઃ કથાવસ્તુના પાંચ ભાગ છે.

અલ્પમાત્રં સમુદ્દિષ્ટં બહુધા યત્ પ્રસર્પતિ । ફલાવસાનં યચ્ચૈવ વીજં તદભિધીયતે ।। ૩૩૮.

જે થોડું દર્શાવવામાં આવે છે પણ અનેક રીતે ફેલાય છે અને જેનું અંત ફળમાં આવે છે, તેને બીજ કહેવાય છે.

યત્ર વીજસમુત્પત્તિર્નાનાર્થરસસમ્ભવા । કાવ્યે શરીરાનુગતં તન્મુખં પરિકીર્ત્તિતં ।। ૩૩૮.

જ્યાં બીજની ઉત્પત્તિથી અનેક અર્થ અને રસ થાય છે, અને જે કાવ્યના શરીર પછી આવે છે, તેને મુખ કહેવાય છે.

ઇષ્ટસ્યાર્થસ્ય રચના વૃત્તાન્તસ્યાનુપક્ષયઃ । રાગપ્રાપ્તિઃ પ્રયોગસ્ય ગુહ્યાનાઞ્ચૈવ ગૂહનમ્ ।। ૩૩૮.

ઇચ્છિત અર્થની રચના, વાર્તાની unfold, પ્રયોગમાં રાગની પ્રાપ્તી અને ગુપ્ત બાબતોની છુપાવવાનું.

આસ્ચર્ય્યવદભિખ્યાતં પ્રકાશાનાં પ્રકાશનમ્ । અઙ્ગહીનં નરો યદ્વન્ન શ્રેષ્ઠં કાવ્યમેચ ચ ।। ૩૩૮.

આશ્ચર્યજનક વસ્તુને આશ્ચર્યરૂપે દર્શાવવું અને સ્પષ્ટ વસ્તુને સ્પષ્ટ રીતે બતાવવું; જેમ અંગહીન માણસ શ્રેષ્ઠ નથી, તેમ કાવ્ય પણ શ્રેષ્ઠ નથી.

દેશકાલૌ વિના કિઞ્ચિન્નેતિવૃત્તં પ્રવર્ત્તતે । અતસ્તયોરુપાદાનનિયમાત્ પદભુચ્યતે ।। ૩૩૮.

સ્થળ અને સમય વગર કથાવસ્તુ આગળ વધતી નથી; તેથી, તેમને સમાવવાની જરૂરિયાતને કારણે તેને પદભૂમિ કહેવાય છે.

દેશેષુ ભારતં વર્ષં કાલે કૃતયુગત્રયં । નર્ત્તે તામ્યાં પ્રાણભૃતાં સુખદુઃખોદયઃ ક્કચિત્ ।। ૩૩૮.

ભારતવર્ષના પ્રદેશોમાં, કૃતયુગના ત્રણ ચક્ર પસાર થાય છે; ક્યારેક જીવાતમાં સુખ અને દુઃખ અહીં-ત્યાં ઉદ્ભવે છે.

સર્ગે સાર્ગાદિવાર્ત્તા ચ પ્રસજ્જન્તી ન દુષ્યતિ ।। ૩૩૮.

સૃષ્ટિમાં, સર્જન પછીની ઘટનાઓ સરળતાથી ચાલે છે અને ક્યારેય બગડે નહીં.

અગ્નિરુવાચ અક્ષરં પરમં બ્ર્હ્મ સનાતનમજં વિભું । વેદાન્તેષુ વદન્ત્યેકં ચૈતન્યં જ્યોતિરીશ્વરમ્ ।। ૩૩૯.

અગ્નિ બોલ્યા: અક્ષર, પરમ બ્રહ્મ—જે શાશ્વત, જન્મરહિત અને સર્વવ્યાપી છે—ઉપનિષદોમાં તેને એક જ ચેતન, તેજસ્વી સ્વામી તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે.

આનન્દઃ સહજસ્તસ્ય વ્યજ્યતે સ કદાચન । વ્યક્તિઃ સા તસ્ય ચૈતન્યચમત્‌કારરસાહ્વયા ।। ૩૩૯.

તેનું આનંદ સ્વભાવિક છે અને ક્યારેક પ્રગટ થાય છે; એ પ્રગટતા ચેતનાની અદભુતતા અને આનંદનો રસ કહેવાય છે.

આદ્યસ્તસ્ય વિકારો યઃ સોઽહઙ્કાર ઇતિ સ્મૃતઃ । તતોઽભિમાનસ્તત્રેદં સમાપ્તં ભુવનત્રયં ।। ૩૩૯.

