અગ્નિપુરાણમ્

વ્યાયોગભાણવીથ્યઙ્ગત્રોટકાન્યથ નાટિકા । સટ્ટકં શિલ્પકઃ કર્ણા એકો દુર્મ્મલ્લિકા તથા ।। ૩૩૮.

વ્યાયોગ, ભાણ, વીથી, અંગ, ટ્રોટક, નાટિકા, સટ્ટક, શિલ્પક, કર્ણ, એક અને દુર્મલ્લિકા પણ.

પ્રસ્થાનં ભાણિકા ભાણી ગોષ્ઠી હલ્લીશકાનિ ચ । કાવ્યં શ્રીગદિતં નાટ્યરાસકં રાસકં તથા ।। ૩૩૮.

પ્રસ્થાન, ભાણિકા, ભાણી, ગોષ્ઠી, હલ્લીશક, કાવ્ય, શ્રીગદિત, નાટ્યરાસક અને રાસક પણ.

ઉલ્લાપ્યકં પ્રેઙ્‌ક્ષણઞ્ચ સપ્તવિંશતિરેવ તત્ । સામાન્યઞ્ચ વિશેષશ્ચ લક્ષ્ણસ્ય દ્વયી ગતિઃ ।। ૩૩૮.

ઉલ્લાપ્યક અને પ્રેંક્ષણ—આ મળીને સત્તાવીસ થાય છે; અને લક્ષણની બે રીત છે: સામાન્ય અને વિશેષ.

સામાન્યં સર્વ્વવિષયં શેષઃ ક્કાપિ પ્રવર્ત્તતે । પૂર્વ્વરઙ્ગે નિવૃતે દ્વૌ દેશકાલાવુભાવપિ ।। ૩૩૮.

સામાન્ય બધાં વિષયમાં લાગુ પડે છે; બાકી વિશેષ ક્યારેક જ થાય છે. પૂર્વરંગ પૂરું થાય ત્યારે, સ્થળ અને સમય બંને નિર્ધારિત થાય છે.

રસભાવમિભાવાનુભાવા અભિનયાસ્તથા । અઙ્કઃ સ્થિતિશ્ચ સામાન્યં સર્વ્વત્રૈવોપસર્પણાત્ ।। ૩૩૮.

રસ, ભાવ, ઉદ્ભવ, અનુભાવ અને અભિનય, તથા અંક અને સ્થિતિ—આ બધાં સામાન્ય છે, કારણ કે સર્વત્ર હાજર છે.

વિશેષોઽવસરે વાચ્યઃ સામાન્યં પૂર્વ્વમુચ્યતે । ત્રિવર્ગસાધનન્નાટ્યમિત્યાહુઃ કરણઞ્ચ યત્ ।। ૩૩૮.

વિશેષ યોગ્ય સમયે કહેવું જોઈએ; સામાન્ય પહેલા કહેવામાં આવે છે. નાટ્યને ત્રણ પુરુષાર્થની સિદ્ધિ માટે સાધન કહેવાય છે, જેમ કે કોઈ કાર્ય.

ઇતિકર્ત્તવ્ય્તા તસ્ય પૂર્વ્વરઙ્ગો યથાવિધિ । નાન્દીમુખાનિ દ્વાત્રિંશદઙ્ગાનિ પૂર્વ્વરઙ્ગકે ।। ૩૩૮.

તેની રીત નિયમ પ્રમાણે છે; પૂર્વરંગમાં બત્રીસ અંગો હોય છે, જે નાંદીથી શરૂ થાય છે.

દેવતાનાં નમસ્કારો ગુરૂણામપિ ચ સ્તુતિઃ । ગોબ્રાહ્મણનૃપાદીનામાશીર્વાદાદિ ગીયતે ।। ૩૩૮.

દેવતાઓને વંદન, ગુરુઓની સ્તુતિ અને ગાય, બ્રાહ્મણ, રાજા અને અન્ય લોકોના આશીર્વાદ ગાય છે.

નાન્દ્યન્તે સૂત્રધારોઽસૌ રુપકેષુ નિબધ્યતે । ગુરુપૂર્વક્રમં વંશપ્રશંસા પૌરુષં કવેઃ ।। ૩૩૮.

પ્રસ્તાવના અંતે, સૂત્રધાર રુપકમાં જોડાય છે; પહેલા ગુરુનું સન્માન, પછી વંશની પ્રશંસા અને પછી કવિની પોતાની કળા દર્શાવાય છે.

સમ્બમ્ધાર્થૌ ચ કાવ્ય્સ્ય પઞ્ચૈતાનેષ નિર્દ્દિશેત્ । નટી વિદૂષકો વાપિ પારિપાર્શ્વિક એવ વા ।। ૩૩૮.

