અગ્નિપુરાણમ્

રજસાગોગથોદ્રોણૌ ગોગૌ વૈ કેતુમત્યપિ । આખ્યાનિકી તતજગાગથોતતજગાગથ ।। ૩૩૩.

રજસાગોગથા અને ઉદ્રોણા છંદ છે; ગોગા પણ કેતુમતી કહેવાય છે. આખ્યાનિકી પછી આવે છે, પછી જગાગથા અને તટજગાગથા છે.

વિપરીતાખ્યાનિકી ત્તૌ જયગાતૌ જગોગથ । સૌમલૌ ગથલભભાવૌ ભવેદ્ધરિણવલ્લભા ।। ૩૩૩.

વિપરીત આખ્યાનિકી એ વિરુદ્ધ પ્રકાર છે; જયગાતૌ અને જગોગથા પછી આવે છે. સૌમલ અને ગથલભભાવા છંદ છે, અને ધરીણવલ્લભા પણ જાણી શકાય છે.

લૌવનૌગાથનજજા યઃ સ્યાદપરક્રમં । પુષ્પિતા નનવયાનજજાવોગથો રજૌ ।। ૩૩૩.

લૌવનૌગાથા અને નજજાએ આગળ વધવાની ક્ષમતા નથી. પુષ્પિતા, નનવયાનજજા અને વોગથા રજસ છંદમાં છે.

વોજથો જવજવાગૌ મૂલે પનમતી શિખા । અષ્ટાવિંશતિનાગાભા ત્રિશન્નાગન્તતો યુજિ । ખઞ્જા તદ્વિપરીતા સ્યાત્ સમવૃત્તં પ્રદર્શ્યતે ।। ૩૩૩.

વોજથો અને જવજવાગા મૂળમાં છે, પનમતી શિખર પર છે. અઠાવીસ નાગ છંદ છે, અને છત્રીસ જોડાયેલા છે. ખંજાં એ તેનો વિરુદ્ધ રૂપ છે, અને સમવૃત્ત દર્શાવવામાં આવે છે.

અગ્નિરુવાચ યતિવિચ્છેદ ઇત્યુક્તસ્તત્તન્મધ્યાન્તયૌ ગણૌ । યૌસઃ કુમારલાલિતા તૌ ગૌ ચિત્રપદા સ્મૃતા ।। ૩૩૪.

અગ્નિએ કહ્યું: યતિવિચ્છેદા એ બે સમૂહો ધરાવે છે, એક મધ્યમાં અને એક અંતે. કુમારલાલિતા છંદ એ રીતે છે, અને ગૌ છંદ ચિત્રપદા તરીકે ઓળખાય છે.

વિદ્યુન્માલા મમમાગણૈર્ભૂતગણૈર્ભવેત્ । માણવકાક્રીડ઼િતકં વનૌ હલમુખી વસઃ ।। ૩૩૪.

વિદ્યુન્માલા મમમાગણ અને ભૂતગણ સમૂહોથી બનેલી છે. માનવક રમૂજી છે, વનૌ હલમુખી છે, અને વસ પણ એ નામથી ઓળખાય છે.

સ્યાદ્ભુજઙ્ગશિશુસૂતાનૌ મેહનં મરુતં નનૌ। ભવેચ્છુદ્ધવિરાડ્વૃત્તં પ્રતિપાદં સમૌ જગૌ ।। ૩૩૪.

ભુજંગશિશુ અને સૂતાનૌ છંદ છે; મહેન એ મરુત છે, અને નનૌ પણ એ નામથી ઓળખાય છે. શુદ્ધ વિરાટવૃત્ત છે, અને પ્રતિપાદા અને સમૌ જગૌ છે.

પણવોમલયોમઃ સ્યાજ્જૌ ગૌ મયૂરસારિણી । સત્તામભસગા વૃત્તં ભજતાદ્યુપરિસ્થિતા ।। ૩૩૪.

પણવ અને મલયોમહ છંદ છે; જૌગા એ મયૂરસારિણી છે. સત્તામભસગા એક છંદ છે, અને વૃત્ત શરૂઆતથી ઉપર સ્થિત છે.

રુક્મવતી ભસસગાવિન્દ્રાવજ્રા તજૌ જગૌ । જતૌ જગૌ ગૂપપૂર્વ્વાવાદ્યન્તાદ્યુપજાતયઃ ।। ૩૩૪.

રુકમવતી અને ભસસગા છંદ છે, ઇન્દ્રવજ્રા અને તજૌ જગૌ છે. જતૌ અને જગૌ ગુપથી શરૂ થાય છે, અને ઉપજાતિ એમાંથી શરૂ અને અંતે થાય છે.

દોધકં ભગભાગૌ સ્યાત્ શાલિની મતભાગગૌ । યતિઃ સમુદ્રા ઋષયઃ વાતોર્મ્મી મભતાગગૌ ।। ૩૩૪.

