અગ્નિપુરાણમ્

ભવેન્મધ્યમસન્દર્ભન્નાતિકુત્સિતવિગ્રહમ્ । વૃત્તચ્છાયાહરં વૃત્તં ગન્ધિનૈતત્ કિલોત્‌કટમ્ ।। ૩૩૭.

મધ્યમ સંરચના, વધુ ખરાબ નહીં અને છાંયાવાળી હોય, તો તેને ગંધિ કહેવાય છે, અને એ ઉત્કટ કહેવાય છે.

આખ્યાયિકા કથા ખણ્ડકથા પરિકથા તથા । કથાનિકેતિ મન્યન્તે ગદ્યકાવ્યઞ્ચ પઞ્ચધા ।। ૩૩૭.

વાર્તા, કથા, ટુકડીકથા, વિસ્તૃત કથા અને નાના કથાનાં પાંચ પ્રકારો ગદ્યકાવ્ય તરીકે માનવામાં આવે છે.

કર્તૃવંશપ્રશંસા સ્યાદ્યત્ર ગદ્યેન વિસ્તરાત્ । કન્યાહરણસંગ્રામવિપ્રલમ્ભવિપત્તયઃ ।। ૩૩૭.

જ્યાં લેખકના વંશની વિશાળ પ્રશંસા ગદ્યમાં થાય છે અને કન્યાની અપહરણ, યુદ્ધ, વિયોગ અને દુઃખદ ઘટનાઓ આવે છે.

ભવન્તિ યત્ર દીપ્તાશ્ચ રીતિવૃત્તિપ્રવૃત્તયઃ । ઉચ્છાસૈશ્ચ ચપરિચ્છેજો યત્ર યા ચૂર્ણકોત્તરા ।। ૩૩૭.

જ્યાં જીવંત રીતો, વર્તન અને ક્રિયાઓ જોવા મળે છે, અને જ્યાં ઉગ્ર ભાવ, અચાનક અંત અને ટુકડીકથા જેવી સમાપ્તિ હોય છે.

. વક્ત્રં વાપરવક્ત્રં વા યત્ર સાખ્યાયિકા સ્મૃતા । શ્લોકૈઃ સ્વવંશં સંક્ષેપાત્ કવિર્યત્ર પ્રશંસતિ ।। ૩૩૭.

જ્યાં વાર્તા લેખક કે બીજા વક્તા દ્વારા કહેવામાં આવે છે, તેને 'આખ્યાયિકા' કહે છે; અને જ્યાં કવિ પોતાના વંશની સંક્ષિપ્ત પ્રશંસા શ્લોકોમાં કરે છે.

મુખ્યસ્યાર્થાવતારાય ભવેદ્યત્ર કથાન્તરમ્ । પરિચ્છેદો ન યત્ર સ્યાદ્ભવેદ્વાલમ્ભકૈઃ ક્કચિત્ ।। ૩૩૭.

મુખ્ય વિષયના આરંભ માટે જ્યાં બીજી કથા આવે છે, અને જ્યાં વિભાગ નથી, પણ ક્યાંક-ક્યાંક સહાયક ઘટનાઓ હોય છે.

સા કથા નામ તદ્‌ગર્ભે નિબધ્નીયાચ્ચતુષ્પદીં । ભવેત્ ખણ્ડકથા યાસૌ પરિકથા તયોઃ ।। ૩૩૭.

તેને 'કથા' કહે છે અને તેમાં ચતુષ્પદી રચવી જોઈએ; ટુકડીકથા 'ખંડકથા' છે અને વિસ્તૃત કથા 'પરિકથા' છે.

અમાત્યં સાર્થકં વાપિ દ્વિજં વા નાયકં વિદુઃ । સ્યાત્તયોઃ કરુણં વિદ્ધિ વિપ્રલમ્ભશ્ચ તુર્વ્વિધઃ ।। ૩૩૭.

તેમાં મંત્રી, વેપારી કે બ્રાહ્મણને નાયક માનવામાં આવે છે; બંનેમાં ભાવ either દુઃખદ અથવા વિયોગરૂપ હોય છે.

. સમાપ્યતે તયોર્ન્નાદ્યા સા કથામનુધાવતિ । કથાખ્યાથિકયોર્મ્મિશ્રમાવાત્ પરિકથા સ્મૃતા ।। ૩૩૭.

બન્નેમાંથી પ્રથમ કથા પૂર્ણ થાય છે અને પછી વાર્તા આગળ વધે છે; વાર્તા અને કથાના મિશ્ર રૂપને 'પરિકથા' કહે છે.

ભયાનકં સુખપરં ગર્બે ચ કરુણો રસઃ । અદ્ભુતોઽન્તે સુક્લૃપ્તાર્થો નોદાત્તા સા કથાનિકા ।। ૩૩૭.

જ્યાં ભાવ ભયજનક કે સુખદ હોય, અંદર દુઃખદ રસ હોય, અંતે અદભુત અને સાર્થક અર્થ હોય, પણ ઊંચો ભાવ ન હોય, તેને 'કથાનિકા' કહે છે.

