અગ્નિપુરાણમ્

તમસા મરુતાપ્યન્યૈવિભાવૈરતિનિર્ભરૈઃ । સર્વ્વવૃત્તિપ્રવૃત્તઞ્ચ સર્વ્વભાવપ્રભાવિતમ્ ।। ૩૩૭.

અંધકાર, પવન અને અન્ય તીવ્ર સ્વરૂપો, તથા તમામ પ્રકારની પ્રવૃત્તિઓ, દરેક ભાવના દ્વારા પ્રભાવિત,

સર્વ્વરીતિરસૈઃ પુષ્ટં પુષ્ટઙ્ગુણવિભૂણૈઃ । અત એવ મહાકાવ્યં તત્કર્ત્તા ચ મહાકવિઃ ।। ૩૩૭.

સર્વ પ્રકારના રસોથી પોષાયેલું અને ઉત્તમ ગુણોથી શોભાયમાન—એથી તેને મહાકાવ્ય કહેવાય છે, અને તેનું સર્જન કરનાર મહાકવિ કહેવાય છે.

વાગ્વૈદગ્ધ્યપ્રધાનેપિ રસ એવાત્ર જીવિતમ્ । પૃથક્પ્રયત્નનિર્વ્વર્ત્યં વાગ્વક્રિમ્નિ રસાદ્વપુઃ ।। ૩૩૭.

ભાષાની કુશળતા મુખ્ય હોવા છતાં, અહીં રસ જ જીવન છે; ભાષાનું સ્વરૂપ અલગ રીતે રચાય છે, પણ તેનું સાચું શરીર તો રસથી બનેલું છે.

ચતુર્વ્વર્ગફલં વિશ્વગ્વ્યાખ્યાતં નાયકાખ્યયા । સમાનવૃત્તિનિર્વ્યૂઢઃ કૌશિકીવૃત્તિકોમલઃ ।। ૩૩૭.

તેનું ફળ ચાર પુરુષાર્થ છે, જે નાયકની કથા દ્વારા સર્વત્ર સમજાવવામાં આવ્યું છે; સમાન છંદમાં રચાયેલું, કૌશિકી જેવી કોમળ શૈલી ધરાવતું.

કલાપોઽત્ર પ્રવાસઃ પ્રાગનુરાગાહ્વયો રસઃ । સવિશેષકઞ્ચ પ્રાપ્ત્યાદિ સંસ્કૃતેનેતરેણ ચ ।। ૩૩૭.

અહીં માળ એ વિદેશ છે, અને 'પૂર્વ પ્રેમ' નામે રસ છે; વિશેષ લક્ષણો, પ્રાપ્તિ અને અન્ય તમામ, સંસ્કૃતમાં તથા અન્ય ભાષામાં પણ.

શ્લોકૈરનેકૈઃ કુલકં સ્યાત્ સન્દાનિતકાનિ તત્। મુક્તકં શ્લોક એકૈકશ્ચમત્કારક્ષમઃ સતાં ।। ૩૩૭.

ઘણા શ્લોકોનો સમૂહ 'કુલક' કહેવાય છે, જે જોડાયેલા હોય; એક શ્લોક, સ્વતંત્ર, 'મુક્તક' કહેવાય છે, જે વિદ્વાનને આનંદ આપે.

સૂક્તિભિઃ કવિસિંહાનાં સુન્દરીભિઃ સમન્વિતઃ . કોષો બ્રહ્માપરિચ્છિન્નઃ સ વિદગ્ધાય રોચતે ।। ૩૩૭.

કવિસિંહો અને સુંદર સ્ત્રીઓની સુંદર સુક્તિઓથી શોભાયમાન ખજાનો, બ્રહ્મા જેટલો અશેષ, તે વિદગ્ધોને ગમે છે.

આભાસોપમશક્તિશ્ચ સર્ગે યદ્ભિન્નવૃત્તતા । મિશ્રં વપુરિતિ ખ્યાતં પ્રકીર્ણમિતિ ચ દ્વિધા ।। ૩૩૭.

રચનામાં ઉપમા અને સમાનતાની શક્તિ, તથા વિવિધ છંદ હોય, ત્યારે તેને 'મિશ્ર સ્વરૂપ' કહેવાય છે, અને 'પ્રકીર્ણ' પણ કહેવાય છે.

શ્રવ્યઞ્ચૈવાબિનેયઞ્ચ પ્રકીર્ણં સકલોક્તિભિઃ ।। ૩૩૭.

જે સાંભળવા અને અભિનય કરવા યોગ્ય હોય, અને સર્વ પ્રકારની વાણી ધરાવે, તેને 'પ્રકીર્ણ' કહેવાય છે.

અગ્નિરુવાચ નાટકં સપ્રકરણં ડિમ ઈહામૃગોઽપિ વા । જ્ઞેયઃ સમવકારશ્ચ ભવેત્ પ્રહસનન્તથા ।। ૩૩૮.

