અગ્નિપુરાણમ્

પાદસ્યાદ્યન્તુ વક્રં સ્યાત્ શનૌ ન પ્રથમાસ્મૃતૌ । બાલ્યમુશ્ચતુર્થાદ્વર્ણાત્ પથ્યા વર્ણં યુજેયતઃ ।। ૩૩૨.

પદની શરૂઆત વક્ર હોવી જોઈએ, પણ શન માપમાં પ્રથમ નથી; બાળપણ ચોથા અક્ષરથી છે, અને યોગ્ય અક્ષર પ્રમાણે જોડવો.

વિપરીતપથ્યાન્યા સાચ્ચપલા વા યુજસ્વનઃ । વિપુલાયુગ્નસપ્તમઃ સર્વ્વં તસ્યૈવ તસ્ય ચ ।। ૩૩૨.

પથ્યા વિરુદ્ધ બીજું ચપલા કહેવાય છે; સાતમું વિપુલાયુગ્ના છે, અને બધું એ અને આ બંનેમાં આવે છે.

તૌન્તૌ વા વિપુલાનેકા ચક્રજાતિઃ સમીરિતા । ભવેન્ પદચતુરૂદ્‌ર્ધ્વં ચતુર્વૃદ્ધ્યા પદેષુ ચ ।। ૩૩૨.

તૌંતૌ અથવા અનેક વિપુલા ચક્ર જાતિ કહેવાય છે; ઉપર ચાર પદ હોય છે, અને પદોમાં ચાર વૃદ્ધિ હોય છે.

ગુરુદ્વયાન્ત આપીડઃ પ્રત્યાપીડો ગણાદિકઃ । પ્રથમસ્ય વિપર્ય્યાસે મઞ્જરી લવણી ક્રમાત્ ।। ૩૩૨.

બે ગુરુથી અંતે આવતું આપીડ કહેવાય છે, પ્રતિઆપીડ ગણાદિક છે; પ્રથમ ઉલટાય ત્યારે મંજરી અને લવણી ક્રમથી આવે છે.

ભવેદમૃતધારાખ્યા ઉદ્ધતાદ્ય્ચયતેઽધુના । એકતઃ સસજસાનઃ સ્યુર્ન સૌ જો ગોઽથ ભૌનજૌ ।। ૩૩૨.

ઉચ્ચ હોય ત્યારે અમૃતધારા કહેવાય છે, જેમ હવે કહેવામાં આવે છે; એક બાજુ સસજસાના છે, અને સૌ, જો, ગો અથવા ભૌનજ નથી.

નોગોઽથ સજસા ગોગસ્તૃતીયચરણસ્ય ચ । સૌરભે કેચનભગા લલિતઞ્ચ નમૌ જસૌ ।। ૩૩૨.

ગો, સજસા, અથવા ગોગા ત્રીજા પદમાં નથી; સૌરભમાં કેટલાક ભાગા છે, અને લલિત તથા નમૌ જસૌ છે.

ઉપસ્થિતં પ્રચુપિતં પ્રથમાદ્યં સમૌ જસૌ । ગોગથાં મલજા રોગઃ સમો નગરજયાઃ પદે ।। ૩૩૨.

ઉપસ્થિત અને પ્રચુપિત પ્રથમ છે, સમૌ અને જસૌ; ગોગથા મલજા છે, રોગ સમ છે, અને નગરજ પદમાં છે.

વર્દ્ધમાનં મલૌ સ્વૌ નસૌ અથો ભોજોવ ઇરિતા । શુદ્ધવિરાડ઼ાર્ષભાખ્યં વક્ષ્યે ચાર્દ્ધસમન્તતઃ ।। ૩૩૨.

વર્ધમાન મલૌ, સ્વૌ, નસૌ અને ભોજોવા છે; શુદ્ધ, વિરા અને ઋષભ જાતિ, અને અર્ધસમંતત પણ હું સમજાવું છું.

અગ્નિરુવાચ ઉપચિત્રકં સસમનામથભોજભગામય । દ્રૂતમધ્યા તતભગાગથોનનજયાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૩૩૩.

અગ્નિએ કહ્યું: ઉપચિત્રક સમના સાથે, અથવા ભોજ અને ભાગા સાથે છે; દ્રુત અને મધ્ય ભાગા, ગથા અને નનજયા સાથે ઓળખાય છે.

વેગવતી સસમગા ભભભગોગથો સ્મૃતા । રુદ્રવિસ્તારસ્તોસભગાસમજાગોગથા સ્મૃતા ।। ૩૩૩.

વેગવતી છંદ સમાન ભાગોથી બનેલી છે; ભભભગોગથા એ નામથી ઓળખાય છે. રુદ્રવિસ્તાર એ તોસભગા જેવી જ છે, અને સમજાગોગથા પણ એ રીતે ઓળખાય છે.