પદ્યં ચતુષ્પદી તચ્ચ વૃત્તં જાતિરિતિત્રિધા । વૃત્તમક્ષરસંખ્યેયમુક્થં તત્ કૃતિશેષજમ્ ।। ૩૩૭.

ચતુષ્પદી પદ્ય છે અને તે ત્રણ પ્રકારની હોય છે: છંદ, જાતિ અને રૂપ; છંદ અક્ષરગણના પરથી નક્કી થાય છે અને કાવ્યરચનાના અવશેષમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.

માત્રાભિર્ગણના યત્ર સા જાતિરિતિ કાશ્યપઃ । સમમર્દ્ધસમં વૃત્તં વિષમં પૈઙ્ગલં ત્રિધા ।। ૩૩૭.

જ્યાં માત્રા પ્રમાણે ગણના થાય છે, તેને 'જાતિ' કહે છે, કાશ્યપ અનુસાર; છંદ ત્રણ પ્રકારના છે: સમ, અર્ધસમ અને વિશમ, જેને 'પૈંગલ' કહે છે.

સા વિદ્યા નૌસ્તિતીર્ષૂણાં ગભીરં કાવ્યસાગરં । મહાકાવ્યં કલાપશ્ચ પર્ય્યાબન્ધો વિશેષકમ્ ।। ૩૩૭.

એ જ્ઞાન કાવ્યના ઊંડા સમુદ્રને પાર કરવા ઈચ્છનાર માટે છે; મહાકાવ્ય, સંકલન અને વિભાગવાર ગોઠવણી એના વિશેષ પ્રકારો છે.

કુલકં મુક્તક કોષ ઇતિ પદ્યકુટુમ્બકમ્ . સર્ગબન્ધો મહાકાવ્યમારબ્ધં સંસ્કૃતેન યત્ ।। ૩૩૭.

કુલક, મુક્તક અને કોષ એ પદ્યના કુટુંબ છે; વિભાગની ગોઠવણી એ મહાકાવ્ય છે, જે સંસ્કૃતમાં આરંભ થાય છે.

તાદાત્મ્યમજહત્તત્ર તત્સમં નાતિ દુષ્યતિ । ઇતિહાસકથોદ્‌ભૂતમિતરદ્વા સદાશ્રયં ।। ૩૩૭.

ત્યાં તાદાત્મ્ય છૂટતું નથી અને સમાન વસ્તુમાં મોટો દોષ નથી; ઇતિહાસકથામાંથી કે અન્ય રીતે ઉત્પન્ન હોય, તે હંમેશા આધાર ધરાવે છે.

મન્ત્ર્દૂતપ્રયાણાજિનિયતં નાતિવિસ્તરમ્ । શક્કર્ય્યાતિજગત્યાતિશક્કર્ય્યા ત્રિષ્ટુભા તથા ।। ૩૩૭.

મંત્ર, દૂત, યાત્રા અને યુદ્ધમાં વધારે વિસ્તૃતતા નથી; 'શક્વરી', 'અતિજગતી', 'અતિશક્વરી' અને 'ત્રિષ્ટુભ' છંદ પણ વપરાય છે.

પુષ્પિતાગ્રાદિભિર્વ્વક્રાભિજનૈશ્ચારુભિઃ સમૈઃ । મુક્તા તુ ભિમ્નવૃત્તાન્તા નાતિસંક્ષિપ્તસ્ર્ગકમ્ ।। ૩૩૭.

પુષ્પિતાગ્ર વગેરે સુંદર, સમ પદ્યો, શ્રેષ્ઠ લેખકો દ્વારા રચાય છે; મુક્તક પદ્ય વિશિષ્ટ ઘટનાઓવાળી વાર્તા માટે છે, જે બહુ ટૂંકી નથી અને વિભાગ ધરાવે છે.

અતિશક્વરિકાષ્ટિભ્યામેકસઙ્કીર્ણકૈઃ પરરઃ । માત્રયાપ્યપરઃ સર્ગઃ પ્રાશસ્ત્યેષુ ચ પશ્ચિમઃ ।। ૩૩૭.

પછીનો વિભાગ 'અતિશક્વરી', 'અષ્ટિ' કે એક જ મિશ્ર છંદથી બને છે; બીજો વિભાગ માત્રા પરથી હોય છે અને છેલ્લો શ્રેષ્ઠતામાં પ્રશંસનીય છે.

કલ્પોઽતિનિન્દિતસ્તસ્મિન્વિશેષાનાદરઃ સતાં । નગરાર્ણવશૈલર્ત્તુ ચન્દ્રાર્કાશ્રમપાદપૈઃ ।। ૩૩૭.

ગોઠવણીમાં મોટો દોષ નથી અને વિવેકી લોકો તેમાં વિશેષ માન આપે છે; શહેર, સમુદ્ર, પર્વત, ઋતુ, ચંદ્ર, સૂર્ય, આશ્રમ અને વૃક્ષો સાથે.

