અગ્નિપુરાણમ્

ગાયત્રી ત્રિપદા નીવૃત્ નાગી નવનવર્ત્તુભિઃ । વારાહી રસદ્વિરસા છમ્દશ્ચાથ તૃતીયકપ્ ।। ૩૩૦.

ગાયત્રી ત્રણ-પદ, નિવૃત્ત, સાપ જેવી, નવ-નવ વળાંકો સાથે છે; વારાહી સ્વાદવાળી અને સ્વાદ વગરની છે, છંદ અને પછી ત્રીજું પદ આવે છે.

દ્વિષાદ્ દ્વાદશવસ્વન્તૈઃ ત્રિપાત્તુ ત્રૈષ્ટભૈઃ સ્મૃતમ્ । ઉષ્ણિક્ છન્દોઽષ્ટવસુકૈઃ પાદૈર્વેદે પ્રકીર્ત્તિતઃ ।। ૩૩૦.

અંતે બાર વસુઓ સાથે, ત્રણ-પદમાંથી, તે ત્રિષ્ટુભ તરીકે ઓળખાય છે; ઉષ્ણિક છંદ વેદમાં આઠ વસુઓના પદો સાથે વર્ણવાય છે.

કકુબુષ્ણિગષ્ટસૂર્ય્યવસ્વર્ણા ત્રિભિરેવ સઃ । પુનરુષ્ણિક્ સૂર્ય્યવસુવસ્વર્ણૈશ્ચ ત્રિપાદ્ભવેત્ ।। ૩૩૦.

કકુભ, ઉષ્ણિક, આઠ સૂર્ય, વસુ અને વર્ણા સાથે તે ત્રણ છે; ફરી, ઉષ્ણિક ત્રણ-પદ સૂર્ય, વસુ અને વર્ણા સાથે થાય છે.

પરોષ્ણિક્ પરતસ્તસ્માચ્ચતુષ્ણદાત્ ત્રિભિર્ભવેત્ । સાષ્ટાક્ષરૈરનુષ્ટુપ્ સ્યાત્ ચતુષ્પાચ્ચ ત્રિપાત્ ક્કચિત્ ।। ૩૩૦.

ઉચ્ચ ઉષ્ણિક, ઉચ્ચમાંથી, પછી ચાર-પદમાંથી, ત્રણ સાથે છે; અનુષ્ટુપ આઠ અક્ષરવાળી છે, ક્યારેક ચાર-પદ અને ક્યારેક ત્રણ-પદ હોય છે.

અષ્ટાર્કસૂર્ય્યવર્ણૈઃ સ્યાત્ મધ્યેઽન્તે ચ ક્કચિદ્ભવેત્ । વૃહતીજગત્યસ્ત્રવોગાયત્ર્યાઃ પૂર્વ્વકો યદિ ।। ૩૩૦.

આઠ અર્ક, સૂર્ય અને વર્ણા સાથે, મધ્યમાં અને અંતે ક્યારેક મળે છે; જો પહેલું ગાયત્રી, જગતી અથવા વૃહતીમાંથી હોય.

તૃતીયઃ પથ્યા ભવતિ દ્વિતીયાન્યં કુસારિણી । સ્કન્ધૌ ગ્રીવા ક્રોષ્ટુકે સ્યાદ્ યક્ષે સ્યાદ્વો વૃહત્યપિ ।। ૩૩૦.

ત્રીજું પથ્યા છે, બીજું કુસારિણી છે; કાંધ, ગળા અને ઘૂંટણ યક્ષ માટે અને વૃહતી માટે પણ છે.

ઉપરિષ્ટાદ્‌ વૃહત્યન્તે પુરસ્તાદ્ વૃહતી પુનઃ । ક્કચિન્નવકાશ્ચત્વારો દિગ્વિદિક્ષ્વષ્ટવર્ણિકાઃ ।। ૩૩૦.

વૃહતીના અંતે ઉપર, અને પહેલાં, ફરી વૃહતી; ક્યારેક નવ જગ્યા, ચાર, દિશાઓમાં અને આઠ અક્ષરવાળી હોય છે.

મહાવૃહતી જાગતૈઃ સ્યાત્ ત્રિભિઃ સતો વૃહત્યપ્રિ । ભણ્ડિલઃ પઙ્‌ક્તિચ્છન્દઃ સ્યાત્ સૂર્ય્યાર્કાષ્ટાષ્ટવર્ણકૈઃ ।। ૩૩૦.

મહાવૃહતી જગતી સાથે, ત્રણ સાથે, અને વૃહતી પ્રિય છે; ભંડિલ પંક્તિ છંદ છે, આઠ સૂર્ય અને અર્ક અક્ષરો સાથે.