દોધક અને ભગભાગૌ છંદ છે; શાલિની અને મતભાગગૌ પણ છે. યતિ એ સમુદ્રા છે, ઋષય એ વાતોર્મી છે, અને મભતાગગૌ પણ એ નામથી ઓળખાય છે.

ચતુઃસ્વરા સ્યાદ્‌ભ્રમરી વિલાસિતા મભૌનલૌ । સમુદ્રા અથ ઋષયો વનૌ લૌગૌ રથોદ્ધતા ।। ૩૩૪.

ચતુઃસ્વરા એ ભ્રમરી છે, વિલાસિતા મભૌનલૌ છે. સમુદ્રા અને ઋષય વનૌ છે, અને લૌગૌ એ રથોદ્ધતા છે.

સામતાધનભાગૌગોવૃત્તાનનસમાશ્ચ સઃ । શ્યેની વજવનાગઃ સ્યાદ્રમ્યા નપરગાગગઃ ।। ૩૩૪.

સામતા, ધનભાગૌગા અને વૃત્તાનનસમા એ જ છે. શ્યેની એ વજવનાગા છે, અને રમ્યા એ નપરગાગગા છે.

જગતી વંશસ્થા વૃત્તં જતૌ જાવથ તૌ જવૌ । ઇન્દ્રવંશા તોટકં સૈરચતુર્ભિઃ પ્રતિપાદતઃ ।। ૩૩૪.

જગતી વંશસ્થા છંદ છે; વૃત્ત, જતૌ અને જાવથા એ જવૌ છે. ઇન્દ્રવંશા એ ટોટકા છે, અને સૈરા શરૂઆતમાં ચાર સાથે છે.

ભવેદ્‌દ્રુતવિલમ્બિતા નભૌ ભવાવથૌ નલૌ । સ્યૌ શ્રીપુઠો વસુવેદા જલોગતિજલૌ જમૌ ।। ૩૩૪.

દ્રુતવિલંબિતા એક છંદ છે, નભૌ, ભવાવથૌ અને નલૌ પણ છે. શ્રીપુઠા, વસુવેદા, જલગતિ, જલૌ અને જમૌ પણ જાણી શકાય છે.

જસૌ વસર્વ્વવશ્ચાથ તતં નનમરાઃ સ્મૃતં । કુશુમવિચિત્રાન્યૌ દ્યૌ નૌ નૌ રૌ સ્યાચ્ચલામ્બિકા ।। ૩૩૪.

જસૌ અને વસર્વવશ એ નામથી ઓળખાય છે, અને તટં નનમરા તરીકે ઓળખાય છે. કુશુમવિચિત્રા બે પ્રકારની છે, દ્યૌ, નૌ અને રૌ એ ચલાંબિકા છે.

ભુજઙ્ગપ્ર્યાતં થૈઃ સ્યાચ્ચતુભિઃ સ્રાગ્વિનીભવૈઃ । પ્રમિતાક્ષરા ગજૌ સૌ કાન્તોત્પીડ઼ા મતૌ સમૌ ।। ૩૩૪.

ભુજંગપ્ર્યાતા ચાર થાઈ અક્ષરો ધરાવે છે, અને શ્રાગ્વિની પણ એ રીતે બનેલી છે. પ્રમિતાક્ષરા એ ગજૌ છે, સૌ એ કાંતુ છે, અને ઉત્ફીરા મતૌ સમૌ છે.

વૈશ્વદેવી મમયાયાઃ પઞ્ચાઙ્ગા નવમાલિની । નજૌ ભયૌ પ્રતિપાદં ગણા યદિ જગત્યપિ ।। ૩૩૪.

વૈશ્વદેવી મમયાયા છે, પંચાંગા નવમાલિની છે. નજૌ અને ભયૌ શરૂઆતમાં છે, અને ગણા જગતીમાં પણ હાજર છે.

પ્રહર્ષણી મવજવા ગોપતિર્બહ્નિદિક્ષુ ચ । રુચિરા જભસજગા ચ્છિન્ના વેદૈર્ગ્રહૈઃ સ્મૃતા ।। ૩૩૪.

પ્રહર્ષણી, મવજવા, ગોપતિ અને બાહ્નિદિક્ષુ જાણીતા છે; રુચિરા, જભસજગા અને છિન્ના વેદના છંદો અને ગ્રહોની અસરથી નિર્ધારિત છે.

મત્તમયૂરં મતયા સગૌ વેદગ્રહે યતિઃ । ગૌરીનલનસાગઃ સ્યાદસમ્બાધા નતૌ નગૌ ।। ૩૩૪.

મત્તમયૂર, મતયા અને સગૌ વેદના છંદોથી સ્થાપિત છે; ગૌરી, નલનસાગ અને અસંબાધા પર્વતો સાથે જોડાયેલા નથી.