ઉદ્યાનસલિલક્રીડ઼ામધુપાનરતોત્સવૈઃ । દૂતીવચનવિન્યાસૈરસતીચરિતાદ્‌ભુતૈઃ ।। ૩૩૭.

બગીચા અને પાણીમાં રમણ, મધપાન અને આનંદના ઉત્સવ, દૂતીના સંદેશા, તથા અશુદ્ધ સ્ત્રીઓના અજાયબ કાર્યો દ્વારા,

તમસા મરુતાપ્યન્યૈવિભાવૈરતિનિર્ભરૈઃ । સર્વ્વવૃત્તિપ્રવૃત્તઞ્ચ સર્વ્વભાવપ્રભાવિતમ્ ।। ૩૩૭.

અંધકાર, પવન અને અન્ય તીવ્ર સ્વરૂપો, તથા તમામ પ્રકારની પ્રવૃત્તિઓ, દરેક ભાવના દ્વારા પ્રભાવિત,

સર્વ્વરીતિરસૈઃ પુષ્ટં પુષ્ટઙ્ગુણવિભૂણૈઃ । અત એવ મહાકાવ્યં તત્કર્ત્તા ચ મહાકવિઃ ।। ૩૩૭.

સર્વ પ્રકારના રસોથી પોષાયેલું અને ઉત્તમ ગુણોથી શોભાયમાન—એથી તેને મહાકાવ્ય કહેવાય છે, અને તેનું સર્જન કરનાર મહાકવિ કહેવાય છે.

વાગ્વૈદગ્ધ્યપ્રધાનેપિ રસ એવાત્ર જીવિતમ્ । પૃથક્પ્રયત્નનિર્વ્વર્ત્યં વાગ્વક્રિમ્નિ રસાદ્વપુઃ ।। ૩૩૭.

ભાષાની કુશળતા મુખ્ય હોવા છતાં, અહીં રસ જ જીવન છે; ભાષાનું સ્વરૂપ અલગ રીતે રચાય છે, પણ તેનું સાચું શરીર તો રસથી બનેલું છે.

ચતુર્વ્વર્ગફલં વિશ્વગ્વ્યાખ્યાતં નાયકાખ્યયા । સમાનવૃત્તિનિર્વ્યૂઢઃ કૌશિકીવૃત્તિકોમલઃ ।। ૩૩૭.

તેનું ફળ ચાર પુરુષાર્થ છે, જે નાયકની કથા દ્વારા સર્વત્ર સમજાવવામાં આવ્યું છે; સમાન છંદમાં રચાયેલું, કૌશિકી જેવી કોમળ શૈલી ધરાવતું.

કલાપોઽત્ર પ્રવાસઃ પ્રાગનુરાગાહ્વયો રસઃ । સવિશેષકઞ્ચ પ્રાપ્ત્યાદિ સંસ્કૃતેનેતરેણ ચ ।। ૩૩૭.

અહીં માળ એ વિદેશ છે, અને 'પૂર્વ પ્રેમ' નામે રસ છે; વિશેષ લક્ષણો, પ્રાપ્તિ અને અન્ય તમામ, સંસ્કૃતમાં તથા અન્ય ભાષામાં પણ.

શ્લોકૈરનેકૈઃ કુલકં સ્યાત્ સન્દાનિતકાનિ તત્। મુક્તકં શ્લોક એકૈકશ્ચમત્કારક્ષમઃ સતાં ।। ૩૩૭.

ઘણા શ્લોકોનો સમૂહ 'કુલક' કહેવાય છે, જે જોડાયેલા હોય; એક શ્લોક, સ્વતંત્ર, 'મુક્તક' કહેવાય છે, જે વિદ્વાનને આનંદ આપે.

સૂક્તિભિઃ કવિસિંહાનાં સુન્દરીભિઃ સમન્વિતઃ . કોષો બ્રહ્માપરિચ્છિન્નઃ સ વિદગ્ધાય રોચતે ।। ૩૩૭.

કવિસિંહો અને સુંદર સ્ત્રીઓની સુંદર સુક્તિઓથી શોભાયમાન ખજાનો, બ્રહ્મા જેટલો અશેષ, તે વિદગ્ધોને ગમે છે.

આભાસોપમશક્તિશ્ચ સર્ગે યદ્ભિન્નવૃત્તતા । મિશ્રં વપુરિતિ ખ્યાતં પ્રકીર્ણમિતિ ચ દ્વિધા ।। ૩૩૭.

રચનામાં ઉપમા અને સમાનતાની શક્તિ, તથા વિવિધ છંદ હોય, ત્યારે તેને 'મિશ્ર સ્વરૂપ' કહેવાય છે, અને 'પ્રકીર્ણ' પણ કહેવાય છે.

શ્રવ્યઞ્ચૈવાબિનેયઞ્ચ પ્રકીર્ણં સકલોક્તિભિઃ ।। ૩૩૭.

જે સાંભળવા અને અભિનય કરવા યોગ્ય હોય, અને સર્વ પ્રકારની વાણી ધરાવે, તેને 'પ્રકીર્ણ' કહેવાય છે.