રજસાગોગથોદ્રોણૌ ગોગૌ વૈ કેતુમત્યપિ । આખ્યાનિકી તતજગાગથોતતજગાગથ ।। ૩૩૩.

રજસાગોગથા અને ઉદ્રોણા છંદ છે; ગોગા પણ કેતુમતી કહેવાય છે. આખ્યાનિકી પછી આવે છે, પછી જગાગથા અને તટજગાગથા છે.

વિપરીતાખ્યાનિકી ત્તૌ જયગાતૌ જગોગથ । સૌમલૌ ગથલભભાવૌ ભવેદ્ધરિણવલ્લભા ।। ૩૩૩.

વિપરીત આખ્યાનિકી એ વિરુદ્ધ પ્રકાર છે; જયગાતૌ અને જગોગથા પછી આવે છે. સૌમલ અને ગથલભભાવા છંદ છે, અને ધરીણવલ્લભા પણ જાણી શકાય છે.

લૌવનૌગાથનજજા યઃ સ્યાદપરક્રમં । પુષ્પિતા નનવયાનજજાવોગથો રજૌ ।। ૩૩૩.

લૌવનૌગાથા અને નજજાએ આગળ વધવાની ક્ષમતા નથી. પુષ્પિતા, નનવયાનજજા અને વોગથા રજસ છંદમાં છે.

વોજથો જવજવાગૌ મૂલે પનમતી શિખા । અષ્ટાવિંશતિનાગાભા ત્રિશન્નાગન્તતો યુજિ । ખઞ્જા તદ્વિપરીતા સ્યાત્ સમવૃત્તં પ્રદર્શ્યતે ।। ૩૩૩.

વોજથો અને જવજવાગા મૂળમાં છે, પનમતી શિખર પર છે. અઠાવીસ નાગ છંદ છે, અને છત્રીસ જોડાયેલા છે. ખંજાં એ તેનો વિરુદ્ધ રૂપ છે, અને સમવૃત્ત દર્શાવવામાં આવે છે.

અગ્નિરુવાચ યતિવિચ્છેદ ઇત્યુક્તસ્તત્તન્મધ્યાન્તયૌ ગણૌ । યૌસઃ કુમારલાલિતા તૌ ગૌ ચિત્રપદા સ્મૃતા ।। ૩૩૪.

અગ્નિએ કહ્યું: યતિવિચ્છેદા એ બે સમૂહો ધરાવે છે, એક મધ્યમાં અને એક અંતે. કુમારલાલિતા છંદ એ રીતે છે, અને ગૌ છંદ ચિત્રપદા તરીકે ઓળખાય છે.

વિદ્યુન્માલા મમમાગણૈર્ભૂતગણૈર્ભવેત્ । માણવકાક્રીડ઼િતકં વનૌ હલમુખી વસઃ ।। ૩૩૪.

વિદ્યુન્માલા મમમાગણ અને ભૂતગણ સમૂહોથી બનેલી છે. માનવક રમૂજી છે, વનૌ હલમુખી છે, અને વસ પણ એ નામથી ઓળખાય છે.

સ્યાદ્ભુજઙ્ગશિશુસૂતાનૌ મેહનં મરુતં નનૌ। ભવેચ્છુદ્ધવિરાડ્વૃત્તં પ્રતિપાદં સમૌ જગૌ ।। ૩૩૪.

ભુજંગશિશુ અને સૂતાનૌ છંદ છે; મહેન એ મરુત છે, અને નનૌ પણ એ નામથી ઓળખાય છે. શુદ્ધ વિરાટવૃત્ત છે, અને પ્રતિપાદા અને સમૌ જગૌ છે.

પણવોમલયોમઃ સ્યાજ્જૌ ગૌ મયૂરસારિણી । સત્તામભસગા વૃત્તં ભજતાદ્યુપરિસ્થિતા ।। ૩૩૪.

પણવ અને મલયોમહ છંદ છે; જૌગા એ મયૂરસારિણી છે. સત્તામભસગા એક છંદ છે, અને વૃત્ત શરૂઆતથી ઉપર સ્થિત છે.

રુક્મવતી ભસસગાવિન્દ્રાવજ્રા તજૌ જગૌ । જતૌ જગૌ ગૂપપૂર્વ્વાવાદ્યન્તાદ્યુપજાતયઃ ।। ૩૩૪.

રુકમવતી અને ભસસગા છંદ છે, ઇન્દ્રવજ્રા અને તજૌ જગૌ છે. જતૌ અને જગૌ ગુપથી શરૂ થાય છે, અને ઉપજાતિ એમાંથી શરૂ અને અંતે થાય છે.

દોધકં ભગભાગૌ સ્યાત્ શાલિની મતભાગગૌ । યતિઃ સમુદ્રા ઋષયઃ વાતોર્મ્મી મભતાગગૌ ।। ૩૩૪.

