અગ્નિપુરાણમ્

ષટ્‌કપઞ્ચભિર્ગાયત્રૈઃ ષડ્‌ભિશ્ચ જગતી ભવેત્ । એકેન ત્રિષ્ટુવ્જ્યોતિષ્મતી તથૈવ જગતોરિતા ।। ૩૩૦.

છ અને પાંચ ગાયત્રી, અને છ જગતી સાથે; એક સાથે ત્રિષ્ટુભ જ્યોતિષમતી, એ જ રીતે જગતી કહેવાય છે.

પુરસ્તાજ્જયોતિઃ પ્રથમે મધ્યે જ્યોતિશ્ચ મધ્યતઃ । ઉપરિષ્ટાજ્જોતિરન્ત્યાદેકસ્મિન્ પઞ્ચકે તથા ।। ૩૩૦.

જ્યોતિષ શરૂઆતમાં પ્રથમ, મધ્યમાં જ્યોતિષ, અને ઉપર, અંતે જ્યોતિષ, એ જ રીતે પાંચમાંથી એકમાં.

ભવેચ્છન્દઃ શઙ્કુમતી ષટ્‌કે છન્દઃ કકુદ્મતી । ત્રિપાદશિશુમધ્યા સ્યાત્ સા પિપીલિકમધ્યમા ।। ૩૩૦.

છમાં શંકુમતી છંદ થાય છે, છંદ કકુદમતી પણ; ત્રણ-પદ, બાળક મધ્યમાં, એ પિપીલિકા મધ્યમ છે.

વિપરીતા યવમધ્યા ત્રિવૃદેકેન વર્જિતા । ભૂમિજૈકેનાધિકેન દ્વિહીના ચ ચિરાદ્ભવેત્ ।। ૩૩૦.

યવ વચ્ચે હોય, ત્રણ પ્રકારમાંથી એક ઓછું હોય, ભૂમિજનમાંથી એક વધારે હોય, અને બે ઓછું હોય, તો એ લાંબો સમય સુધી રહે છે.

સ્વરાટ્‌સ્યાદ્‌દ્વાભ્યામધિકં સન્દિગ્ધો દૈવતાદિતઃ । આદિપાદાન્નિશ્ચયઃ સ્યાચ્છન્દસાં દેવતા ક્રમાત્ ।। ૩૩૦.

સ્વરાજ્યમાં બે વધારે હોય છે; જો દેવતાથી આગળ શંકા હોય, તો શરૂઆતના પગથી નિશ્ચય થાય છે; છંદ અને દેવતાઓ ક્રમ પ્રમાણે ચાલે છે.

અગ્નિઃ સૂર્ય્યઃ શશી જીવો વરુણશ્ચન્દ્ર એવ ચ । વિશ્વેદેવાશ્ચ ષડ઼ જાદ્યાઃ સ્વરાઃ ષડ઼ જો વૃષઃ ક્રમાત્ ।। ૩૩૦.

અગ્નિ, સૂર્ય, ચંદ્ર, જીવ, વરુણ અને ચંદ્ર; વિશ્વદેવો, છ ક્રમમાં; સ્વર, છ ક્રમમાં; અને વૃષભ પણ.

ગાન્ધારો મધ્યમશ્ચૈવ પઞ્ચમો ધૈવતસ્તથા । નિષાદવર્ણાઃ શ્વેતશ્ચ સાહડ્ગશ્ચ પિસડ્ગકઃ ।। ૩૩૦.

ગાંધાર, મધ્યમ, પાંચમો, અને ધૈવત; નિષાદ, સફેદ, સાહડગ, અને પિસડગ.

કૃષ્ણો નીલો લોહિતશ્ચ ગૌરી ગાયત્રિમુખ્યકે । ગોરોચનાભાઃ કૃતયો જ્યોતિશ્છન્દો હિ શ્યામલં ।। ૩૩૦.

કાળો, નીલો, લાલ અને ગૌરી; મુખ્ય ગાયત્રીમાં; ગોરોચનાની જેમ રૂપ; પ્રકાશ, છંદ, અને શ્યામલ.

અગ્નિર્વૈશ્યઃ કાશ્યપશ્ચ ગૌતમાહ્ગિરસૌ ક્રમાત્ । ભાર્ગવઃ કૌશિકશ્ચૈવ વાશિષ્ઠો ગોત્રમીરિતં ।। ૩૩૦.

અગ્નિ, વૈશ્ય, કાશ્યપ, ગૌતમ, આંગિરસ ક્રમ પ્રમાણે; ભાર્ગવ, કૌશિક અને વાશિષ્ઠ — આ ગોત્રો જણાવ્યા છે.

અગ્નિરુવાચ ચતુઃશતમુત્કૃતિઃ સ્યાદુકૃતેશ્ચતુરસ્ત્યજેત્ । અભિસંવ્યા પ્રત્યકૃતિસ્તાનિ છન્દાંસિ વૈ પૃથક્ ।। ૩૩૧.

