અગ્નિપુરાણમ્

તન્વી ભનતસાભોભો લયો વાણસુરાર્ક્કકાઃ । ક્રૌઞ્ચપદા ભમતતા નૌ નૌ વાણ્શરાષ્ટતઃ ।। ૩૩૪.

તન્વી, ભનતસાભોભો, લય, વાણસુરાર્કકાઃ, ક્રૌંચપદા, ભમતતા, નૌ, નૌ અને વાણશરાષ્ટતઃ ઉલ્લેખિત છે.

ભુજઙ્ગવિજૃમ્ભિતં મમતના નનવાસનૌ । ગષ્ટેશમુનિભિશ્છેદો હ્યુહારાખ્યમીદૃશમ્ ।। ૩૩૪.

ભુજંગવિજ્રંભિત, મમતના, નનવાસનૌ અને ગષ્ટેશમુનિ વર્ણવામાં આવ્યા છે; ઋષિઓ દ્વારા કરેલી વિભાજન ઉહારા કહેવાય છે.

મનનાનતાનઃ સો ગગૌ ગ્રહરસો રસાત્ । નૌ સપ્તરોદણ્ડદઃ સ્યાચ્ચણ્ડવૃષ્ટિપ્રઘાતકં ।। ૩૩૪.

મનનાનતાન, સો, ગગૌ, ગ્રહરસો અને રસાત સમાવિષ્ટ છે; નૌ, સપ્તરોડંડદ અને ચંડવૃષ્ટિપ્રઘાતક પણ ઉલ્લેખિત છે.

રેફવૃદ્ધ્યા ણણવા સ્યુર્વ્યાલજીમૂતમુખ્યકાઃ । શેષે વૈ પ્રચિતા જ્ઞેયા ગાથાપ્રસ્તાર ઉચ્યતે ।। ૩૩૪.

રેફના વૃદ્ધિ સાથે, ણણવા વ્યાલજીમૂતના મુખ્ય છે; બાકી પ્રચિતા તરીકે જાણીવી છે, જેને ગાથાપ્રસ્તાર કહે છે.

અગ્નિરુવાચ છન્દોઽત્ર સિદ્ધં ગાથા સ્યાત્ પાદે સર્વ્વગુરૌ તથા । પ્રસ્તાર આદ્યગાથોનઃ પરતુલ્યોઽથ પૂર્વ્વગઃ ।। ૩૩૫.

અગ્નિએ કહ્યું: અહીં છંદ સ્થાપિત છે; ગાથા પાદમાં બધા ગુરુ અક્ષરો સાથે આવે છે; પ્રસ્તાર પ્રથમ ગાથા છે, અને પછીની ગાથાઓ સમાન અથવા પૂર્વવર્તી છે.

નષ્ટમધ્યે સમેઽઙ્કોનઃ સમેઽર્દ્ધ વિષમે ગુરુઃ । પ્રતિલોમગુણં નાદ્યં દ્વિરુદ્દિષ્ટગ એકનુત્ ।। ૩૩૫.

મધ્યમાં ગુમ થયેલું સમકોણી ગણાય છે; અડધી જગ્યાએ અસમાનમાં ભારે ગણાય છે; વિપરીત ગુણ પહેલા નથી, બે વાર કહેવામાં નથી, એક વાર છોડવામાં નથી.

સઙ્‌ખ્યાદ્વિરર્દ્ધે રૂપે તુ શૂન્યં શૂન્યે દ્વિરીરિતં । તાવદર્દ્ધે તદ્‌ગુણિતં દ્વિ દ્‌વ્યૂનઞ્ચ તદન્તતઃ ।। ૩૩૫.

સંખ્યા અડધી વખતે બે ગણાય, રૂપ શૂન્ય થાય છે; શૂન્યમાં બે વાર બોલાય છે; જેટલું અડધી વખતે થાય છે, એ ગુણિત થાય છે, અને અંતે બે ઓછું થાય છે.