ગોગ ઇન્દ્રિયનવકૌ નનૌ વસનગાઃ સ્વરાઃ । સ્વરાશ્ચાપરાજિતા સ્યાન્નનભાનનગાઃ સ્વરાઃ ।। ૩૩૪.

ગોગા, ઇન્દ્રિય નવક, નનૌ અને વસનગા સ્વર છે; અપરાજિતા પણ સ્વર છે, અને નનભાનનગા પણ સ્વર છે.

દ્વિઃપ્રહરણકલિતા વસન્તતિલકા નભૌ । જૌ ગૌ સિંહોન્નતા સા સ્યાન્મુનેરુદ્ધર્ષણી ચ સા ।। ૩૩૪.

દ્વિપ્રહરણકલિતા, વસંતતિલકા અને નભૌ, સાથે જૌ, ગૌ અને સિંહોન્તતા રૂપ છે; મુનિની ઉદ્ધર્ષણી પણ એ જ છે.

ચન્દ્રાવર્ત્તા નનૌ સોમાવર્ત્તર્તુનવકઃ સ્મૃતઃ । મણિગુણનિકરા સૌ માલિનૌ નૌ મયૌ યયઃ ।। ૩૩૪.

ચંદ્રાવર્તા, નનૌ અને સોમાવર્તા નવ ઋતુ તરીકે જાણીતા છે; મણિગુણનિકરા, સૌ, માલિનૌ, નૌ, મયૌ અને યયઃ પણ તેમાં સમાવિષ્ટ છે.

યતિર્વસુસ્વરા ભૌ વૌ નતલમિત્રસગ્રહાઃ । ઋષભગજવિલાસિતં જ્ઞેયા શિખરિણી જગૌ ।। ૩૩૪.

યતિર્વસુસ્વરા, ભૌ, વૌ અને નતલમિત્રસગ્રહા ઉલ્લેખિત છે; ઋષભ અને ગજની રમતમાં ઓળખાતી શિખરિણી પણ જાણીવી છે.

રસભાલભૃગુરુદ્રાઃ પૃથ્વીજસજસા જનૌ । ગોવસુગ્રહવિચ્છિન્ના પિહ્ગલેનેરિતા પુરા ।। ૩૩૪.

રસભા, લભૃગુરૂદ્રા, પૃથ્વીજસજસા અને જનૌ વર્ણવામાં આવ્યા છે; ગોવસુગ્રહવિચ્છિન્ના પિંગલાએ પ્રાચીન સમયમાં જાહેર કરી હતી.

વંશપત્રપતિતં સ્યાદ્‌ ભવના ભૌ નગૌ સદિક્ । હરિણી નસમારઃ સો નગૌ રસચતુઃસ્વરાઃ ।। ૩૩૪.

વંશપત્રપતિત મળી આવે છે; ભવના, ભૌ, નગૌ અને સદિક ઉલ્લેખિત છે; હરિણી, નસમાર અને નગૌ ચાર રસ સાથે સંકળાયેલા છે.

મન્દાક્રાન્તા નભનતં તગૌગછિરસસ્વરાઃ । કુસુમિતલતા વેલ્લિતા મતના યયયાઃ શરાઃ ।। ૩૩૪.

મંદાક્રાંતા, નભનત, તગૌગ, ચિરસસ્વરા સમાવિષ્ટ છે; કસુમિતલતા, વેલ્લિતા, મતના અને યયયાઃ એ તીરો છે.

રથાઃ સ્વ્રાઃ પ્રતિરથસસજાઃ સતતશ્ચ ગઃ । શાર્દૂલવિક્રીડ઼િતં સ્યાદાદિત્યમુનયો યતિઃ ।। ૩૩૪.

રથ સ્વર છે; પ્રતિરથસસજા હંમેશા હાજર છે; શાર્દૂલવિક્રીડિત સ્થાપિત છે, અને આદિત્ય, મુનય અને યતિ પણ છે.

કૃતિઃ સુવદના મોરો ભનયા ભનગાઃ સુરાઃ । યતિર્મુનિરસાશ્ચાથ ઇતિ વૃત્તં ક્રમાત્ સ્મૃતમ્ ।। ૩૩૪.

કૃતિ, સુવદના, મોરો, ભનયા, ભનગા અને સુરાઃ ઉલ્લેખિત છે; યતિ, મુનિ અને રસાઃ પછી છંદોની ક્રમશઃ યાદ આવે છે.

સ્રગ્ધ્રા મરતાનોમોયપૌ ત્રિઃસપ્તકા યતિઃ । સમુદ્રકં ભરજાનોવનગા દશભાસ્કરાઃ ।। ૩૩૪.

સ્રગધ્રા, મારતા, નોમોયા અને પૌ ત્રણ વખત સાત માપમાં છે; સમુદ્રક, ભરજાન અને વનગા દસ ભાસ્કર છે.