અગ્નિપુરાણમ્

પદ્યં ચતુષ્પદી તચ્ચ વૃત્તં જાતિરિતિત્રિધા । વૃત્તમક્ષરસંખ્યેયમુક્થં તત્ કૃતિશેષજમ્ ।। ૩૩૭.

ચતુષ્પદી પદ્ય છે અને તે ત્રણ પ્રકારની હોય છે: છંદ, જાતિ અને રૂપ; છંદ અક્ષરગણના પરથી નક્કી થાય છે અને કાવ્યરચનાના અવશેષમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.

માત્રાભિર્ગણના યત્ર સા જાતિરિતિ કાશ્યપઃ । સમમર્દ્ધસમં વૃત્તં વિષમં પૈઙ્ગલં ત્રિધા ।। ૩૩૭.

જ્યાં માત્રા પ્રમાણે ગણના થાય છે, તેને 'જાતિ' કહે છે, કાશ્યપ અનુસાર; છંદ ત્રણ પ્રકારના છે: સમ, અર્ધસમ અને વિશમ, જેને 'પૈંગલ' કહે છે.

સા વિદ્યા નૌસ્તિતીર્ષૂણાં ગભીરં કાવ્યસાગરં । મહાકાવ્યં કલાપશ્ચ પર્ય્યાબન્ધો વિશેષકમ્ ।। ૩૩૭.

એ જ્ઞાન કાવ્યના ઊંડા સમુદ્રને પાર કરવા ઈચ્છનાર માટે છે; મહાકાવ્ય, સંકલન અને વિભાગવાર ગોઠવણી એના વિશેષ પ્રકારો છે.

કુલકં મુક્તક કોષ ઇતિ પદ્યકુટુમ્બકમ્ . સર્ગબન્ધો મહાકાવ્યમારબ્ધં સંસ્કૃતેન યત્ ।। ૩૩૭.

કુલક, મુક્તક અને કોષ એ પદ્યના કુટુંબ છે; વિભાગની ગોઠવણી એ મહાકાવ્ય છે, જે સંસ્કૃતમાં આરંભ થાય છે.

તાદાત્મ્યમજહત્તત્ર તત્સમં નાતિ દુષ્યતિ । ઇતિહાસકથોદ્‌ભૂતમિતરદ્વા સદાશ્રયં ।। ૩૩૭.

ત્યાં તાદાત્મ્ય છૂટતું નથી અને સમાન વસ્તુમાં મોટો દોષ નથી; ઇતિહાસકથામાંથી કે અન્ય રીતે ઉત્પન્ન હોય, તે હંમેશા આધાર ધરાવે છે.

મન્ત્ર્દૂતપ્રયાણાજિનિયતં નાતિવિસ્તરમ્ । શક્કર્ય્યાતિજગત્યાતિશક્કર્ય્યા ત્રિષ્ટુભા તથા ।। ૩૩૭.

મંત્ર, દૂત, યાત્રા અને યુદ્ધમાં વધારે વિસ્તૃતતા નથી; 'શક્વરી', 'અતિજગતી', 'અતિશક્વરી' અને 'ત્રિષ્ટુભ' છંદ પણ વપરાય છે.

પુષ્પિતાગ્રાદિભિર્વ્વક્રાભિજનૈશ્ચારુભિઃ સમૈઃ । મુક્તા તુ ભિમ્નવૃત્તાન્તા નાતિસંક્ષિપ્તસ્ર્ગકમ્ ।। ૩૩૭.

પુષ્પિતાગ્ર વગેરે સુંદર, સમ પદ્યો, શ્રેષ્ઠ લેખકો દ્વારા રચાય છે; મુક્તક પદ્ય વિશિષ્ટ ઘટનાઓવાળી વાર્તા માટે છે, જે બહુ ટૂંકી નથી અને વિભાગ ધરાવે છે.

અતિશક્વરિકાષ્ટિભ્યામેકસઙ્કીર્ણકૈઃ પરરઃ । માત્રયાપ્યપરઃ સર્ગઃ પ્રાશસ્ત્યેષુ ચ પશ્ચિમઃ ।। ૩૩૭.

પછીનો વિભાગ 'અતિશક્વરી', 'અષ્ટિ' કે એક જ મિશ્ર છંદથી બને છે; બીજો વિભાગ માત્રા પરથી હોય છે અને છેલ્લો શ્રેષ્ઠતામાં પ્રશંસનીય છે.

કલ્પોઽતિનિન્દિતસ્તસ્મિન્વિશેષાનાદરઃ સતાં । નગરાર્ણવશૈલર્ત્તુ ચન્દ્રાર્કાશ્રમપાદપૈઃ ।। ૩૩૭.

ગોઠવણીમાં મોટો દોષ નથી અને વિવેકી લોકો તેમાં વિશેષ માન આપે છે; શહેર, સમુદ્ર, પર્વત, ઋતુ, ચંદ્ર, સૂર્ય, આશ્રમ અને વૃક્ષો સાથે.