પરે પૂર્ણં પરે પૂર્ણં મેરુપ્રસ્તારતો ભવેત્ । નગસંખ્યા વૃત્તસંખ્યા ચાધ્વાઙ્ગુલમધોદ્‌ર્ધતઃ ।। ૩૩૫.

અંતે પૂરું થાય છે, અંતે પૂરું થાય છે, મેરુની રચના પ્રમાણે; શિખરોની સંખ્યા અને ગોળોની સંખ્યા ઉપર અને નીચે આંગળીની પહોળાઈથી માપવામાં આવે છે.

સઙ્‌ખ્યૈવ દ્વિગુણૈકોના છન્દઃ સારોઽથમીરિતઃ ।। ૩૩૫.

છંદનું સાર એ સંખ્યા છે, જે બે ગણાય અને એક ઉમેરાય છે.

અગ્નિરુવાચ વક્ષ્યે શિક્ષાન્ત્રિષષ્ટિઃ સ્યુર્વર્ણા વા ચતુરાધિકાઃ । સ્વરા વિંશતિરેકશ્ચ સ્પર્શાનાં પઞ્ચવિંશતિઃ ।। ૩૩૬.

અગ્નિએ કહ્યું: હું સમજાવું છું—ત્રેસઠ શીખણીઓ છે, અથવા અક્ષરો ચાર વધુ છે; એકવીસ સ્વર છે અને પચીસ વ્યંજન છે.

યાદયશ્ચ સ્મૃતા હ્યષ્ટૌ ચત્વારશ્ચ સમાઃ સ્મૃતાઃ । અનુસ્વારો વિસર્ગશ્ચ ᳲ ક ᳲ પૌ ચાપિ પરાન્વિતૌ ।। ૩૩૬.

આઠ યવ અને ચાર સમાન યવ યાદ કરવામાં આવ્યા છે; અનુસ્વાર અને વિસર્ગ, અને 'ક' અને 'પ' પણ અંતમાં ચિહ્ન સાથે છે.

દુષ્પૃષ્ઠશ્ચેતિ વિજ્ઞેયા લૃકારઃ પ્લુત એવ ચ । રઙ્ગશ્ચ ખે અરં પ્રોક્તં હકારઃ પઞ્ચમૈર્યુતઃ ।। ૩૩૬.

'લૃ' અક્ષર અને લાંબા સ્વર, સ્પર્શ કરવું મુશ્કેલ છે; 'રંગ' આકાશમાં કહેવાય છે, અને 'હ' અક્ષર પાંચ સાથે જોડાયેલ છે.

અન્તસ્થાભિઃ સમાયુક્ત ઔરસ્યઃ કણ્ઠ્ય એવ સઃ । આત્મબુદ્ધ્યા સમેસાર્થં મનો યુંક્તે વિવક્ષયા ।। ૩૩૬.

યવ સાથે જોડાયેલું ઓરલ છે, અને એ જ કંઠસ્થ છે; પોતાની સમજથી સમાન અર્થ માટે મન ઇચ્છા સાથે જોડાય છે.

મનઃ કાયાગ્નિમાહન્તિ સ પ્રેરયતિ મારુતમ્ । મારુતસ્તૂરસિ ચરન્ મન્ત્રં જનયતિ સ્વરં ।। ૩૩૬.

મન શરીરના અગ્નિને ઉકેરે છે, અને એ પવનને ચલાવે છે; પવન છાતીમાં ફરતો મંત્રનો સ્વર ઉત્પન્ન કરે છે.

પ્રાતઃ સવનયોગસ્તુ છન્દો ગાયત્રમાશ્રિતમ્ । કણ્ઠે માધ્યન્દિનયુતં મધ્યમન્ત્રેષુ ભાનુગમ્ ।। ૩૩૬.