અગ્નિએ કહ્યું: નાટક, પ્રકરણ, ડિમ, ઈહામૃગ, સમવકાર અને પ્રહસન—આ બધાં જાણી લેવું જોઈએ.

વ્યાયોગભાણવીથ્યઙ્ગત્રોટકાન્યથ નાટિકા । સટ્ટકં શિલ્પકઃ કર્ણા એકો દુર્મ્મલ્લિકા તથા ।। ૩૩૮.

વ્યાયોગ, ભાણ, વીથી, અંગ, ટ્રોટક, નાટિકા, સટ્ટક, શિલ્પક, કર્ણ, એક અને દુર્મલ્લિકા પણ.

પ્રસ્થાનં ભાણિકા ભાણી ગોષ્ઠી હલ્લીશકાનિ ચ । કાવ્યં શ્રીગદિતં નાટ્યરાસકં રાસકં તથા ।। ૩૩૮.

પ્રસ્થાન, ભાણિકા, ભાણી, ગોષ્ઠી, હલ્લીશક, કાવ્ય, શ્રીગદિત, નાટ્યરાસક અને રાસક પણ.

ઉલ્લાપ્યકં પ્રેઙ્‌ક્ષણઞ્ચ સપ્તવિંશતિરેવ તત્ । સામાન્યઞ્ચ વિશેષશ્ચ લક્ષ્ણસ્ય દ્વયી ગતિઃ ।। ૩૩૮.

ઉલ્લાપ્યક અને પ્રેંક્ષણ—આ મળીને સત્તાવીસ થાય છે; અને લક્ષણની બે રીત છે: સામાન્ય અને વિશેષ.

સામાન્યં સર્વ્વવિષયં શેષઃ ક્કાપિ પ્રવર્ત્તતે । પૂર્વ્વરઙ્ગે નિવૃતે દ્વૌ દેશકાલાવુભાવપિ ।। ૩૩૮.

સામાન્ય બધાં વિષયમાં લાગુ પડે છે; બાકી વિશેષ ક્યારેક જ થાય છે. પૂર્વરંગ પૂરું થાય ત્યારે, સ્થળ અને સમય બંને નિર્ધારિત થાય છે.

રસભાવમિભાવાનુભાવા અભિનયાસ્તથા । અઙ્કઃ સ્થિતિશ્ચ સામાન્યં સર્વ્વત્રૈવોપસર્પણાત્ ।। ૩૩૮.

રસ, ભાવ, ઉદ્ભવ, અનુભાવ અને અભિનય, તથા અંક અને સ્થિતિ—આ બધાં સામાન્ય છે, કારણ કે સર્વત્ર હાજર છે.

વિશેષોઽવસરે વાચ્યઃ સામાન્યં પૂર્વ્વમુચ્યતે । ત્રિવર્ગસાધનન્નાટ્યમિત્યાહુઃ કરણઞ્ચ યત્ ।। ૩૩૮.

વિશેષ યોગ્ય સમયે કહેવું જોઈએ; સામાન્ય પહેલા કહેવામાં આવે છે. નાટ્યને ત્રણ પુરુષાર્થની સિદ્ધિ માટે સાધન કહેવાય છે, જેમ કે કોઈ કાર્ય.

ઇતિકર્ત્તવ્ય્તા તસ્ય પૂર્વ્વરઙ્ગો યથાવિધિ । નાન્દીમુખાનિ દ્વાત્રિંશદઙ્ગાનિ પૂર્વ્વરઙ્ગકે ।। ૩૩૮.

તેની રીત નિયમ પ્રમાણે છે; પૂર્વરંગમાં બત્રીસ અંગો હોય છે, જે નાંદીથી શરૂ થાય છે.

દેવતાનાં નમસ્કારો ગુરૂણામપિ ચ સ્તુતિઃ । ગોબ્રાહ્મણનૃપાદીનામાશીર્વાદાદિ ગીયતે ।। ૩૩૮.

દેવતાઓને વંદન, ગુરુઓની સ્તુતિ અને ગાય, બ્રાહ્મણ, રાજા અને અન્ય લોકોના આશીર્વાદ ગાય છે.

નાન્દ્યન્તે સૂત્રધારોઽસૌ રુપકેષુ નિબધ્યતે । ગુરુપૂર્વક્રમં વંશપ્રશંસા પૌરુષં કવેઃ ।। ૩૩૮.

પ્રસ્તાવના અંતે, સૂત્રધાર રુપકમાં જોડાય છે; પહેલા ગુરુનું સન્માન, પછી વંશની પ્રશંસા અને પછી કવિની પોતાની કળા દર્શાવાય છે.

સમ્બમ્ધાર્થૌ ચ કાવ્ય્સ્ય પઞ્ચૈતાનેષ નિર્દ્દિશેત્ । નટી વિદૂષકો વાપિ પારિપાર્શ્વિક એવ વા ।। ૩૩૮.

