અગ્નિપુરાણમ્

ચતુઃસ્વરા સ્યાદ્‌ભ્રમરી વિલાસિતા મભૌનલૌ । સમુદ્રા અથ ઋષયો વનૌ લૌગૌ રથોદ્ધતા ।। ૩૩૪.

ચતુઃસ્વરા એ ભ્રમરી છે, વિલાસિતા મભૌનલૌ છે. સમુદ્રા અને ઋષય વનૌ છે, અને લૌગૌ એ રથોદ્ધતા છે.

સામતાધનભાગૌગોવૃત્તાનનસમાશ્ચ સઃ । શ્યેની વજવનાગઃ સ્યાદ્રમ્યા નપરગાગગઃ ।। ૩૩૪.

સામતા, ધનભાગૌગા અને વૃત્તાનનસમા એ જ છે. શ્યેની એ વજવનાગા છે, અને રમ્યા એ નપરગાગગા છે.

જગતી વંશસ્થા વૃત્તં જતૌ જાવથ તૌ જવૌ । ઇન્દ્રવંશા તોટકં સૈરચતુર્ભિઃ પ્રતિપાદતઃ ।। ૩૩૪.

જગતી વંશસ્થા છંદ છે; વૃત્ત, જતૌ અને જાવથા એ જવૌ છે. ઇન્દ્રવંશા એ ટોટકા છે, અને સૈરા શરૂઆતમાં ચાર સાથે છે.

ભવેદ્‌દ્રુતવિલમ્બિતા નભૌ ભવાવથૌ નલૌ । સ્યૌ શ્રીપુઠો વસુવેદા જલોગતિજલૌ જમૌ ।। ૩૩૪.

દ્રુતવિલંબિતા એક છંદ છે, નભૌ, ભવાવથૌ અને નલૌ પણ છે. શ્રીપુઠા, વસુવેદા, જલગતિ, જલૌ અને જમૌ પણ જાણી શકાય છે.

જસૌ વસર્વ્વવશ્ચાથ તતં નનમરાઃ સ્મૃતં । કુશુમવિચિત્રાન્યૌ દ્યૌ નૌ નૌ રૌ સ્યાચ્ચલામ્બિકા ।। ૩૩૪.

જસૌ અને વસર્વવશ એ નામથી ઓળખાય છે, અને તટં નનમરા તરીકે ઓળખાય છે. કુશુમવિચિત્રા બે પ્રકારની છે, દ્યૌ, નૌ અને રૌ એ ચલાંબિકા છે.

ભુજઙ્ગપ્ર્યાતં થૈઃ સ્યાચ્ચતુભિઃ સ્રાગ્વિનીભવૈઃ । પ્રમિતાક્ષરા ગજૌ સૌ કાન્તોત્પીડ઼ા મતૌ સમૌ ।। ૩૩૪.

ભુજંગપ્ર્યાતા ચાર થાઈ અક્ષરો ધરાવે છે, અને શ્રાગ્વિની પણ એ રીતે બનેલી છે. પ્રમિતાક્ષરા એ ગજૌ છે, સૌ એ કાંતુ છે, અને ઉત્ફીરા મતૌ સમૌ છે.

વૈશ્વદેવી મમયાયાઃ પઞ્ચાઙ્ગા નવમાલિની । નજૌ ભયૌ પ્રતિપાદં ગણા યદિ જગત્યપિ ।। ૩૩૪.

વૈશ્વદેવી મમયાયા છે, પંચાંગા નવમાલિની છે. નજૌ અને ભયૌ શરૂઆતમાં છે, અને ગણા જગતીમાં પણ હાજર છે.

પ્રહર્ષણી મવજવા ગોપતિર્બહ્નિદિક્ષુ ચ । રુચિરા જભસજગા ચ્છિન્ના વેદૈર્ગ્રહૈઃ સ્મૃતા ।। ૩૩૪.

પ્રહર્ષણી, મવજવા, ગોપતિ અને બાહ્નિદિક્ષુ જાણીતા છે; રુચિરા, જભસજગા અને છિન્ના વેદના છંદો અને ગ્રહોની અસરથી નિર્ધારિત છે.

મત્તમયૂરં મતયા સગૌ વેદગ્રહે યતિઃ । ગૌરીનલનસાગઃ સ્યાદસમ્બાધા નતૌ નગૌ ।। ૩૩૪.

મત્તમયૂર, મતયા અને સગૌ વેદના છંદોથી સ્થાપિત છે; ગૌરી, નલનસાગ અને અસંબાધા પર્વતો સાથે જોડાયેલા નથી.

ગોગ ઇન્દ્રિયનવકૌ નનૌ વસનગાઃ સ્વરાઃ । સ્વરાશ્ચાપરાજિતા સ્યાન્નનભાનનગાઃ સ્વરાઃ ।। ૩૩૪.