ઉદ્યાનસલિલક્રીડ઼ામધુપાનરતોત્સવૈઃ । દૂતીવચનવિન્યાસૈરસતીચરિતાદ્‌ભુતૈઃ ।। ૩૩૭.

બગીચા અને પાણીમાં રમણ, મધપાન અને આનંદના ઉત્સવ, દૂતીના સંદેશા, તથા અશુદ્ધ સ્ત્રીઓના અજાયબ કાર્યો દ્વારા,

તમસા મરુતાપ્યન્યૈવિભાવૈરતિનિર્ભરૈઃ । સર્વ્વવૃત્તિપ્રવૃત્તઞ્ચ સર્વ્વભાવપ્રભાવિતમ્ ।। ૩૩૭.

અંધકાર, પવન અને અન્ય તીવ્ર સ્વરૂપો, તથા તમામ પ્રકારની પ્રવૃત્તિઓ, દરેક ભાવના દ્વારા પ્રભાવિત,

સર્વ્વરીતિરસૈઃ પુષ્ટં પુષ્ટઙ્ગુણવિભૂણૈઃ । અત એવ મહાકાવ્યં તત્કર્ત્તા ચ મહાકવિઃ ।। ૩૩૭.

સર્વ પ્રકારના રસોથી પોષાયેલું અને ઉત્તમ ગુણોથી શોભાયમાન—એથી તેને મહાકાવ્ય કહેવાય છે, અને તેનું સર્જન કરનાર મહાકવિ કહેવાય છે.

વાગ્વૈદગ્ધ્યપ્રધાનેપિ રસ એવાત્ર જીવિતમ્ । પૃથક્પ્રયત્નનિર્વ્વર્ત્યં વાગ્વક્રિમ્નિ રસાદ્વપુઃ ।। ૩૩૭.

ભાષાની કુશળતા મુખ્ય હોવા છતાં, અહીં રસ જ જીવન છે; ભાષાનું સ્વરૂપ અલગ રીતે રચાય છે, પણ તેનું સાચું શરીર તો રસથી બનેલું છે.

ચતુર્વ્વર્ગફલં વિશ્વગ્વ્યાખ્યાતં નાયકાખ્યયા । સમાનવૃત્તિનિર્વ્યૂઢઃ કૌશિકીવૃત્તિકોમલઃ ।। ૩૩૭.

તેનું ફળ ચાર પુરુષાર્થ છે, જે નાયકની કથા દ્વારા સર્વત્ર સમજાવવામાં આવ્યું છે; સમાન છંદમાં રચાયેલું, કૌશિકી જેવી કોમળ શૈલી ધરાવતું.

કલાપોઽત્ર પ્રવાસઃ પ્રાગનુરાગાહ્વયો રસઃ । સવિશેષકઞ્ચ પ્રાપ્ત્યાદિ સંસ્કૃતેનેતરેણ ચ ।। ૩૩૭.

અહીં માળ એ વિદેશ છે, અને 'પૂર્વ પ્રેમ' નામે રસ છે; વિશેષ લક્ષણો, પ્રાપ્તિ અને અન્ય તમામ, સંસ્કૃતમાં તથા અન્ય ભાષામાં પણ.

શ્લોકૈરનેકૈઃ કુલકં સ્યાત્ સન્દાનિતકાનિ તત્। મુક્તકં શ્લોક એકૈકશ્ચમત્કારક્ષમઃ સતાં ।। ૩૩૭.

ઘણા શ્લોકોનો સમૂહ 'કુલક' કહેવાય છે, જે જોડાયેલા હોય; એક શ્લોક, સ્વતંત્ર, 'મુક્તક' કહેવાય છે, જે વિદ્વાનને આનંદ આપે.

સૂક્તિભિઃ કવિસિંહાનાં સુન્દરીભિઃ સમન્વિતઃ . કોષો બ્રહ્માપરિચ્છિન્નઃ સ વિદગ્ધાય રોચતે ।। ૩૩૭.

કવિસિંહો અને સુંદર સ્ત્રીઓની સુંદર સુક્તિઓથી શોભાયમાન ખજાનો, બ્રહ્મા જેટલો અશેષ, તે વિદગ્ધોને ગમે છે.

આભાસોપમશક્તિશ્ચ સર્ગે યદ્ભિન્નવૃત્તતા । મિશ્રં વપુરિતિ ખ્યાતં પ્રકીર્ણમિતિ ચ દ્વિધા ।। ૩૩૭.

રચનામાં ઉપમા અને સમાનતાની શક્તિ, તથા વિવિધ છંદ હોય, ત્યારે તેને 'મિશ્ર સ્વરૂપ' કહેવાય છે, અને 'પ્રકીર્ણ' પણ કહેવાય છે.

શ્રવ્યઞ્ચૈવાબિનેયઞ્ચ પ્રકીર્ણં સકલોક્તિભિઃ ।। ૩૩૭.