કાવ્યના સંબંધ અને અર્થ — આ પાંચ બાબતો અહીં દર્શાવવી જોઈએ, ભલે તે નટ, વિદૂષક કે સહાયક દ્વારા હોય.

સહિતાઃ સૂત્રધારેણ સંલાપં યત્ર કુર્વ્વતે । ચિત્રૈર્વ્વાક્યૈઃ સ્વકાર્ય્યોત્થૈઃ પ્રસ્તુતાક્ષેપિભિર્મિથ ।। ૩૩૮.

જ્યાં સૂત્રધાર સાથે મળીને સંવાદ થાય છે, વિવિધ વાક્યો અને પોતાના કામમાંથી ઉદ્ભવેલી વાતો સાથે, વિષયને સંબોધીને પરસ્પર સંકેતો હોય છે.

આમુખં તત્તુ વિજ્ઞેયં બુધૈઃ પ્રસ્તાવનાપિ સા । પ્રવૃત્તકં કથોદ્‌ઘાતઃ પ્રયોગાતિશયસ્તથા ।। ૩૩૮.

આને જ બુદ્ધિમાન લોકો પ્રસ્તાવના કહે છે, જે āmukh તરીકે પણ ઓળખાય છે; શરૂઆતની ઘટના, વાર્તાની શરૂઆત અને કળાની વિશેષતા પણ તેમાં આવે છે.

આમુખસ્ય ત્રયો ભેદા વીજાંશેષૂપજાયતે । કાલં પ્રવૃત્તમાશ્રિત્ય સૂત્રધૃગ્યત્ર વર્ણયેત્ ।। ૩૩૮.

āmukhના ત્રણ ભાગ હોય છે, જે બીજ અને અન્ય ભાગોમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે; જે સમય શરૂ થયો છે, તેના આધારે સૂત્રધાર તેને વર્ણવે છે.

તદાશ્રયશ્ચ પાત્રસ્ય પ્રવેશસ્તત્ પ્રવૃત્તકં । સૂત્રધારસ્ય વાક્યં વા યત્ર વાક્યાર્થમેવ વા ।। ૩૩૮.

તે સંદર્ભમાં પાત્રનો પ્રવેશ preliminary act કહેવાય છે; તે સૂત્રધારનું વાક્ય હોય છે અથવા વાક્યનો અર્થ પણ હોઈ શકે છે.

ગૃહીત્વા પ્રવિશેત્ પાત્રં કથોદ્‌ઘાતઃ સ ઉચ્યતે । પ્રયોગેષુ પ્રયોગન્તુ સૂત્રધૃગ્યત્ર વર્ણયેત્ ।। ૩૩૮.

જ્યારે પાત્ર સંદર્ભ લઈને પ્રવેશ કરે છે, તેને વાર્તાની શરૂઆત કહે છે; પ્રયોગોમાં, સૂત્રધાર અહીં પ્રયોગનું વર્ણન કરે છે.

તતશ્ચ પ્રવિશેત્ પાત્રં પ્રયોગાતિશયો હિ સઃ । શરીરં નાટકાદીનામિતિવૃત્તં પ્રચક્ષતે ।। ૩૩૮.

પછી પાત્ર પ્રવેશ કરે ત્યારે તેને કળાની વિશેષતા કહે છે; નાટક અને અન્ય વાર્તાનો કથાવસ્તુ શરીર કહેવાય છે.

સિદ્ધમુત્પ્રેક્ષિતઞ્ચેતિ તસ્ય ભેદાબુભૌ સ્મૃતૌ । સિદ્ધમાગમદૃષ્ટઞ્ચ સૃષ્ટમુત્પ્રેક્ષઇતં કવેઃ ।। ૩૩૮.

તેના બે ભાગ માનવામાં આવે છે — સિદ્ધ અને કલ્પિત; સિદ્ધ એ છે જે સાંભળેલું કે જોયેલું હોય, કલ્પિત કવિની રચના છે.

વીજં વિન્દુઃ પતાકા ચ પ્રકરી કાર્ય્યમેવ ચ । અર્થપ્રકૃતયઃ પઞ્ચ પઞ્ચ ચેષ્ટા અપિ ક્રમાત્ ।। ૩૩૮.

બીજ, બિંદુ, ધ્વજ, પ્રકરણ અને કાર્ય — આ પાંચ પ્રકારના વિષય છે; અને ક્રમશઃ પાંચ પ્રકારની ક્રિયા પણ છે.

પ્રારમ્ભશ્ચ પ્રયત્નશ્ચ પ્રાપ્તિઃ સદ્ભાવ એવ ચ । નિયતા ચ ફલપ્રાપ્તિઃ ફલયોગશ્ચ પઞ્ચમઃ ।। ૩૩૮.

પ્રારંભ, પ્રયત્ન, પ્રાપ્તી, સદ્ભાવ અને નિશ્ચિત ફળ પ્રાપ્તી — આ ફળ સાથે જોડાણના પાંચ પ્રકાર છે.