અગ્નિપુરાણમ્

અગ્નિરુવાચ કાવ્યસ્ય નાટકાદેશ્ચ અલઙ્કારાન્ વદામ્યઽથ । ધ્વનિર્વ્વર્ણાઃ પદં વાક્યમિત્યેતદ્વાઙ્‌મયં મતં ।। ૩૩૭.

અગ્નિએ કહ્યું: હવે હું કાવ્ય અને નાટકના અલંકારો કહું છું; ધ્વનિ, અક્ષર, શબ્દ અને વાક્ય — આ બધું વાણીનું તત્વ માનવામાં આવે છે.

શાસ્ત્રેતિહાસવાક્યાનાં ત્રયં યત્ર સમાપ્યતે । શાસ્ત્રે શબ્દપ્રધાનાત્વમિતિહાસેષુ નિષ્ઠતા ।। ૩૩૭.

શાસ્ત્ર, ઇતિહાસ અને કાવ્યના વાક્ય જ્યાં મળે છે, ત્યાં શાસ્ત્રમાં અવાજ મુખ્ય હોય છે અને ઇતિહાસમાં અર્થ મુખ્ય હોય છે.

અભિધાયાઃ પ્રધાનત્વાત્ કાવ્યં તાભ્યાં વિભિદ્યતે । નરત્વં દુર્લ્લભં લોકે વિદ્યાતત્ર ચ દુર્લ્લભા ।। ૩૩૭.

પ્રત્યક્ષ અર્થ મુખ્ય હોવાથી કાવ્ય બીજા બંનેથી અલગ પડે છે; દુનિયામાં માનવતા દુર્લભ છે અને જ્ઞાન પણ દુર્લભ છે.

કવિત્વં દુર્લ્લભં તત્ર શક્તિસ્તત્ર ચ દુર્લ્લભા । વ્યુત્‌પત્તિર્દુર્લ્લભા તત્ર વિવેકસ્તત્ર દુર્લભઃ ।। ૩૩૭.

કવિત્વ દુર્લભ છે, શક્તિ પણ દુર્લભ છે; અભ્યાસ દુર્લભ છે, અને વિવેક પણ દુર્લભ છે.

સર્વ્વં શાસ્ત્રમવિદ્વદ્ભિર્મૃગ્યમાણન્ન સિધ્યતિ । આદિવર્ણા દ્વિતીયશ્ચ મહાપ્રાણાસ્તુરીયકઃ ।। ૩૩૭.

શાસ્ત્ર અજ્ઞાનીઓ શોધે ત્યારે સફળ થતું નથી; પ્રથમ અને બીજું અક્ષર, ત્રીજું મહાપ્રાણ છે.

વર્ગેષુ વર્ણવૃન્દં સ્યાત્પદં સુપ્‌તિઙ્‌પ્રભેદતઃ । સઙ્‌ક્ષેપાદ્વાક્યમિષ્ટાર્થવ્યવછિન્ના પદાબલી ।। ૩૩૭.

વર્ગોમાં અક્ષરોનો સમૂહ થાય છે; શબ્દ વિભક્તિ અને ક્રિયાપદના અંતથી અલગ પડે છે; સંક્ષિપ્તમાં, વાક્ય એ ઇચ્છિત અર્થ દર્શાવતા શબ્દોનો સમૂહ છે.

કાવ્યં સ્ફટદલઙ્કારં ગુણવદ્દોષવર્જિતમ્ । યોનિર્વ્વેદશ્ચ લોકશ્ચ સિદ્ધમન્નાદયોનિજં ।। ૩૩૭.

કાવ્ય સ્પષ્ટ, અલંકૃત, ગુણવંત અને દોષરહિત હોય છે; તેનું મૂળ વેદ અને લોકમાં છે, અને તે અન્ન વગેરેમાંથી સ્થાપિત થાય છે.

દેવાદીનાં સંસ્કૃતં સ્યાત્ પ્રાકૃતં ત્રિવિધં નૃણાં । ગદ્યં પદ્યઞ્ચ મિશ્રઞ્ચ કાવ્યાદિ ત્રિવિધં સ્મૃતમ્ ।। ૩૩૭.

દેવાદિ માટે સંસ્કૃત, અને મનુષ્યો માટે ત્રણ પ્રકારના પ્રાકૃત હોય છે; ગદ્ય, પદ્ય અને મિશ્ર — આ ત્રણ કાવ્ય વગેરેના પ્રકાર માનવામાં આવે છે.

આપદઃ પદસન્તાનો ગદ્યન્તદપિ ગદ્યતે । ચૂર્ણકોત્‌કલિકાગન્ધિવૃત્તભેદાત્ ત્રિરૂપકમ્ ।। ૩૩૭.

શબ્દોની શ્રેણી ગદ્ય બનાવે છે, અને એ પણ ગદ્ય કહેવાય છે; ચૂર્ણ, ઉત્કલિકા અને ગંધિની ભેદથી એ ત્રણ પ્રકારના હોય છે.

અલ્પાલ્પવિગ્રહં નાતિમૃદુસન્દર્ભનિર્ભરં । તૂર્ણકં નામતો દીર્ઘસમાસાત્ કલિકા ભવેત્ ।। ૩૩૭.