દોધક અને ભગભાગૌ છંદ છે; શાલિની અને મતભાગગૌ પણ છે. યતિ એ સમુદ્રા છે, ઋષય એ વાતોર્મી છે, અને મભતાગગૌ પણ એ નામથી ઓળખાય છે.

ચતુઃસ્વરા સ્યાદ્‌ભ્રમરી વિલાસિતા મભૌનલૌ । સમુદ્રા અથ ઋષયો વનૌ લૌગૌ રથોદ્ધતા ।। ૩૩૪.

ચતુઃસ્વરા એ ભ્રમરી છે, વિલાસિતા મભૌનલૌ છે. સમુદ્રા અને ઋષય વનૌ છે, અને લૌગૌ એ રથોદ્ધતા છે.

સામતાધનભાગૌગોવૃત્તાનનસમાશ્ચ સઃ । શ્યેની વજવનાગઃ સ્યાદ્રમ્યા નપરગાગગઃ ।। ૩૩૪.

સામતા, ધનભાગૌગા અને વૃત્તાનનસમા એ જ છે. શ્યેની એ વજવનાગા છે, અને રમ્યા એ નપરગાગગા છે.

જગતી વંશસ્થા વૃત્તં જતૌ જાવથ તૌ જવૌ । ઇન્દ્રવંશા તોટકં સૈરચતુર્ભિઃ પ્રતિપાદતઃ ।। ૩૩૪.

જગતી વંશસ્થા છંદ છે; વૃત્ત, જતૌ અને જાવથા એ જવૌ છે. ઇન્દ્રવંશા એ ટોટકા છે, અને સૈરા શરૂઆતમાં ચાર સાથે છે.

ભવેદ્‌દ્રુતવિલમ્બિતા નભૌ ભવાવથૌ નલૌ । સ્યૌ શ્રીપુઠો વસુવેદા જલોગતિજલૌ જમૌ ।। ૩૩૪.

દ્રુતવિલંબિતા એક છંદ છે, નભૌ, ભવાવથૌ અને નલૌ પણ છે. શ્રીપુઠા, વસુવેદા, જલગતિ, જલૌ અને જમૌ પણ જાણી શકાય છે.

જસૌ વસર્વ્વવશ્ચાથ તતં નનમરાઃ સ્મૃતં । કુશુમવિચિત્રાન્યૌ દ્યૌ નૌ નૌ રૌ સ્યાચ્ચલામ્બિકા ।। ૩૩૪.

જસૌ અને વસર્વવશ એ નામથી ઓળખાય છે, અને તટં નનમરા તરીકે ઓળખાય છે. કુશુમવિચિત્રા બે પ્રકારની છે, દ્યૌ, નૌ અને રૌ એ ચલાંબિકા છે.

ભુજઙ્ગપ્ર્યાતં થૈઃ સ્યાચ્ચતુભિઃ સ્રાગ્વિનીભવૈઃ । પ્રમિતાક્ષરા ગજૌ સૌ કાન્તોત્પીડ઼ા મતૌ સમૌ ।। ૩૩૪.

ભુજંગપ્ર્યાતા ચાર થાઈ અક્ષરો ધરાવે છે, અને શ્રાગ્વિની પણ એ રીતે બનેલી છે. પ્રમિતાક્ષરા એ ગજૌ છે, સૌ એ કાંતુ છે, અને ઉત્ફીરા મતૌ સમૌ છે.

વૈશ્વદેવી મમયાયાઃ પઞ્ચાઙ્ગા નવમાલિની । નજૌ ભયૌ પ્રતિપાદં ગણા યદિ જગત્યપિ ।। ૩૩૪.

વૈશ્વદેવી મમયાયા છે, પંચાંગા નવમાલિની છે. નજૌ અને ભયૌ શરૂઆતમાં છે, અને ગણા જગતીમાં પણ હાજર છે.

પ્રહર્ષણી મવજવા ગોપતિર્બહ્નિદિક્ષુ ચ । રુચિરા જભસજગા ચ્છિન્ના વેદૈર્ગ્રહૈઃ સ્મૃતા ।। ૩૩૪.

પ્રહર્ષણી, મવજવા, ગોપતિ અને બાહ્નિદિક્ષુ જાણીતા છે; રુચિરા, જભસજગા અને છિન્ના વેદના છંદો અને ગ્રહોની અસરથી નિર્ધારિત છે.

મત્તમયૂરં મતયા સગૌ વેદગ્રહે યતિઃ । ગૌરીનલનસાગઃ સ્યાદસમ્બાધા નતૌ નગૌ ।। ૩૩૪.

મત્તમયૂર, મતયા અને સગૌ વેદના છંદોથી સ્થાપિત છે; ગૌરી, નલનસાગ અને અસંબાધા પર્વતો સાથે જોડાયેલા નથી.