પૂર્વ્વૌ વેદયુજૌ સતઃ પઙ્‌ક્તિશ્ચ વિપરીતકૌ । પ્રસ્તારપઙક્તિઃ પુરતઃ પવાદાસ્તારપઙ્‌ક્તિકા ।। ૩૩૦.

પહેલા બે વેદ સાથે જોડાયેલા છે, અને પંક્તિ વિપરીત છે; પ્રસ્તાર પંક્તિ આગળ છે, પવાદા તારા પંક્તિ છે.

અક્ષરપઙ્‌ક્તિઃ પઞ્ચકાશ્ચત્વારશ્ચાલ્પશો દ્વયં । પદપઙ્‌ક્તિઃ પઞ્ચ ભવેચ્ચતુષકં ષટ્‌કકત્રયેમ્ ।। ૩૩૦.

અક્ષર પંક્તિ પાંચ, ચાર અને બે ઓછી માત્રામાં છે; પદ પંક્તિ પાંચ, ચાર, છ અને ત્રણ છે.

ષટ્‌કપઞ્ચભિર્ગાયત્રૈઃ ષડ્‌ભિશ્ચ જગતી ભવેત્ । એકેન ત્રિષ્ટુવ્જ્યોતિષ્મતી તથૈવ જગતોરિતા ।। ૩૩૦.

છ અને પાંચ ગાયત્રી, અને છ જગતી સાથે; એક સાથે ત્રિષ્ટુભ જ્યોતિષમતી, એ જ રીતે જગતી કહેવાય છે.

પુરસ્તાજ્જયોતિઃ પ્રથમે મધ્યે જ્યોતિશ્ચ મધ્યતઃ । ઉપરિષ્ટાજ્જોતિરન્ત્યાદેકસ્મિન્ પઞ્ચકે તથા ।। ૩૩૦.

જ્યોતિષ શરૂઆતમાં પ્રથમ, મધ્યમાં જ્યોતિષ, અને ઉપર, અંતે જ્યોતિષ, એ જ રીતે પાંચમાંથી એકમાં.

ભવેચ્છન્દઃ શઙ્કુમતી ષટ્‌કે છન્દઃ કકુદ્મતી । ત્રિપાદશિશુમધ્યા સ્યાત્ સા પિપીલિકમધ્યમા ।। ૩૩૦.

છમાં શંકુમતી છંદ થાય છે, છંદ કકુદમતી પણ; ત્રણ-પદ, બાળક મધ્યમાં, એ પિપીલિકા મધ્યમ છે.

વિપરીતા યવમધ્યા ત્રિવૃદેકેન વર્જિતા । ભૂમિજૈકેનાધિકેન દ્વિહીના ચ ચિરાદ્ભવેત્ ।। ૩૩૦.

યવ વચ્ચે હોય, ત્રણ પ્રકારમાંથી એક ઓછું હોય, ભૂમિજનમાંથી એક વધારે હોય, અને બે ઓછું હોય, તો એ લાંબો સમય સુધી રહે છે.

સ્વરાટ્‌સ્યાદ્‌દ્વાભ્યામધિકં સન્દિગ્ધો દૈવતાદિતઃ । આદિપાદાન્નિશ્ચયઃ સ્યાચ્છન્દસાં દેવતા ક્રમાત્ ।। ૩૩૦.

સ્વરાજ્યમાં બે વધારે હોય છે; જો દેવતાથી આગળ શંકા હોય, તો શરૂઆતના પગથી નિશ્ચય થાય છે; છંદ અને દેવતાઓ ક્રમ પ્રમાણે ચાલે છે.

અગ્નિઃ સૂર્ય્યઃ શશી જીવો વરુણશ્ચન્દ્ર એવ ચ । વિશ્વેદેવાશ્ચ ષડ઼ જાદ્યાઃ સ્વરાઃ ષડ઼ જો વૃષઃ ક્રમાત્ ।। ૩૩૦.

અગ્નિ, સૂર્ય, ચંદ્ર, જીવ, વરુણ અને ચંદ્ર; વિશ્વદેવો, છ ક્રમમાં; સ્વર, છ ક્રમમાં; અને વૃષભ પણ.

ગાન્ધારો મધ્યમશ્ચૈવ પઞ્ચમો ધૈવતસ્તથા । નિષાદવર્ણાઃ શ્વેતશ્ચ સાહડ્ગશ્ચ પિસડ્ગકઃ ।। ૩૩૦.

ગાંધાર, મધ્યમ, પાંચમો, અને ધૈવત; નિષાદ, સફેદ, સાહડગ, અને પિસડગ.

કૃષ્ણો નીલો લોહિતશ્ચ ગૌરી ગાયત્રિમુખ્યકે । ગોરોચનાભાઃ કૃતયો જ્યોતિશ્છન્દો હિ શ્યામલં ।। ૩૩૦.

