અગ્નિપુરાણમ્

દ્વિઃપ્રહરણકલિતા વસન્તતિલકા નભૌ । જૌ ગૌ સિંહોન્નતા સા સ્યાન્મુનેરુદ્ધર્ષણી ચ સા ।। ૩૩૪.

દ્વિપ્રહરણકલિતા, વસંતતિલકા અને નભૌ, સાથે જૌ, ગૌ અને સિંહોન્તતા રૂપ છે; મુનિની ઉદ્ધર્ષણી પણ એ જ છે.

ચન્દ્રાવર્ત્તા નનૌ સોમાવર્ત્તર્તુનવકઃ સ્મૃતઃ । મણિગુણનિકરા સૌ માલિનૌ નૌ મયૌ યયઃ ।। ૩૩૪.

ચંદ્રાવર્તા, નનૌ અને સોમાવર્તા નવ ઋતુ તરીકે જાણીતા છે; મણિગુણનિકરા, સૌ, માલિનૌ, નૌ, મયૌ અને યયઃ પણ તેમાં સમાવિષ્ટ છે.

યતિર્વસુસ્વરા ભૌ વૌ નતલમિત્રસગ્રહાઃ । ઋષભગજવિલાસિતં જ્ઞેયા શિખરિણી જગૌ ।। ૩૩૪.

યતિર્વસુસ્વરા, ભૌ, વૌ અને નતલમિત્રસગ્રહા ઉલ્લેખિત છે; ઋષભ અને ગજની રમતમાં ઓળખાતી શિખરિણી પણ જાણીવી છે.

રસભાલભૃગુરુદ્રાઃ પૃથ્વીજસજસા જનૌ । ગોવસુગ્રહવિચ્છિન્ના પિહ્ગલેનેરિતા પુરા ।। ૩૩૪.

રસભા, લભૃગુરૂદ્રા, પૃથ્વીજસજસા અને જનૌ વર્ણવામાં આવ્યા છે; ગોવસુગ્રહવિચ્છિન્ના પિંગલાએ પ્રાચીન સમયમાં જાહેર કરી હતી.

વંશપત્રપતિતં સ્યાદ્‌ ભવના ભૌ નગૌ સદિક્ । હરિણી નસમારઃ સો નગૌ રસચતુઃસ્વરાઃ ।। ૩૩૪.

વંશપત્રપતિત મળી આવે છે; ભવના, ભૌ, નગૌ અને સદિક ઉલ્લેખિત છે; હરિણી, નસમાર અને નગૌ ચાર રસ સાથે સંકળાયેલા છે.

મન્દાક્રાન્તા નભનતં તગૌગછિરસસ્વરાઃ । કુસુમિતલતા વેલ્લિતા મતના યયયાઃ શરાઃ ।। ૩૩૪.

મંદાક્રાંતા, નભનત, તગૌગ, ચિરસસ્વરા સમાવિષ્ટ છે; કસુમિતલતા, વેલ્લિતા, મતના અને યયયાઃ એ તીરો છે.

રથાઃ સ્વ્રાઃ પ્રતિરથસસજાઃ સતતશ્ચ ગઃ । શાર્દૂલવિક્રીડ઼િતં સ્યાદાદિત્યમુનયો યતિઃ ।। ૩૩૪.

રથ સ્વર છે; પ્રતિરથસસજા હંમેશા હાજર છે; શાર્દૂલવિક્રીડિત સ્થાપિત છે, અને આદિત્ય, મુનય અને યતિ પણ છે.

કૃતિઃ સુવદના મોરો ભનયા ભનગાઃ સુરાઃ । યતિર્મુનિરસાશ્ચાથ ઇતિ વૃત્તં ક્રમાત્ સ્મૃતમ્ ।। ૩૩૪.

કૃતિ, સુવદના, મોરો, ભનયા, ભનગા અને સુરાઃ ઉલ્લેખિત છે; યતિ, મુનિ અને રસાઃ પછી છંદોની ક્રમશઃ યાદ આવે છે.

સ્રગ્ધ્રા મરતાનોમોયપૌ ત્રિઃસપ્તકા યતિઃ । સમુદ્રકં ભરજાનોવનગા દશભાસ્કરાઃ ।। ૩૩૪.

સ્રગધ્રા, મારતા, નોમોયા અને પૌ ત્રણ વખત સાત માપમાં છે; સમુદ્રક, ભરજાન અને વનગા દસ ભાસ્કર છે.

અસ્વલલિતં નજભા જભજા ભનમીશતઃ । મત્તાક્રીડ઼ા મમનના નૌનગ્નૌ ગોષ્ટમાતિથિઃ ।। ૩૩૪.

અશ્વલલિત, નજભા, જભજા અને ભનમીષત વર્ણવામાં આવ્યા છે; મત્તાક્રીડા, મમનના, નૌનગ્નૌ અને ગોષ્ઠમાતિથિ પણ સમાવિષ્ટ છે.