જે સાંભળવા અને અભિનય કરવા યોગ્ય હોય, અને સર્વ પ્રકારની વાણી ધરાવે, તેને 'પ્રકીર્ણ' કહેવાય છે.

અગ્નિરુવાચ નાટકં સપ્રકરણં ડિમ ઈહામૃગોઽપિ વા । જ્ઞેયઃ સમવકારશ્ચ ભવેત્ પ્રહસનન્તથા ।। ૩૩૮.

અગ્નિએ કહ્યું: નાટક, પ્રકરણ, ડિમ, ઈહામૃગ, સમવકાર અને પ્રહસન—આ બધાં જાણી લેવું જોઈએ.

વ્યાયોગભાણવીથ્યઙ્ગત્રોટકાન્યથ નાટિકા । સટ્ટકં શિલ્પકઃ કર્ણા એકો દુર્મ્મલ્લિકા તથા ।। ૩૩૮.

વ્યાયોગ, ભાણ, વીથી, અંગ, ટ્રોટક, નાટિકા, સટ્ટક, શિલ્પક, કર્ણ, એક અને દુર્મલ્લિકા પણ.

પ્રસ્થાનં ભાણિકા ભાણી ગોષ્ઠી હલ્લીશકાનિ ચ । કાવ્યં શ્રીગદિતં નાટ્યરાસકં રાસકં તથા ।। ૩૩૮.

પ્રસ્થાન, ભાણિકા, ભાણી, ગોષ્ઠી, હલ્લીશક, કાવ્ય, શ્રીગદિત, નાટ્યરાસક અને રાસક પણ.

ઉલ્લાપ્યકં પ્રેઙ્‌ક્ષણઞ્ચ સપ્તવિંશતિરેવ તત્ । સામાન્યઞ્ચ વિશેષશ્ચ લક્ષ્ણસ્ય દ્વયી ગતિઃ ।। ૩૩૮.

ઉલ્લાપ્યક અને પ્રેંક્ષણ—આ મળીને સત્તાવીસ થાય છે; અને લક્ષણની બે રીત છે: સામાન્ય અને વિશેષ.

સામાન્યં સર્વ્વવિષયં શેષઃ ક્કાપિ પ્રવર્ત્તતે । પૂર્વ્વરઙ્ગે નિવૃતે દ્વૌ દેશકાલાવુભાવપિ ।। ૩૩૮.

સામાન્ય બધાં વિષયમાં લાગુ પડે છે; બાકી વિશેષ ક્યારેક જ થાય છે. પૂર્વરંગ પૂરું થાય ત્યારે, સ્થળ અને સમય બંને નિર્ધારિત થાય છે.

રસભાવમિભાવાનુભાવા અભિનયાસ્તથા । અઙ્કઃ સ્થિતિશ્ચ સામાન્યં સર્વ્વત્રૈવોપસર્પણાત્ ।। ૩૩૮.

રસ, ભાવ, ઉદ્ભવ, અનુભાવ અને અભિનય, તથા અંક અને સ્થિતિ—આ બધાં સામાન્ય છે, કારણ કે સર્વત્ર હાજર છે.

વિશેષોઽવસરે વાચ્યઃ સામાન્યં પૂર્વ્વમુચ્યતે । ત્રિવર્ગસાધનન્નાટ્યમિત્યાહુઃ કરણઞ્ચ યત્ ।। ૩૩૮.

વિશેષ યોગ્ય સમયે કહેવું જોઈએ; સામાન્ય પહેલા કહેવામાં આવે છે. નાટ્યને ત્રણ પુરુષાર્થની સિદ્ધિ માટે સાધન કહેવાય છે, જેમ કે કોઈ કાર્ય.

ઇતિકર્ત્તવ્ય્તા તસ્ય પૂર્વ્વરઙ્ગો યથાવિધિ । નાન્દીમુખાનિ દ્વાત્રિંશદઙ્ગાનિ પૂર્વ્વરઙ્ગકે ।। ૩૩૮.

તેની રીત નિયમ પ્રમાણે છે; પૂર્વરંગમાં બત્રીસ અંગો હોય છે, જે નાંદીથી શરૂ થાય છે.

દેવતાનાં નમસ્કારો ગુરૂણામપિ ચ સ્તુતિઃ । ગોબ્રાહ્મણનૃપાદીનામાશીર્વાદાદિ ગીયતે ।। ૩૩૮.

દેવતાઓને વંદન, ગુરુઓની સ્તુતિ અને ગાય, બ્રાહ્મણ, રાજા અને અન્ય લોકોના આશીર્વાદ ગાય છે.

નાન્દ્યન્તે સૂત્રધારોઽસૌ રુપકેષુ નિબધ્યતે । ગુરુપૂર્વક્રમં વંશપ્રશંસા પૌરુષં કવેઃ ।। ૩૩૮.

પ્રસ્તાવના અંતે, સૂત્રધાર રુપકમાં જોડાય છે; પહેલા ગુરુનું સન્માન, પછી વંશની પ્રશંસા અને પછી કવિની પોતાની કળા દર્શાવાય છે.