ગોગા, ઇન્દ્રિય નવક, નનૌ અને વસનગા સ્વર છે; અપરાજિતા પણ સ્વર છે, અને નનભાનનગા પણ સ્વર છે.

દ્વિઃપ્રહરણકલિતા વસન્તતિલકા નભૌ । જૌ ગૌ સિંહોન્નતા સા સ્યાન્મુનેરુદ્ધર્ષણી ચ સા ।। ૩૩૪.

દ્વિપ્રહરણકલિતા, વસંતતિલકા અને નભૌ, સાથે જૌ, ગૌ અને સિંહોન્તતા રૂપ છે; મુનિની ઉદ્ધર્ષણી પણ એ જ છે.

ચન્દ્રાવર્ત્તા નનૌ સોમાવર્ત્તર્તુનવકઃ સ્મૃતઃ । મણિગુણનિકરા સૌ માલિનૌ નૌ મયૌ યયઃ ।। ૩૩૪.

ચંદ્રાવર્તા, નનૌ અને સોમાવર્તા નવ ઋતુ તરીકે જાણીતા છે; મણિગુણનિકરા, સૌ, માલિનૌ, નૌ, મયૌ અને યયઃ પણ તેમાં સમાવિષ્ટ છે.

યતિર્વસુસ્વરા ભૌ વૌ નતલમિત્રસગ્રહાઃ । ઋષભગજવિલાસિતં જ્ઞેયા શિખરિણી જગૌ ।। ૩૩૪.

યતિર્વસુસ્વરા, ભૌ, વૌ અને નતલમિત્રસગ્રહા ઉલ્લેખિત છે; ઋષભ અને ગજની રમતમાં ઓળખાતી શિખરિણી પણ જાણીવી છે.

રસભાલભૃગુરુદ્રાઃ પૃથ્વીજસજસા જનૌ । ગોવસુગ્રહવિચ્છિન્ના પિહ્ગલેનેરિતા પુરા ।। ૩૩૪.

રસભા, લભૃગુરૂદ્રા, પૃથ્વીજસજસા અને જનૌ વર્ણવામાં આવ્યા છે; ગોવસુગ્રહવિચ્છિન્ના પિંગલાએ પ્રાચીન સમયમાં જાહેર કરી હતી.

વંશપત્રપતિતં સ્યાદ્‌ ભવના ભૌ નગૌ સદિક્ । હરિણી નસમારઃ સો નગૌ રસચતુઃસ્વરાઃ ।। ૩૩૪.

વંશપત્રપતિત મળી આવે છે; ભવના, ભૌ, નગૌ અને સદિક ઉલ્લેખિત છે; હરિણી, નસમાર અને નગૌ ચાર રસ સાથે સંકળાયેલા છે.

મન્દાક્રાન્તા નભનતં તગૌગછિરસસ્વરાઃ । કુસુમિતલતા વેલ્લિતા મતના યયયાઃ શરાઃ ।। ૩૩૪.

મંદાક્રાંતા, નભનત, તગૌગ, ચિરસસ્વરા સમાવિષ્ટ છે; કસુમિતલતા, વેલ્લિતા, મતના અને યયયાઃ એ તીરો છે.

રથાઃ સ્વ્રાઃ પ્રતિરથસસજાઃ સતતશ્ચ ગઃ । શાર્દૂલવિક્રીડ઼િતં સ્યાદાદિત્યમુનયો યતિઃ ।। ૩૩૪.

રથ સ્વર છે; પ્રતિરથસસજા હંમેશા હાજર છે; શાર્દૂલવિક્રીડિત સ્થાપિત છે, અને આદિત્ય, મુનય અને યતિ પણ છે.

કૃતિઃ સુવદના મોરો ભનયા ભનગાઃ સુરાઃ । યતિર્મુનિરસાશ્ચાથ ઇતિ વૃત્તં ક્રમાત્ સ્મૃતમ્ ।। ૩૩૪.

કૃતિ, સુવદના, મોરો, ભનયા, ભનગા અને સુરાઃ ઉલ્લેખિત છે; યતિ, મુનિ અને રસાઃ પછી છંદોની ક્રમશઃ યાદ આવે છે.

સ્રગ્ધ્રા મરતાનોમોયપૌ ત્રિઃસપ્તકા યતિઃ । સમુદ્રકં ભરજાનોવનગા દશભાસ્કરાઃ ।। ૩૩૪.

સ્રગધ્રા, મારતા, નોમોયા અને પૌ ત્રણ વખત સાત માપમાં છે; સમુદ્રક, ભરજાન અને વનગા દસ ભાસ્કર છે.

અસ્વલલિતં નજભા જભજા ભનમીશતઃ । મત્તાક્રીડ઼ા મમનના નૌનગ્નૌ ગોષ્ટમાતિથિઃ ।। ૩૩૪.

