અગ્નિપુરાણમ્

વૈતાલીયં દ્વિસ્વરા સ્યાદયુષ્પાદે સમે નલઃ । વસવોઽન્તે વનગાશ્ચ ગોપુચ્છન્દશકં ભવેત્ ।। ૩૩૧.

વૈતાલીય બે સ્વરવાળું છે; સમા પગમાં 'ન' સમાન છે. અંતે વસુઓ અને વનગા; 'ગોપુછ' છંદ બને છે.

ભગણઆન્તા પાટલિકા શેષે પરે ચ પૂર્વવત્ । સાકં ષડ્વા મિશ્રાયુક્ પ્રાચ્યવૃત્તિઃ પ્રદર્શ્યતે ।। ૩૩૧.

વિભાગના અંતે પાટલિકા રહે છે, અને બાકીના ભાગો પહેલાની જેમ જ છે; છ વા સાથે મળીને, પૂર્વ દિશાની મિશ્ર રીત દર્શાવવામાં આવે છે.

પઞ્ચમેન પૂર્વસાકં તૃતીયેન સહસ્રયુક્ । ઉદીચ્યવૃત્તિર્વાચ્યાં સ્યાદ્ યુગપચ્ચ પ્રવર્ત્તકં ।। ૩૩૧.

પાંચમો અને પહેલો ભાગ સાથે, અને ત્રીજો ભાગ હજાર સાથે જોડાય છે; ઉત્તર દિશાની રીત કહેવામાં આવે છે, અને એ એકસાથે આગળ વધે છે.

અયુક્ચારુહાસિની સ્યાદ્‌યુગપચ્ચાન્તિકા ભવેત્ ।। ૩૩૧.

યુગ વગર એ આરુહાસિની કહેવાય છે, અને એકસાથે હોય ત્યારે એ અંતિકા કહેવાય છે.

સપ્તાર્ચ્ચિર્વસવશ્ચૈવ માત્રાસમકમીરિતમ્ । ભવેન્નલવમૌ લશ્ચ દ્વાદશો વા નવાસિકા ।। ૩૩૧.

સાત જ્વાળા અને વસુઓની ગણતરી સમાન છે; અડધો અથવા લ, અથવા બાર, અથવા નવ આસિકા હોઈ શકે છે.

વિશ્વોકઃ પઞ્ચમાષ્ટૌ મો ચિત્ર લવમકશ્ચલઃ । પરયુક્તેનોપચિત્રા પાદાકુલકમિત્યતઃ ।। ૩૩૧.

વિશ્વોક પાંચ કે આઠ, અથવા ચિત્ર, અથવા અડધો લવ, અથવા અસ્થિર છે; વધુ યુગ જોડવાથી એ ઉપચિત્રા કહેવાય છે, અને પાદાકુલક પણ એ જ રીતે ઓળખાય છે.

ગીતાર્ય્યા લોપશ્ચેત્ સૌમ્યા લઃ પૂર્વઃ જ્યોતિરીરિતા । સ્યાચ્છિખા વિપર્ય્યાસ્તાર્દ્ધા તૂલિકા સમુદાહૃતા ।। ૩૩૧.

ગીતાર્યામાં જો લોપ હોય તો એ સૌમ્યા કહેવાય છે; શરૂઆતમાં લ હોય તો એ જ્યોતિર કહેવાય છે; શિખા ઉલટાઈ અને અડધી થાય ત્યારે એ તૂલિકા કહેવાય છે.

એકોનત્રિંશદન્તે ગઃ સ્યાજ્જ્ઞેજનસમાવલા । ગુ ઇત્યેકગુરું સંખ્યાવર્ણાદ્દશવિપર્ય્યયાત્ ।। ૩૩૧.

અંતે ઓગણત્રીસ હોય ત્યારે ગા સમાવલા તરીકે ઓળખાય છે; ગુ એ એક ગુરુ છે, અક્ષરોની સંખ્યા અને દસના ઉલટાવાથી.

અગ્નિરુવાચ વૃત્તં સમઞ્ચાર્દ્ધસમં વિષમઞ્ચ ત્રિધા વદે । સમન્તાવત્ કૃત્વકૃતમર્દ્ધસમઞ્ચ કારયેત્ ।। ૩૩૨.

અગ્નિએ કહ્યું: છંદ ત્રણ પ્રકારના છે — સમ, અર્ધસમ અને વિશમ; બધા બાજુએ બનાવી, અર્ધસમ પણ બનાવવું જોઈએ.

પિષમઞ્ચૈવ વાસ્યૂનમતિવૃત્તં સમાન્યપિ । ગ્લૌચતુઃપ્રમાણી સ્યાદાભ્યામન્યદ્વિતાનકં ।। ૩૩૨.