અગ્નિ બોલ્યા: ચારસો પ્રમાણ છે; ખોટા માટે ચાર છોડવા જોઈએ. વિપરીત એનું પ્રતિમાપ છે; આ છંદો અલગ છે.

કૃતિશ્ચાતિધૃતિવૃત્તી અત્યષ્ટિષ્ચાષ્ટિરિત્યતઃ । અતિશર્ક્કરી શક્કરીતિ અતિજગતી જગત્યપિ ।। ૩૩૧.

પ્રમાણ વધારાની ક્રિયા છે; 'અત્યષ્ટિ' અને 'અષ્ટિ' એમ છે. 'અતિશક્કરી' અને 'શક્કરી', 'અતિજગતી' અને 'જગતી' પણ.

છન્દોઽત્ર લૌકિકંસ્યાચ્ચ આર્ષમાત્રૈષ્ટુભાત્ સ્મૃતમ્ । ત્રિષ્ટુપ્પઙ્‌ક્તિવૃહતી અનુષ્ટુવુષ્ણિગી રિતમ્ ।। ૩૩૧.

અહીં છંદ લોકિક છે; ઋષિછંદ માત્રા, ઇષ્ટુભ, તૃષ્ટુભ, પંક્તિ, વૃહતી, અનુષ્ટુભ, ઉષ્ણિક અને ઋતમ તરીકે ઓળખાય છે.

ગાયત્રી સ્યાત્ સુપ્રતિષ્ઠા પ્રતિષ્ઠા મધ્યયા સહ । અત્યુક્તાત્યુક્ત આદિશ્ચ એકૈકાક્ષરવર્જિતમ્ ।। ૩૩૧.

ગાયત્રી સારી રીતે સ્થાપિત છે; પ્રતિષ્ઠા અને મધ્યમ સાથે; 'અત્યુક્તા', 'અત્યુક્ત', અને શરૂઆત, દરેકમાં એક અક્ષર ઓછું.

ચતુર્ભાગો ભવેત્ પાદો ગણ્ચ્છન્દઃ પ્રદર્શ્યતે । તાવન્તઃ સમુદ્રા ગણા હ્યાદિમધ્યાન્તસર્વગાઃ ।। ૩૩૧.

પગ ચાર ભાગમાં વહેંચાય છે; છંદ ગણા દ્વારા બતાવવામાં આવે છે. જેટલા સમુદ્ર, એટલા ગણા, બધા શરૂઆત, મધ્ય અને અંતમાં.

ચતુર્ણઃ પઞ્ચ ચ ગણા આર્ય્યાલક્ષણમુચ્યતે । સ્વરાર્દ્ધઞ્ચાર્ય્યાર્દ્ધં સ્યાદાર્ય્યાંયાં વિષમેનજઃ ।। ૩૩૧.

ચાર અને પાંચ ગણા એ આર્યા નું લક્ષણ છે. અર્ધો સ્વર અને અર્ધી આર્યા, આર્યામાં અસમ છે એ 'એનજ' કહેવાય છે.

ષષ્ઠો જો નલપૂર્વા સ્યાદ્‌દ્વિતીયાદિપદં નલે । સપ્તમેઽન્તે પ્રથમા ચ દ્વિતીયે પઞ્ચમે નલે ।। ૩૩૧.

છઠ્ઠું 'જો' 'ન'થી પહેલા આવે છે; બીજું પગ 'ન' છે. સાતમું અંતે, પહેલું અને બીજું, પાંચમું 'ન' છે.

અર્દ્ધે પદં પ્રથમાદિ ષષ્ઠ એકો લઘુર્ભવેત્ । ત્રિષુ ગણેષુ પાદઃ સ્યાદાર્ય્યા પઞ્ચાર્દ્ધકે સ્મૃતા ।। ૩૩૧.

અર્ધમાં, પહેલું પગ શરૂઆતમાં, છઠ્ઠું એક લઘુ છે. ત્રણ ગણા, પગ આર્યા, પાંચ અર્ધમાં ઓળખાય છે.

વિપુલાન્યાથ ચપલા ગુરુમધ્યાગતૌ ચ જૌ । દ્વિતીયચતુર્થૌ પૂર્વે ચ ચપલા મુખપુર્વિકા ।। ૩૩૧.

'વિપુલા' અને 'ચપલા', જ્યારે મધ્યમાં ગુરુ હોય અને શરૂઆતમાં. બીજું અને ચોથું, શરૂઆતમાં 'ચપલા' મુખપૂર્વક.

દ્વિતીથે જઘનપૂર્વ્વા ચપલાર્ય્યા પ્રકીર્ત્તિતા । ઉભયોર્મહાચપલા ગીતવાદ્યાર્દ્ધતુલ્યકા ।। ૩૩૧.

બીજામાં, પૂર્વ અંત સાથે, 'ચપલા આર્યા' કહેવાય છે. બંનેમાં, મહા 'ચપલા', ગીત અને વાદ્યમાં અર્ધ સમાન.