પ્રભાતે સવનયોગ સાથે ગાયત્રી છંદ અપનાય છે; મધ્યાહ્ને કંઠમાં જોડાય છે, મધ્ય મંત્રોમાં એ સૂર્યને અનુસરે છે.

તારન્તાર્ત્તીયસવનં શીર્ષણ્યં જાગતાનુગમ્ । સોદીર્ણો મૂર્ધ્ન્યભિહિતો વક્રમાપદ્ય મારુતઃ ।। ૩૩૬.

ત્રીજું સવન ઊંચા સ્વરમાં, માથા સાથે જોડાયેલ છે, જગતી છંદને અનુસરે છે; પવન ઉદ્ભવ્યો છે, એને માથાના પવન કહેવામાં આવે છે, અને વક્ર બની આગળ વધે છે.

વર્ણાન્ જનયતે તેષાં વિભાગઃ પઞ્ચધા સ્મૃતઃ । સ્વરતઃ કાલતઃ સ્થાનાત્ પ્રયત્નાર્થપ્રદાનતઃ ।। ૩૩૬.

એ અક્ષરો ઉત્પન્ન કરે છે; એનો વિભાજન પાંચ રીતે માનવામાં આવે છે: સ્વર, સમય, સ્થાન, પ્રયત્ન અને અર્થ આપવાથી.

અષ્ટૌ સ્થાનાનિ વર્ણાનામુરઃ કણ્ઠઃ શિરસ્તથા । જિહ્વામૂલઞ્ચ દન્તાશ્ચ નાસિકૌષ્ઠૌ ચ તાલુ ચ ।। ૩૩૬.

અક્ષરોના આઠ સ્થાન છે: છાતી, કંઠ, માથું, જીભનું મૂળ, દાંત, નાક, ઓઠ અને તાળું.

સ્વભાવશ્ચ વિવૃત્તિશ્ચ શષસા રેફ એવ ચ । જિહ્વામૂલમુપધ્મા ચ ગતિરષ્ટવિધોષ્મણઃ ।। ૩૩૬.

એની સ્વભાવ અને ઉચ્ચાર, 'ષ' અને 'શ', અને 'ર' પણ; જીભનું મૂળ, ઉપધ્માન્ય અને ગતિ—આઠ પ્રકારના ઉષ્મણ છે.

પદ્યો ભાવપ્રસન્ધાનમુકારાદિ પરમ્પદં । સ્વરાન્તં તાદૃશં વિદ્યાદ્યાદન્યદ્વ્યક્તમૂષ્મણઃ ।। ૩૩૬.

પદમાં અર્થનો સંધાન 'ઉ'થી શરૂ થાય છે, એ પરમ પદ છે; જે સ્વર પર પૂરે છે, એ જ છે, અને ઉષ્મણમાં જે સ્પષ્ટ છે એ પણ.

ઊતીર્થાદાગતં દગ્ધમપ્રવર્ણઞ્ચ ભક્ષિતં । એવમુચ્ચારણં પાપમેવમુચ્ચારણં શુભમ્ ।। ૩૩૬.

અયોગ્ય સ્થાનથી આવેલું, દગ्ध થયેલું, અથવા અક્ષર વગર ખાધેલું—એવું ઉચ્ચાર પાપરૂપ છે, અને એવું ઉચ્ચાર શુભ છે.

અતીર્થાદાગતં દ્રવ્યં સામ્નાયં સુવ્યવસ્થિતં । સુસ્વરેણ સુવક્ત્રેણ પ્રયુક્તં બ્રહ્મરાજનિ ।। ૩૩૬.

યોગ્ય સ્થાનથી આવેલું દ્રવ્ય, સારી રીતે ગાયન કરવામાં આવેલ, અને સારા સ્વર અને મોઢાથી બોલાયેલું, હે બ્રાહ્મણ રાજા.

ન કરાલો ન લમ્વોષ્ઠો નાવ્યક્તા નાનુનાસિકઃ । ગદ્ગદો બહુજિહ્વશ્ચ ન વર્ણાન્ વક્તુમર્હતિ ।। ૩૩૬.