વિશમ અને ઓછા હોય તે અતિછંદ કહેવાય છે, અને સમ પણ; ગ્લૌક ચાર માપનું છે, અને આમાંથી વિતાનક બીજું છે.

પાદસ્યાદ્યન્તુ વક્રં સ્યાત્ શનૌ ન પ્રથમાસ્મૃતૌ । બાલ્યમુશ્ચતુર્થાદ્વર્ણાત્ પથ્યા વર્ણં યુજેયતઃ ।। ૩૩૨.

પદની શરૂઆત વક્ર હોવી જોઈએ, પણ શન માપમાં પ્રથમ નથી; બાળપણ ચોથા અક્ષરથી છે, અને યોગ્ય અક્ષર પ્રમાણે જોડવો.

વિપરીતપથ્યાન્યા સાચ્ચપલા વા યુજસ્વનઃ । વિપુલાયુગ્નસપ્તમઃ સર્વ્વં તસ્યૈવ તસ્ય ચ ।। ૩૩૨.

પથ્યા વિરુદ્ધ બીજું ચપલા કહેવાય છે; સાતમું વિપુલાયુગ્ના છે, અને બધું એ અને આ બંનેમાં આવે છે.

તૌન્તૌ વા વિપુલાનેકા ચક્રજાતિઃ સમીરિતા । ભવેન્ પદચતુરૂદ્‌ર્ધ્વં ચતુર્વૃદ્ધ્યા પદેષુ ચ ।। ૩૩૨.

તૌંતૌ અથવા અનેક વિપુલા ચક્ર જાતિ કહેવાય છે; ઉપર ચાર પદ હોય છે, અને પદોમાં ચાર વૃદ્ધિ હોય છે.

ગુરુદ્વયાન્ત આપીડઃ પ્રત્યાપીડો ગણાદિકઃ । પ્રથમસ્ય વિપર્ય્યાસે મઞ્જરી લવણી ક્રમાત્ ।। ૩૩૨.

બે ગુરુથી અંતે આવતું આપીડ કહેવાય છે, પ્રતિઆપીડ ગણાદિક છે; પ્રથમ ઉલટાય ત્યારે મંજરી અને લવણી ક્રમથી આવે છે.

ભવેદમૃતધારાખ્યા ઉદ્ધતાદ્ય્ચયતેઽધુના । એકતઃ સસજસાનઃ સ્યુર્ન સૌ જો ગોઽથ ભૌનજૌ ।। ૩૩૨.

ઉચ્ચ હોય ત્યારે અમૃતધારા કહેવાય છે, જેમ હવે કહેવામાં આવે છે; એક બાજુ સસજસાના છે, અને સૌ, જો, ગો અથવા ભૌનજ નથી.

નોગોઽથ સજસા ગોગસ્તૃતીયચરણસ્ય ચ । સૌરભે કેચનભગા લલિતઞ્ચ નમૌ જસૌ ।। ૩૩૨.

ગો, સજસા, અથવા ગોગા ત્રીજા પદમાં નથી; સૌરભમાં કેટલાક ભાગા છે, અને લલિત તથા નમૌ જસૌ છે.

ઉપસ્થિતં પ્રચુપિતં પ્રથમાદ્યં સમૌ જસૌ । ગોગથાં મલજા રોગઃ સમો નગરજયાઃ પદે ।। ૩૩૨.

ઉપસ્થિત અને પ્રચુપિત પ્રથમ છે, સમૌ અને જસૌ; ગોગથા મલજા છે, રોગ સમ છે, અને નગરજ પદમાં છે.

વર્દ્ધમાનં મલૌ સ્વૌ નસૌ અથો ભોજોવ ઇરિતા । શુદ્ધવિરાડ઼ાર્ષભાખ્યં વક્ષ્યે ચાર્દ્ધસમન્તતઃ ।। ૩૩૨.

વર્ધમાન મલૌ, સ્વૌ, નસૌ અને ભોજોવા છે; શુદ્ધ, વિરા અને ઋષભ જાતિ, અને અર્ધસમંતત પણ હું સમજાવું છું.

અગ્નિરુવાચ ઉપચિત્રકં સસમનામથભોજભગામય । દ્રૂતમધ્યા તતભગાગથોનનજયાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૩૩૩.

અગ્નિએ કહ્યું: ઉપચિત્રક સમના સાથે, અથવા ભોજ અને ભાગા સાથે છે; દ્રુત અને મધ્ય ભાગા, ગથા અને નનજયા સાથે ઓળખાય છે.

વેગવતી સસમગા ભભભગોગથો સ્મૃતા । રુદ્રવિસ્તારસ્તોસભગાસમજાગોગથા સ્મૃતા ।। ૩૩૩.