કાવ્યના સંબંધ અને અર્થ — આ પાંચ બાબતો અહીં દર્શાવવી જોઈએ, ભલે તે નટ, વિદૂષક કે સહાયક દ્વારા હોય.

સહિતાઃ સૂત્રધારેણ સંલાપં યત્ર કુર્વ્વતે । ચિત્રૈર્વ્વાક્યૈઃ સ્વકાર્ય્યોત્થૈઃ પ્રસ્તુતાક્ષેપિભિર્મિથ ।। ૩૩૮.

જ્યાં સૂત્રધાર સાથે મળીને સંવાદ થાય છે, વિવિધ વાક્યો અને પોતાના કામમાંથી ઉદ્ભવેલી વાતો સાથે, વિષયને સંબોધીને પરસ્પર સંકેતો હોય છે.

આમુખં તત્તુ વિજ્ઞેયં બુધૈઃ પ્રસ્તાવનાપિ સા । પ્રવૃત્તકં કથોદ્‌ઘાતઃ પ્રયોગાતિશયસ્તથા ।। ૩૩૮.

આને જ બુદ્ધિમાન લોકો પ્રસ્તાવના કહે છે, જે āmukh તરીકે પણ ઓળખાય છે; શરૂઆતની ઘટના, વાર્તાની શરૂઆત અને કળાની વિશેષતા પણ તેમાં આવે છે.

આમુખસ્ય ત્રયો ભેદા વીજાંશેષૂપજાયતે । કાલં પ્રવૃત્તમાશ્રિત્ય સૂત્રધૃગ્યત્ર વર્ણયેત્ ।। ૩૩૮.

āmukhના ત્રણ ભાગ હોય છે, જે બીજ અને અન્ય ભાગોમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે; જે સમય શરૂ થયો છે, તેના આધારે સૂત્રધાર તેને વર્ણવે છે.

તદાશ્રયશ્ચ પાત્રસ્ય પ્રવેશસ્તત્ પ્રવૃત્તકં । સૂત્રધારસ્ય વાક્યં વા યત્ર વાક્યાર્થમેવ વા ।। ૩૩૮.

તે સંદર્ભમાં પાત્રનો પ્રવેશ preliminary act કહેવાય છે; તે સૂત્રધારનું વાક્ય હોય છે અથવા વાક્યનો અર્થ પણ હોઈ શકે છે.

ગૃહીત્વા પ્રવિશેત્ પાત્રં કથોદ્‌ઘાતઃ સ ઉચ્યતે । પ્રયોગેષુ પ્રયોગન્તુ સૂત્રધૃગ્યત્ર વર્ણયેત્ ।। ૩૩૮.

જ્યારે પાત્ર સંદર્ભ લઈને પ્રવેશ કરે છે, તેને વાર્તાની શરૂઆત કહે છે; પ્રયોગોમાં, સૂત્રધાર અહીં પ્રયોગનું વર્ણન કરે છે.

તતશ્ચ પ્રવિશેત્ પાત્રં પ્રયોગાતિશયો હિ સઃ । શરીરં નાટકાદીનામિતિવૃત્તં પ્રચક્ષતે ।। ૩૩૮.

પછી પાત્ર પ્રવેશ કરે ત્યારે તેને કળાની વિશેષતા કહે છે; નાટક અને અન્ય વાર્તાનો કથાવસ્તુ શરીર કહેવાય છે.

સિદ્ધમુત્પ્રેક્ષિતઞ્ચેતિ તસ્ય ભેદાબુભૌ સ્મૃતૌ । સિદ્ધમાગમદૃષ્ટઞ્ચ સૃષ્ટમુત્પ્રેક્ષઇતં કવેઃ ।। ૩૩૮.

તેના બે ભાગ માનવામાં આવે છે — સિદ્ધ અને કલ્પિત; સિદ્ધ એ છે જે સાંભળેલું કે જોયેલું હોય, કલ્પિત કવિની રચના છે.

વીજં વિન્દુઃ પતાકા ચ પ્રકરી કાર્ય્યમેવ ચ । અર્થપ્રકૃતયઃ પઞ્ચ પઞ્ચ ચેષ્ટા અપિ ક્રમાત્ ।। ૩૩૮.

બીજ, બિંદુ, ધ્વજ, પ્રકરણ અને કાર્ય — આ પાંચ પ્રકારના વિષય છે; અને ક્રમશઃ પાંચ પ્રકારની ક્રિયા પણ છે.

પ્રારમ્ભશ્ચ પ્રયત્નશ્ચ પ્રાપ્તિઃ સદ્ભાવ એવ ચ । નિયતા ચ ફલપ્રાપ્તિઃ ફલયોગશ્ચ પઞ્ચમઃ ।। ૩૩૮.

પ્રારંભ, પ્રયત્ન, પ્રાપ્તી, સદ્ભાવ અને નિશ્ચિત ફળ પ્રાપ્તી — આ ફળ સાથે જોડાણના પાંચ પ્રકાર છે.