અન્ત્યેનાર્દ્ધેનોપગીતિરુદ્‌ગીતિશ્ચોત્ક્રમાત્ સ્મૃતા । અર્દ્ધે રક્ષગણા આર્ય્યા ગીતચ્છન્દોઽથ માત્રયા ।। ૩૩૧.

અંતના અર્ધથી 'ઉપગીતી' અને 'ઉદગીતી' ક્રમ પ્રમાણે ઓળખાય છે. અર્ધમાં રક્ષક ગણા આર્યા છે; ગીત છંદ માત્રા દ્વારા.

વૈતાલીયં દ્વિસ્વરા સ્યાદયુષ્પાદે સમે નલઃ । વસવોઽન્તે વનગાશ્ચ ગોપુચ્છન્દશકં ભવેત્ ।। ૩૩૧.

વૈતાલીય બે સ્વરવાળું છે; સમા પગમાં 'ન' સમાન છે. અંતે વસુઓ અને વનગા; 'ગોપુછ' છંદ બને છે.

ભગણઆન્તા પાટલિકા શેષે પરે ચ પૂર્વવત્ । સાકં ષડ્વા મિશ્રાયુક્ પ્રાચ્યવૃત્તિઃ પ્રદર્શ્યતે ।। ૩૩૧.

વિભાગના અંતે પાટલિકા રહે છે, અને બાકીના ભાગો પહેલાની જેમ જ છે; છ વા સાથે મળીને, પૂર્વ દિશાની મિશ્ર રીત દર્શાવવામાં આવે છે.

પઞ્ચમેન પૂર્વસાકં તૃતીયેન સહસ્રયુક્ । ઉદીચ્યવૃત્તિર્વાચ્યાં સ્યાદ્ યુગપચ્ચ પ્રવર્ત્તકં ।। ૩૩૧.

પાંચમો અને પહેલો ભાગ સાથે, અને ત્રીજો ભાગ હજાર સાથે જોડાય છે; ઉત્તર દિશાની રીત કહેવામાં આવે છે, અને એ એકસાથે આગળ વધે છે.

અયુક્ચારુહાસિની સ્યાદ્‌યુગપચ્ચાન્તિકા ભવેત્ ।। ૩૩૧.

યુગ વગર એ આરુહાસિની કહેવાય છે, અને એકસાથે હોય ત્યારે એ અંતિકા કહેવાય છે.

સપ્તાર્ચ્ચિર્વસવશ્ચૈવ માત્રાસમકમીરિતમ્ । ભવેન્નલવમૌ લશ્ચ દ્વાદશો વા નવાસિકા ।। ૩૩૧.

સાત જ્વાળા અને વસુઓની ગણતરી સમાન છે; અડધો અથવા લ, અથવા બાર, અથવા નવ આસિકા હોઈ શકે છે.

વિશ્વોકઃ પઞ્ચમાષ્ટૌ મો ચિત્ર લવમકશ્ચલઃ । પરયુક્તેનોપચિત્રા પાદાકુલકમિત્યતઃ ।। ૩૩૧.

વિશ્વોક પાંચ કે આઠ, અથવા ચિત્ર, અથવા અડધો લવ, અથવા અસ્થિર છે; વધુ યુગ જોડવાથી એ ઉપચિત્રા કહેવાય છે, અને પાદાકુલક પણ એ જ રીતે ઓળખાય છે.

ગીતાર્ય્યા લોપશ્ચેત્ સૌમ્યા લઃ પૂર્વઃ જ્યોતિરીરિતા । સ્યાચ્છિખા વિપર્ય્યાસ્તાર્દ્ધા તૂલિકા સમુદાહૃતા ।। ૩૩૧.

ગીતાર્યામાં જો લોપ હોય તો એ સૌમ્યા કહેવાય છે; શરૂઆતમાં લ હોય તો એ જ્યોતિર કહેવાય છે; શિખા ઉલટાઈ અને અડધી થાય ત્યારે એ તૂલિકા કહેવાય છે.

એકોનત્રિંશદન્તે ગઃ સ્યાજ્જ્ઞેજનસમાવલા । ગુ ઇત્યેકગુરું સંખ્યાવર્ણાદ્દશવિપર્ય્યયાત્ ।। ૩૩૧.

અંતે ઓગણત્રીસ હોય ત્યારે ગા સમાવલા તરીકે ઓળખાય છે; ગુ એ એક ગુરુ છે, અક્ષરોની સંખ્યા અને દસના ઉલટાવાથી.

અગ્નિરુવાચ વૃત્તં સમઞ્ચાર્દ્ધસમં વિષમઞ્ચ ત્રિધા વદે । સમન્તાવત્ કૃત્વકૃતમર્દ્ધસમઞ્ચ કારયેત્ ।। ૩૩૨.

અગ્નિએ કહ્યું: છંદ ત્રણ પ્રકારના છે — સમ, અર્ધસમ અને વિશમ; બધા બાજુએ બનાવી, અર્ધસમ પણ બનાવવું જોઈએ.