તન્વી ભનતસાભોભો લયો વાણસુરાર્ક્કકાઃ । ક્રૌઞ્ચપદા ભમતતા નૌ નૌ વાણ્શરાષ્ટતઃ ।। ૩૩૪.

તન્વી, ભનતસાભોભો, લય, વાણસુરાર્કકાઃ, ક્રૌંચપદા, ભમતતા, નૌ, નૌ અને વાણશરાષ્ટતઃ ઉલ્લેખિત છે.

ભુજઙ્ગવિજૃમ્ભિતં મમતના નનવાસનૌ । ગષ્ટેશમુનિભિશ્છેદો હ્યુહારાખ્યમીદૃશમ્ ।। ૩૩૪.

ભુજંગવિજ્રંભિત, મમતના, નનવાસનૌ અને ગષ્ટેશમુનિ વર્ણવામાં આવ્યા છે; ઋષિઓ દ્વારા કરેલી વિભાજન ઉહારા કહેવાય છે.

મનનાનતાનઃ સો ગગૌ ગ્રહરસો રસાત્ । નૌ સપ્તરોદણ્ડદઃ સ્યાચ્ચણ્ડવૃષ્ટિપ્રઘાતકં ।। ૩૩૪.

મનનાનતાન, સો, ગગૌ, ગ્રહરસો અને રસાત સમાવિષ્ટ છે; નૌ, સપ્તરોડંડદ અને ચંડવૃષ્ટિપ્રઘાતક પણ ઉલ્લેખિત છે.

રેફવૃદ્ધ્યા ણણવા સ્યુર્વ્યાલજીમૂતમુખ્યકાઃ । શેષે વૈ પ્રચિતા જ્ઞેયા ગાથાપ્રસ્તાર ઉચ્યતે ।। ૩૩૪.

રેફના વૃદ્ધિ સાથે, ણણવા વ્યાલજીમૂતના મુખ્ય છે; બાકી પ્રચિતા તરીકે જાણીવી છે, જેને ગાથાપ્રસ્તાર કહે છે.

અગ્નિરુવાચ છન્દોઽત્ર સિદ્ધં ગાથા સ્યાત્ પાદે સર્વ્વગુરૌ તથા । પ્રસ્તાર આદ્યગાથોનઃ પરતુલ્યોઽથ પૂર્વ્વગઃ ।। ૩૩૫.

અગ્નિએ કહ્યું: અહીં છંદ સ્થાપિત છે; ગાથા પાદમાં બધા ગુરુ અક્ષરો સાથે આવે છે; પ્રસ્તાર પ્રથમ ગાથા છે, અને પછીની ગાથાઓ સમાન અથવા પૂર્વવર્તી છે.

નષ્ટમધ્યે સમેઽઙ્કોનઃ સમેઽર્દ્ધ વિષમે ગુરુઃ । પ્રતિલોમગુણં નાદ્યં દ્વિરુદ્દિષ્ટગ એકનુત્ ।। ૩૩૫.

મધ્યમાં ગુમ થયેલું સમકોણી ગણાય છે; અડધી જગ્યાએ અસમાનમાં ભારે ગણાય છે; વિપરીત ગુણ પહેલા નથી, બે વાર કહેવામાં નથી, એક વાર છોડવામાં નથી.

સઙ્‌ખ્યાદ્વિરર્દ્ધે રૂપે તુ શૂન્યં શૂન્યે દ્વિરીરિતં । તાવદર્દ્ધે તદ્‌ગુણિતં દ્વિ દ્‌વ્યૂનઞ્ચ તદન્તતઃ ।। ૩૩૫.

સંખ્યા અડધી વખતે બે ગણાય, રૂપ શૂન્ય થાય છે; શૂન્યમાં બે વાર બોલાય છે; જેટલું અડધી વખતે થાય છે, એ ગુણિત થાય છે, અને અંતે બે ઓછું થાય છે.

પરે પૂર્ણં પરે પૂર્ણં મેરુપ્રસ્તારતો ભવેત્ । નગસંખ્યા વૃત્તસંખ્યા ચાધ્વાઙ્ગુલમધોદ્‌ર્ધતઃ ।। ૩૩૫.

અંતે પૂરું થાય છે, અંતે પૂરું થાય છે, મેરુની રચના પ્રમાણે; શિખરોની સંખ્યા અને ગોળોની સંખ્યા ઉપર અને નીચે આંગળીની પહોળાઈથી માપવામાં આવે છે.

સઙ્‌ખ્યૈવ દ્વિગુણૈકોના છન્દઃ સારોઽથમીરિતઃ ।। ૩૩૫.

છંદનું સાર એ સંખ્યા છે, જે બે ગણાય અને એક ઉમેરાય છે.

અગ્નિરુવાચ વક્ષ્યે શિક્ષાન્ત્રિષષ્ટિઃ સ્યુર્વર્ણા વા ચતુરાધિકાઃ । સ્વરા વિંશતિરેકશ્ચ સ્પર્શાનાં પઞ્ચવિંશતિઃ ।। ૩૩૬.