વેગવતી છંદ સમાન ભાગોથી બનેલી છે; ભભભગોગથા એ નામથી ઓળખાય છે. રુદ્રવિસ્તાર એ તોસભગા જેવી જ છે, અને સમજાગોગથા પણ એ રીતે ઓળખાય છે.

રજસાગોગથોદ્રોણૌ ગોગૌ વૈ કેતુમત્યપિ । આખ્યાનિકી તતજગાગથોતતજગાગથ ।। ૩૩૩.

રજસાગોગથા અને ઉદ્રોણા છંદ છે; ગોગા પણ કેતુમતી કહેવાય છે. આખ્યાનિકી પછી આવે છે, પછી જગાગથા અને તટજગાગથા છે.

વિપરીતાખ્યાનિકી ત્તૌ જયગાતૌ જગોગથ । સૌમલૌ ગથલભભાવૌ ભવેદ્ધરિણવલ્લભા ।। ૩૩૩.

વિપરીત આખ્યાનિકી એ વિરુદ્ધ પ્રકાર છે; જયગાતૌ અને જગોગથા પછી આવે છે. સૌમલ અને ગથલભભાવા છંદ છે, અને ધરીણવલ્લભા પણ જાણી શકાય છે.

લૌવનૌગાથનજજા યઃ સ્યાદપરક્રમં । પુષ્પિતા નનવયાનજજાવોગથો રજૌ ।। ૩૩૩.

લૌવનૌગાથા અને નજજાએ આગળ વધવાની ક્ષમતા નથી. પુષ્પિતા, નનવયાનજજા અને વોગથા રજસ છંદમાં છે.

વોજથો જવજવાગૌ મૂલે પનમતી શિખા । અષ્ટાવિંશતિનાગાભા ત્રિશન્નાગન્તતો યુજિ । ખઞ્જા તદ્વિપરીતા સ્યાત્ સમવૃત્તં પ્રદર્શ્યતે ।। ૩૩૩.

વોજથો અને જવજવાગા મૂળમાં છે, પનમતી શિખર પર છે. અઠાવીસ નાગ છંદ છે, અને છત્રીસ જોડાયેલા છે. ખંજાં એ તેનો વિરુદ્ધ રૂપ છે, અને સમવૃત્ત દર્શાવવામાં આવે છે.

અગ્નિરુવાચ યતિવિચ્છેદ ઇત્યુક્તસ્તત્તન્મધ્યાન્તયૌ ગણૌ । યૌસઃ કુમારલાલિતા તૌ ગૌ ચિત્રપદા સ્મૃતા ।। ૩૩૪.

અગ્નિએ કહ્યું: યતિવિચ્છેદા એ બે સમૂહો ધરાવે છે, એક મધ્યમાં અને એક અંતે. કુમારલાલિતા છંદ એ રીતે છે, અને ગૌ છંદ ચિત્રપદા તરીકે ઓળખાય છે.

વિદ્યુન્માલા મમમાગણૈર્ભૂતગણૈર્ભવેત્ । માણવકાક્રીડ઼િતકં વનૌ હલમુખી વસઃ ।। ૩૩૪.

વિદ્યુન્માલા મમમાગણ અને ભૂતગણ સમૂહોથી બનેલી છે. માનવક રમૂજી છે, વનૌ હલમુખી છે, અને વસ પણ એ નામથી ઓળખાય છે.

સ્યાદ્ભુજઙ્ગશિશુસૂતાનૌ મેહનં મરુતં નનૌ। ભવેચ્છુદ્ધવિરાડ્વૃત્તં પ્રતિપાદં સમૌ જગૌ ।। ૩૩૪.

ભુજંગશિશુ અને સૂતાનૌ છંદ છે; મહેન એ મરુત છે, અને નનૌ પણ એ નામથી ઓળખાય છે. શુદ્ધ વિરાટવૃત્ત છે, અને પ્રતિપાદા અને સમૌ જગૌ છે.

પણવોમલયોમઃ સ્યાજ્જૌ ગૌ મયૂરસારિણી । સત્તામભસગા વૃત્તં ભજતાદ્યુપરિસ્થિતા ।। ૩૩૪.

પણવ અને મલયોમહ છંદ છે; જૌગા એ મયૂરસારિણી છે. સત્તામભસગા એક છંદ છે, અને વૃત્ત શરૂઆતથી ઉપર સ્થિત છે.

રુક્મવતી ભસસગાવિન્દ્રાવજ્રા તજૌ જગૌ । જતૌ જગૌ ગૂપપૂર્વ્વાવાદ્યન્તાદ્યુપજાતયઃ ।। ૩૩૪.

રુકમવતી અને ભસસગા છંદ છે, ઇન્દ્રવજ્રા અને તજૌ જગૌ છે. જતૌ અને જગૌ ગુપથી શરૂ થાય છે, અને ઉપજાતિ એમાંથી શરૂ અને અંતે થાય છે.