સંરચના ટૂંકી, વધુ નરમ નહીં અને ગાઢ હોય, તો તેને તૂર્ણક કહેવાય છે; લાંબા સમાસથી કલિકા થાય છે.

ભવેન્મધ્યમસન્દર્ભન્નાતિકુત્સિતવિગ્રહમ્ । વૃત્તચ્છાયાહરં વૃત્તં ગન્ધિનૈતત્ કિલોત્‌કટમ્ ।। ૩૩૭.

મધ્યમ સંરચના, વધુ ખરાબ નહીં અને છાંયાવાળી હોય, તો તેને ગંધિ કહેવાય છે, અને એ ઉત્કટ કહેવાય છે.

આખ્યાયિકા કથા ખણ્ડકથા પરિકથા તથા । કથાનિકેતિ મન્યન્તે ગદ્યકાવ્યઞ્ચ પઞ્ચધા ।। ૩૩૭.

વાર્તા, કથા, ટુકડીકથા, વિસ્તૃત કથા અને નાના કથાનાં પાંચ પ્રકારો ગદ્યકાવ્ય તરીકે માનવામાં આવે છે.

કર્તૃવંશપ્રશંસા સ્યાદ્યત્ર ગદ્યેન વિસ્તરાત્ । કન્યાહરણસંગ્રામવિપ્રલમ્ભવિપત્તયઃ ।। ૩૩૭.

જ્યાં લેખકના વંશની વિશાળ પ્રશંસા ગદ્યમાં થાય છે અને કન્યાની અપહરણ, યુદ્ધ, વિયોગ અને દુઃખદ ઘટનાઓ આવે છે.

ભવન્તિ યત્ર દીપ્તાશ્ચ રીતિવૃત્તિપ્રવૃત્તયઃ । ઉચ્છાસૈશ્ચ ચપરિચ્છેજો યત્ર યા ચૂર્ણકોત્તરા ।। ૩૩૭.

જ્યાં જીવંત રીતો, વર્તન અને ક્રિયાઓ જોવા મળે છે, અને જ્યાં ઉગ્ર ભાવ, અચાનક અંત અને ટુકડીકથા જેવી સમાપ્તિ હોય છે.

. વક્ત્રં વાપરવક્ત્રં વા યત્ર સાખ્યાયિકા સ્મૃતા । શ્લોકૈઃ સ્વવંશં સંક્ષેપાત્ કવિર્યત્ર પ્રશંસતિ ।। ૩૩૭.

જ્યાં વાર્તા લેખક કે બીજા વક્તા દ્વારા કહેવામાં આવે છે, તેને 'આખ્યાયિકા' કહે છે; અને જ્યાં કવિ પોતાના વંશની સંક્ષિપ્ત પ્રશંસા શ્લોકોમાં કરે છે.

મુખ્યસ્યાર્થાવતારાય ભવેદ્યત્ર કથાન્તરમ્ । પરિચ્છેદો ન યત્ર સ્યાદ્ભવેદ્વાલમ્ભકૈઃ ક્કચિત્ ।। ૩૩૭.

મુખ્ય વિષયના આરંભ માટે જ્યાં બીજી કથા આવે છે, અને જ્યાં વિભાગ નથી, પણ ક્યાંક-ક્યાંક સહાયક ઘટનાઓ હોય છે.

સા કથા નામ તદ્‌ગર્ભે નિબધ્નીયાચ્ચતુષ્પદીં । ભવેત્ ખણ્ડકથા યાસૌ પરિકથા તયોઃ ।। ૩૩૭.

તેને 'કથા' કહે છે અને તેમાં ચતુષ્પદી રચવી જોઈએ; ટુકડીકથા 'ખંડકથા' છે અને વિસ્તૃત કથા 'પરિકથા' છે.

અમાત્યં સાર્થકં વાપિ દ્વિજં વા નાયકં વિદુઃ । સ્યાત્તયોઃ કરુણં વિદ્ધિ વિપ્રલમ્ભશ્ચ તુર્વ્વિધઃ ।। ૩૩૭.

તેમાં મંત્રી, વેપારી કે બ્રાહ્મણને નાયક માનવામાં આવે છે; બંનેમાં ભાવ either દુઃખદ અથવા વિયોગરૂપ હોય છે.

. સમાપ્યતે તયોર્ન્નાદ્યા સા કથામનુધાવતિ । કથાખ્યાથિકયોર્મ્મિશ્રમાવાત્ પરિકથા સ્મૃતા ।। ૩૩૭.

બન્નેમાંથી પ્રથમ કથા પૂર્ણ થાય છે અને પછી વાર્તા આગળ વધે છે; વાર્તા અને કથાના મિશ્ર રૂપને 'પરિકથા' કહે છે.

ભયાનકં સુખપરં ગર્બે ચ કરુણો રસઃ । અદ્ભુતોઽન્તે સુક્લૃપ્તાર્થો નોદાત્તા સા કથાનિકા ।। ૩૩૭.