અગ્નિએ કહ્યું: હું સમજાવું છું—ત્રેસઠ શીખણીઓ છે, અથવા અક્ષરો ચાર વધુ છે; એકવીસ સ્વર છે અને પચીસ વ્યંજન છે.

યાદયશ્ચ સ્મૃતા હ્યષ્ટૌ ચત્વારશ્ચ સમાઃ સ્મૃતાઃ । અનુસ્વારો વિસર્ગશ્ચ ᳲ ક ᳲ પૌ ચાપિ પરાન્વિતૌ ।। ૩૩૬.

આઠ યવ અને ચાર સમાન યવ યાદ કરવામાં આવ્યા છે; અનુસ્વાર અને વિસર્ગ, અને 'ક' અને 'પ' પણ અંતમાં ચિહ્ન સાથે છે.

દુષ્પૃષ્ઠશ્ચેતિ વિજ્ઞેયા લૃકારઃ પ્લુત એવ ચ । રઙ્ગશ્ચ ખે અરં પ્રોક્તં હકારઃ પઞ્ચમૈર્યુતઃ ।। ૩૩૬.

'લૃ' અક્ષર અને લાંબા સ્વર, સ્પર્શ કરવું મુશ્કેલ છે; 'રંગ' આકાશમાં કહેવાય છે, અને 'હ' અક્ષર પાંચ સાથે જોડાયેલ છે.

અન્તસ્થાભિઃ સમાયુક્ત ઔરસ્યઃ કણ્ઠ્ય એવ સઃ । આત્મબુદ્ધ્યા સમેસાર્થં મનો યુંક્તે વિવક્ષયા ।। ૩૩૬.

યવ સાથે જોડાયેલું ઓરલ છે, અને એ જ કંઠસ્થ છે; પોતાની સમજથી સમાન અર્થ માટે મન ઇચ્છા સાથે જોડાય છે.

મનઃ કાયાગ્નિમાહન્તિ સ પ્રેરયતિ મારુતમ્ । મારુતસ્તૂરસિ ચરન્ મન્ત્રં જનયતિ સ્વરં ।। ૩૩૬.

મન શરીરના અગ્નિને ઉકેરે છે, અને એ પવનને ચલાવે છે; પવન છાતીમાં ફરતો મંત્રનો સ્વર ઉત્પન્ન કરે છે.

પ્રાતઃ સવનયોગસ્તુ છન્દો ગાયત્રમાશ્રિતમ્ । કણ્ઠે માધ્યન્દિનયુતં મધ્યમન્ત્રેષુ ભાનુગમ્ ।। ૩૩૬.

પ્રભાતે સવનયોગ સાથે ગાયત્રી છંદ અપનાય છે; મધ્યાહ્ને કંઠમાં જોડાય છે, મધ્ય મંત્રોમાં એ સૂર્યને અનુસરે છે.

તારન્તાર્ત્તીયસવનં શીર્ષણ્યં જાગતાનુગમ્ । સોદીર્ણો મૂર્ધ્ન્યભિહિતો વક્રમાપદ્ય મારુતઃ ।। ૩૩૬.

ત્રીજું સવન ઊંચા સ્વરમાં, માથા સાથે જોડાયેલ છે, જગતી છંદને અનુસરે છે; પવન ઉદ્ભવ્યો છે, એને માથાના પવન કહેવામાં આવે છે, અને વક્ર બની આગળ વધે છે.

વર્ણાન્ જનયતે તેષાં વિભાગઃ પઞ્ચધા સ્મૃતઃ । સ્વરતઃ કાલતઃ સ્થાનાત્ પ્રયત્નાર્થપ્રદાનતઃ ।। ૩૩૬.

એ અક્ષરો ઉત્પન્ન કરે છે; એનો વિભાજન પાંચ રીતે માનવામાં આવે છે: સ્વર, સમય, સ્થાન, પ્રયત્ન અને અર્થ આપવાથી.

અષ્ટૌ સ્થાનાનિ વર્ણાનામુરઃ કણ્ઠઃ શિરસ્તથા । જિહ્વામૂલઞ્ચ દન્તાશ્ચ નાસિકૌષ્ઠૌ ચ તાલુ ચ ।। ૩૩૬.

અક્ષરોના આઠ સ્થાન છે: છાતી, કંઠ, માથું, જીભનું મૂળ, દાંત, નાક, ઓઠ અને તાળું.

સ્વભાવશ્ચ વિવૃત્તિશ્ચ શષસા રેફ એવ ચ । જિહ્વામૂલમુપધ્મા ચ ગતિરષ્ટવિધોષ્મણઃ ।। ૩૩૬.

એની સ્વભાવ અને ઉચ્ચાર, 'ષ' અને 'શ', અને 'ર' પણ; જીભનું મૂળ, ઉપધ્માન્ય અને ગતિ—આઠ પ્રકારના ઉષ્મણ છે.