મુખં પ્રતિમુખં ગર્ભો વિમર્ષશ્ચ તથૈવ ચ । તથા નિર્વ્વહણઞ્ચેતિ ક્રમાત્ પઞ્ચૈવ સન્ધયઃ ।। ૩૩૮.

મુખ, પ્રતિમુખ, ગર્ભ, વિમર્શ અને નિર્વહ — આ ક્રમશઃ કથાવસ્તુના પાંચ ભાગ છે.

અલ્પમાત્રં સમુદ્દિષ્ટં બહુધા યત્ પ્રસર્પતિ । ફલાવસાનં યચ્ચૈવ વીજં તદભિધીયતે ।। ૩૩૮.

જે થોડું દર્શાવવામાં આવે છે પણ અનેક રીતે ફેલાય છે અને જેનું અંત ફળમાં આવે છે, તેને બીજ કહેવાય છે.

યત્ર વીજસમુત્પત્તિર્નાનાર્થરસસમ્ભવા । કાવ્યે શરીરાનુગતં તન્મુખં પરિકીર્ત્તિતં ।। ૩૩૮.

જ્યાં બીજની ઉત્પત્તિથી અનેક અર્થ અને રસ થાય છે, અને જે કાવ્યના શરીર પછી આવે છે, તેને મુખ કહેવાય છે.

ઇષ્ટસ્યાર્થસ્ય રચના વૃત્તાન્તસ્યાનુપક્ષયઃ । રાગપ્રાપ્તિઃ પ્રયોગસ્ય ગુહ્યાનાઞ્ચૈવ ગૂહનમ્ ।। ૩૩૮.

ઇચ્છિત અર્થની રચના, વાર્તાની unfold, પ્રયોગમાં રાગની પ્રાપ્તી અને ગુપ્ત બાબતોની છુપાવવાનું.

આસ્ચર્ય્યવદભિખ્યાતં પ્રકાશાનાં પ્રકાશનમ્ । અઙ્ગહીનં નરો યદ્વન્ન શ્રેષ્ઠં કાવ્યમેચ ચ ।। ૩૩૮.

આશ્ચર્યજનક વસ્તુને આશ્ચર્યરૂપે દર્શાવવું અને સ્પષ્ટ વસ્તુને સ્પષ્ટ રીતે બતાવવું; જેમ અંગહીન માણસ શ્રેષ્ઠ નથી, તેમ કાવ્ય પણ શ્રેષ્ઠ નથી.

દેશકાલૌ વિના કિઞ્ચિન્નેતિવૃત્તં પ્રવર્ત્તતે । અતસ્તયોરુપાદાનનિયમાત્ પદભુચ્યતે ।। ૩૩૮.

સ્થળ અને સમય વગર કથાવસ્તુ આગળ વધતી નથી; તેથી, તેમને સમાવવાની જરૂરિયાતને કારણે તેને પદભૂમિ કહેવાય છે.

દેશેષુ ભારતં વર્ષં કાલે કૃતયુગત્રયં । નર્ત્તે તામ્યાં પ્રાણભૃતાં સુખદુઃખોદયઃ ક્કચિત્ ।। ૩૩૮.

ભારતવર્ષના પ્રદેશોમાં, કૃતયુગના ત્રણ ચક્ર પસાર થાય છે; ક્યારેક જીવાતમાં સુખ અને દુઃખ અહીં-ત્યાં ઉદ્ભવે છે.

સર્ગે સાર્ગાદિવાર્ત્તા ચ પ્રસજ્જન્તી ન દુષ્યતિ ।। ૩૩૮.

સૃષ્ટિમાં, સર્જન પછીની ઘટનાઓ સરળતાથી ચાલે છે અને ક્યારેય બગડે નહીં.

અગ્નિરુવાચ અક્ષરં પરમં બ્ર્હ્મ સનાતનમજં વિભું । વેદાન્તેષુ વદન્ત્યેકં ચૈતન્યં જ્યોતિરીશ્વરમ્ ।। ૩૩૯.

અગ્નિ બોલ્યા: અક્ષર, પરમ બ્રહ્મ—જે શાશ્વત, જન્મરહિત અને સર્વવ્યાપી છે—ઉપનિષદોમાં તેને એક જ ચેતન, તેજસ્વી સ્વામી તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે.

આનન્દઃ સહજસ્તસ્ય વ્યજ્યતે સ કદાચન । વ્યક્તિઃ સા તસ્ય ચૈતન્યચમત્‌કારરસાહ્વયા ।। ૩૩૯.

તેનું આનંદ સ્વભાવિક છે અને ક્યારેક પ્રગટ થાય છે; એ પ્રગટતા ચેતનાની અદભુતતા અને આનંદનો રસ કહેવાય છે.