અશ્વલલિત, નજભા, જભજા અને ભનમીષત વર્ણવામાં આવ્યા છે; મત્તાક્રીડા, મમનના, નૌનગ્નૌ અને ગોષ્ઠમાતિથિ પણ સમાવિષ્ટ છે.

તન્વી ભનતસાભોભો લયો વાણસુરાર્ક્કકાઃ । ક્રૌઞ્ચપદા ભમતતા નૌ નૌ વાણ્શરાષ્ટતઃ ।। ૩૩૪.

તન્વી, ભનતસાભોભો, લય, વાણસુરાર્કકાઃ, ક્રૌંચપદા, ભમતતા, નૌ, નૌ અને વાણશરાષ્ટતઃ ઉલ્લેખિત છે.

ભુજઙ્ગવિજૃમ્ભિતં મમતના નનવાસનૌ । ગષ્ટેશમુનિભિશ્છેદો હ્યુહારાખ્યમીદૃશમ્ ।। ૩૩૪.

ભુજંગવિજ્રંભિત, મમતના, નનવાસનૌ અને ગષ્ટેશમુનિ વર્ણવામાં આવ્યા છે; ઋષિઓ દ્વારા કરેલી વિભાજન ઉહારા કહેવાય છે.

મનનાનતાનઃ સો ગગૌ ગ્રહરસો રસાત્ । નૌ સપ્તરોદણ્ડદઃ સ્યાચ્ચણ્ડવૃષ્ટિપ્રઘાતકં ।। ૩૩૪.

મનનાનતાન, સો, ગગૌ, ગ્રહરસો અને રસાત સમાવિષ્ટ છે; નૌ, સપ્તરોડંડદ અને ચંડવૃષ્ટિપ્રઘાતક પણ ઉલ્લેખિત છે.

રેફવૃદ્ધ્યા ણણવા સ્યુર્વ્યાલજીમૂતમુખ્યકાઃ । શેષે વૈ પ્રચિતા જ્ઞેયા ગાથાપ્રસ્તાર ઉચ્યતે ।। ૩૩૪.

રેફના વૃદ્ધિ સાથે, ણણવા વ્યાલજીમૂતના મુખ્ય છે; બાકી પ્રચિતા તરીકે જાણીવી છે, જેને ગાથાપ્રસ્તાર કહે છે.

અગ્નિરુવાચ છન્દોઽત્ર સિદ્ધં ગાથા સ્યાત્ પાદે સર્વ્વગુરૌ તથા । પ્રસ્તાર આદ્યગાથોનઃ પરતુલ્યોઽથ પૂર્વ્વગઃ ।। ૩૩૫.

અગ્નિએ કહ્યું: અહીં છંદ સ્થાપિત છે; ગાથા પાદમાં બધા ગુરુ અક્ષરો સાથે આવે છે; પ્રસ્તાર પ્રથમ ગાથા છે, અને પછીની ગાથાઓ સમાન અથવા પૂર્વવર્તી છે.

નષ્ટમધ્યે સમેઽઙ્કોનઃ સમેઽર્દ્ધ વિષમે ગુરુઃ । પ્રતિલોમગુણં નાદ્યં દ્વિરુદ્દિષ્ટગ એકનુત્ ।। ૩૩૫.

મધ્યમાં ગુમ થયેલું સમકોણી ગણાય છે; અડધી જગ્યાએ અસમાનમાં ભારે ગણાય છે; વિપરીત ગુણ પહેલા નથી, બે વાર કહેવામાં નથી, એક વાર છોડવામાં નથી.

સઙ્‌ખ્યાદ્વિરર્દ્ધે રૂપે તુ શૂન્યં શૂન્યે દ્વિરીરિતં । તાવદર્દ્ધે તદ્‌ગુણિતં દ્વિ દ્‌વ્યૂનઞ્ચ તદન્તતઃ ।। ૩૩૫.

સંખ્યા અડધી વખતે બે ગણાય, રૂપ શૂન્ય થાય છે; શૂન્યમાં બે વાર બોલાય છે; જેટલું અડધી વખતે થાય છે, એ ગુણિત થાય છે, અને અંતે બે ઓછું થાય છે.

પરે પૂર્ણં પરે પૂર્ણં મેરુપ્રસ્તારતો ભવેત્ । નગસંખ્યા વૃત્તસંખ્યા ચાધ્વાઙ્ગુલમધોદ્‌ર્ધતઃ ।। ૩૩૫.

અંતે પૂરું થાય છે, અંતે પૂરું થાય છે, મેરુની રચના પ્રમાણે; શિખરોની સંખ્યા અને ગોળોની સંખ્યા ઉપર અને નીચે આંગળીની પહોળાઈથી માપવામાં આવે છે.

સઙ્‌ખ્યૈવ દ્વિગુણૈકોના છન્દઃ સારોઽથમીરિતઃ ।। ૩૩૫.

છંદનું સાર એ સંખ્યા છે, જે બે ગણાય અને એક ઉમેરાય છે.