તેનું પ્રથમ રૂપાંતર અહંકાર તરીકે ઓળખાય છે; એમાંથી અભિમાન આવે છે અને એ રીતે ત્રણ લોક પૂર્ણ થાય છે.

અભિમાનાદ્રતિઃ સા ચ પરિપોષમુપેયુષી । વ્યભિચાર્ય્યાદિસામાન્યાત્ શ્રૃઙ્ગાર ઇતિ ગીયતે ।। ૩૩૯.

અભિમાનથી રતિ ઊભી થાય છે, જે પોષણ સુધી પહોંચે છે; બદલાવ અને અન્ય ગુણોથી જોડાણને કારણે તેને શ્રૃંગાર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

તદ્ભેદાઃ કામમિતરે હાસ્યાદ્યા અપ્યનેકશઃ । સ્વસ્વસ્થાદિવિશેષોત્થપરિઘોષસ્વલક્ષણાઃ ।। ૩૩૯.

તેના વિવિધ રૂપોને કામ અને અન્ય, જેમ કે હાસ્ય, અનેક રીતે ઓળખવામાં આવે છે; દરેક પોતાનાં વિશિષ્ટ લક્ષણો ધરાવે છે, જે પોતાની સ્થિતિમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.

સત્ત્વાદિગુણસન્તાનાજ્જાયન્તે પરમાત્મનઃ । રાગાદ્બવતિ શ્રૃઙ્ગારો રૌદ્રસ્તૈક્ષણાત્ પ્રજાયતે ।। ૩૩૯.

સત્ત્વ, રજસ અને તમસના ક્રમથી પરમાત્મામાંથી ગુણો ઉત્પન્ન થાય છે; રાગથી શ્રૃંગાર, તીવ્રતાથી રૌદ્ર ભાવ જન્મે છે.

વીરોઽવષ્ટમ્ભજઃ સઙ્કોચભૂર્વ્વીભત્સ ઇષ્યતે । શ્રૃઙ્ગારહાસ્યકરુણા રૌદ્રવીરભયાનકાઃ ।। ૩૩૯.

વીરતા દૃઢતાથી જન્મે છે; સંકોચથી વિભત્સ ભાવ આવે છે; શ્રૃંગાર, હાસ્ય, કરુણા, રૌદ્ર, વીર અને ભયાનક—

વીરાચ્ચાદ્ભુતનિષ્પત્તિઃ સ્યાદ્વીભત્સાદ્ભયાનકઃ । શ્રૃઙ્ગારહાસ્યકરુણા રૌદ્રવીરભયાનકાઃ ।। ૩૩૯.

વીરતામાંથી અદભુત ભાવ, વિભત્સમાંથી ભયાનક ભાવ ઉત્પન્ન થાય છે; શ્રૃંગાર, હાસ્ય, કરુણા, રૌદ્ર, વીર અને ભયાનક—

વીભત્સાદ્ભુતશાન્તાખ્યાઃ સ્વભાવાચ્ચતુરો રસાઃ । લક્ષ્મીરિવ વિના ત્યાગાન્ન વાણી ભાતિ નીરસા ।। ૩૩૯.

વિભત્સમાંથી અદભુત અને શાંતિ ભાવ, અને ચાર રસો સ્વાભાવિક રીતે ઉત્પન્ન થાય છે; જેમ લક્ષ્મી વિના વાણીમાં તેજ નથી, તેમ ત્યાગ વિના વાણી નિરસ હોય છે.

અપારે કાવ્યસંસારે કવિરેવ પ્રજાપતિઃ । યથા વૈ રોચતે વિશ્વં તથેવં પરિવર્ત્તતે ।। ૩૩૯.

અનંત કાવ્યસંસારમાં કવિ જ સર્જનહાર છે; જેમ કવિને આનંદ આવે, તેમ દુનિયા પણ બદલાય છે.

અપારે કાવ્યસંસારે કવિરેવ પ્રજાપતિઃ । યથા વૈ રોચતે વિશ્વં તથેદં પરિવર્ત્તતે ।। ૩૩૯.

અનંત કાવ્યસંસારમાં કવિ જ સર્જનહાર છે; જેમ કવિને આનંદ આવે, તેમ આ જગત પણ બદલાય છે.

ન ભાવહીનોઽસ્તિ રસો ન ભાવો રસવર્જ્જિતઃ । ભાવયન્તિ રસાનેભિર્ભાવ્યન્તે ચ રસા ઇતિ ।। ૩૩૯.

ભાવ વિના કોઈ રસ નથી, અને રસ વિના કોઈ ભાવ નથી; આ બંનેથી રસો જન્મે છે અને અનુભવાય છે.