જ્યાં ભાવ ભયજનક કે સુખદ હોય, અંદર દુઃખદ રસ હોય, અંતે અદભુત અને સાર્થક અર્થ હોય, પણ ઊંચો ભાવ ન હોય, તેને 'કથાનિકા' કહે છે.

પદ્યં ચતુષ્પદી તચ્ચ વૃત્તં જાતિરિતિત્રિધા । વૃત્તમક્ષરસંખ્યેયમુક્થં તત્ કૃતિશેષજમ્ ।। ૩૩૭.

ચતુષ્પદી પદ્ય છે અને તે ત્રણ પ્રકારની હોય છે: છંદ, જાતિ અને રૂપ; છંદ અક્ષરગણના પરથી નક્કી થાય છે અને કાવ્યરચનાના અવશેષમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.

માત્રાભિર્ગણના યત્ર સા જાતિરિતિ કાશ્યપઃ । સમમર્દ્ધસમં વૃત્તં વિષમં પૈઙ્ગલં ત્રિધા ।। ૩૩૭.

જ્યાં માત્રા પ્રમાણે ગણના થાય છે, તેને 'જાતિ' કહે છે, કાશ્યપ અનુસાર; છંદ ત્રણ પ્રકારના છે: સમ, અર્ધસમ અને વિશમ, જેને 'પૈંગલ' કહે છે.

સા વિદ્યા નૌસ્તિતીર્ષૂણાં ગભીરં કાવ્યસાગરં । મહાકાવ્યં કલાપશ્ચ પર્ય્યાબન્ધો વિશેષકમ્ ।। ૩૩૭.

એ જ્ઞાન કાવ્યના ઊંડા સમુદ્રને પાર કરવા ઈચ્છનાર માટે છે; મહાકાવ્ય, સંકલન અને વિભાગવાર ગોઠવણી એના વિશેષ પ્રકારો છે.

કુલકં મુક્તક કોષ ઇતિ પદ્યકુટુમ્બકમ્ . સર્ગબન્ધો મહાકાવ્યમારબ્ધં સંસ્કૃતેન યત્ ।। ૩૩૭.

કુલક, મુક્તક અને કોષ એ પદ્યના કુટુંબ છે; વિભાગની ગોઠવણી એ મહાકાવ્ય છે, જે સંસ્કૃતમાં આરંભ થાય છે.

તાદાત્મ્યમજહત્તત્ર તત્સમં નાતિ દુષ્યતિ । ઇતિહાસકથોદ્‌ભૂતમિતરદ્વા સદાશ્રયં ।। ૩૩૭.

ત્યાં તાદાત્મ્ય છૂટતું નથી અને સમાન વસ્તુમાં મોટો દોષ નથી; ઇતિહાસકથામાંથી કે અન્ય રીતે ઉત્પન્ન હોય, તે હંમેશા આધાર ધરાવે છે.

મન્ત્ર્દૂતપ્રયાણાજિનિયતં નાતિવિસ્તરમ્ । શક્કર્ય્યાતિજગત્યાતિશક્કર્ય્યા ત્રિષ્ટુભા તથા ।। ૩૩૭.

મંત્ર, દૂત, યાત્રા અને યુદ્ધમાં વધારે વિસ્તૃતતા નથી; 'શક્વરી', 'અતિજગતી', 'અતિશક્વરી' અને 'ત્રિષ્ટુભ' છંદ પણ વપરાય છે.

પુષ્પિતાગ્રાદિભિર્વ્વક્રાભિજનૈશ્ચારુભિઃ સમૈઃ । મુક્તા તુ ભિમ્નવૃત્તાન્તા નાતિસંક્ષિપ્તસ્ર્ગકમ્ ।। ૩૩૭.

પુષ્પિતાગ્ર વગેરે સુંદર, સમ પદ્યો, શ્રેષ્ઠ લેખકો દ્વારા રચાય છે; મુક્તક પદ્ય વિશિષ્ટ ઘટનાઓવાળી વાર્તા માટે છે, જે બહુ ટૂંકી નથી અને વિભાગ ધરાવે છે.

અતિશક્વરિકાષ્ટિભ્યામેકસઙ્કીર્ણકૈઃ પરરઃ । માત્રયાપ્યપરઃ સર્ગઃ પ્રાશસ્ત્યેષુ ચ પશ્ચિમઃ ।। ૩૩૭.

પછીનો વિભાગ 'અતિશક્વરી', 'અષ્ટિ' કે એક જ મિશ્ર છંદથી બને છે; બીજો વિભાગ માત્રા પરથી હોય છે અને છેલ્લો શ્રેષ્ઠતામાં પ્રશંસનીય છે.

કલ્પોઽતિનિન્દિતસ્તસ્મિન્વિશેષાનાદરઃ સતાં । નગરાર્ણવશૈલર્ત્તુ ચન્દ્રાર્કાશ્રમપાદપૈઃ ।। ૩૩૭.

ગોઠવણીમાં મોટો દોષ નથી અને વિવેકી લોકો તેમાં વિશેષ માન આપે છે; શહેર, સમુદ્ર, પર્વત, ઋતુ, ચંદ્ર, સૂર્ય, આશ્રમ અને વૃક્ષો સાથે.