કરાળ, લટકતા ઓઠવાળો, અસ્પષ્ટ, અથવા નાકથી બોલતો; ગડગડતો, અથવા અનેક જીભવાળો—એવો અક્ષરો બોલવા યોગ્ય નથી.

એવં વર્ણાઃ પ્રયોક્તવ્યા નાવ્યક્તા ન ચ પીડ઼િતાઃ । સમ્યગ્વર્ણપ્ર્યોગેણ બ્રહ્મલોકે મહીયતે ।। ૩૩૬.

અક્ષરો સ્પષ્ટ અને સરળ રીતે બોલવા જોઈએ, અસ્પષ્ટ કે બળજબરીથી બોલવા નહીં. યોગ્ય રીતે ઉચ્ચાર કરવાથી બ્રહ્મલોકમાં માન મળે છે.

ઉદાત્તશ્ચાનુદાત્તશ્ચ સ્વરિતશ્ચ સ્વરાસ્ત્રયઃ । હ્રસ્વો દીર્ઘઃ પ્લુત ઇતિ કાલતો નિયમાવધિ ।। ૩૩૬.

ત્રણ પ્રકારના સ્વર છે: ઉદાત્ત, અનુદાત્ત અને સ્વરિત. સમય પ્રમાણે, ટૂંકા, લાંબા અને ખેંચાયેલા સ્વર પણ છે.

કણ્ઠ્યા વહાવિચુયશાસ્તાલવ્યા ઓષ્ઠજા વુપુ । સ્યુર્મૂર્દ્ધન્યા ઋટુરસાઃ દન્ત્યાઃ લૃતુલસાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૩૩૬.

અક્ષરો ગળા, હોઠ, તાળુ અને દાંતમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે; મસ્તકમાંથી 'ઋ' અને 'ઋષ' થાય છે, દાંતમાંથી 'લૃ' અને 'લૃષ' થાય છે, એમ માનવામાં આવે છે.

જિહ્વામૂલે તુ કુઃ પ્રોક્તો દન્ત્યોષ્ઠો વઃ સ્મૃતો બુધૈઃ । એદૈતૌ કણ્ઠતાલવ્યૌ ઓ ઔ કણ્ઠ્યૌષ્ઠજૌ સ્મૃતૌ ।। ૩૩૬.

જીભના મૂળમાં 'કુ' કહેવાય છે; 'વ' વિદ્વાનોએ દંત-હોઠથી આવતો માન્યો છે; 'એ' અને 'ઐ' ગળા-તાળુમાંથી, 'ઓ' અને 'ઔ' ગળા-હોઠમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે, એમ માનવામાં આવે છે.

અર્દ્ધમાત્રા તુ કણ્ઠસ્ય એકારૈકારયોર્ભવેત્ । અયોગવાહા વિજ્ઞેયા આશ્રયસ્થાનભાગિનઃ ।। ૩૩૬.

'એ' અને 'ઐ' માટે ગળામાં અડધી માત્રા હોય છે; જોડાયેલા નહીં હોય એવા અક્ષરો પોતાના સ્થાન પ્રમાણે સમજવા.

અચોઽસ્પૃષ્ટાપણસ્ત્વીષન્નોમાઃ સ્પૃષ્ટા હલઃ સ્મૃતાઃ । શેષાઃ સ્પૃષ્ટા હલઃ પ્રોક્તા નિબોધાત્ર પ્રધાનતઃ ।। ૩૩૬.

સ્વરો સ્પર્શ વિના હોય છે, તેમને 'અસ્પૃષ્ટ' કહેવાય છે; વ્યંજન અક્ષરો 'સ્પૃષ્ટ' કહેવાય છે; બાકી બધા વ્યંજન પણ 'સ્પૃષ્ટ' છે, આ મુખ્ય નિયમ સમજવો.