કાળો, નીલો, લાલ અને ગૌરી; મુખ્ય ગાયત્રીમાં; ગોરોચનાની જેમ રૂપ; પ્રકાશ, છંદ, અને શ્યામલ.

અગ્નિર્વૈશ્યઃ કાશ્યપશ્ચ ગૌતમાહ્ગિરસૌ ક્રમાત્ । ભાર્ગવઃ કૌશિકશ્ચૈવ વાશિષ્ઠો ગોત્રમીરિતં ।। ૩૩૦.

અગ્નિ, વૈશ્ય, કાશ્યપ, ગૌતમ, આંગિરસ ક્રમ પ્રમાણે; ભાર્ગવ, કૌશિક અને વાશિષ્ઠ — આ ગોત્રો જણાવ્યા છે.

અગ્નિરુવાચ ચતુઃશતમુત્કૃતિઃ સ્યાદુકૃતેશ્ચતુરસ્ત્યજેત્ । અભિસંવ્યા પ્રત્યકૃતિસ્તાનિ છન્દાંસિ વૈ પૃથક્ ।। ૩૩૧.

અગ્નિ બોલ્યા: ચારસો પ્રમાણ છે; ખોટા માટે ચાર છોડવા જોઈએ. વિપરીત એનું પ્રતિમાપ છે; આ છંદો અલગ છે.

કૃતિશ્ચાતિધૃતિવૃત્તી અત્યષ્ટિષ્ચાષ્ટિરિત્યતઃ । અતિશર્ક્કરી શક્કરીતિ અતિજગતી જગત્યપિ ।। ૩૩૧.

પ્રમાણ વધારાની ક્રિયા છે; 'અત્યષ્ટિ' અને 'અષ્ટિ' એમ છે. 'અતિશક્કરી' અને 'શક્કરી', 'અતિજગતી' અને 'જગતી' પણ.

છન્દોઽત્ર લૌકિકંસ્યાચ્ચ આર્ષમાત્રૈષ્ટુભાત્ સ્મૃતમ્ । ત્રિષ્ટુપ્પઙ્‌ક્તિવૃહતી અનુષ્ટુવુષ્ણિગી રિતમ્ ।। ૩૩૧.

અહીં છંદ લોકિક છે; ઋષિછંદ માત્રા, ઇષ્ટુભ, તૃષ્ટુભ, પંક્તિ, વૃહતી, અનુષ્ટુભ, ઉષ્ણિક અને ઋતમ તરીકે ઓળખાય છે.

ગાયત્રી સ્યાત્ સુપ્રતિષ્ઠા પ્રતિષ્ઠા મધ્યયા સહ । અત્યુક્તાત્યુક્ત આદિશ્ચ એકૈકાક્ષરવર્જિતમ્ ।। ૩૩૧.

ગાયત્રી સારી રીતે સ્થાપિત છે; પ્રતિષ્ઠા અને મધ્યમ સાથે; 'અત્યુક્તા', 'અત્યુક્ત', અને શરૂઆત, દરેકમાં એક અક્ષર ઓછું.

ચતુર્ભાગો ભવેત્ પાદો ગણ્ચ્છન્દઃ પ્રદર્શ્યતે । તાવન્તઃ સમુદ્રા ગણા હ્યાદિમધ્યાન્તસર્વગાઃ ।। ૩૩૧.

પગ ચાર ભાગમાં વહેંચાય છે; છંદ ગણા દ્વારા બતાવવામાં આવે છે. જેટલા સમુદ્ર, એટલા ગણા, બધા શરૂઆત, મધ્ય અને અંતમાં.

ચતુર્ણઃ પઞ્ચ ચ ગણા આર્ય્યાલક્ષણમુચ્યતે । સ્વરાર્દ્ધઞ્ચાર્ય્યાર્દ્ધં સ્યાદાર્ય્યાંયાં વિષમેનજઃ ।। ૩૩૧.

ચાર અને પાંચ ગણા એ આર્યા નું લક્ષણ છે. અર્ધો સ્વર અને અર્ધી આર્યા, આર્યામાં અસમ છે એ 'એનજ' કહેવાય છે.

ષષ્ઠો જો નલપૂર્વા સ્યાદ્‌દ્વિતીયાદિપદં નલે । સપ્તમેઽન્તે પ્રથમા ચ દ્વિતીયે પઞ્ચમે નલે ।। ૩૩૧.

છઠ્ઠું 'જો' 'ન'થી પહેલા આવે છે; બીજું પગ 'ન' છે. સાતમું અંતે, પહેલું અને બીજું, પાંચમું 'ન' છે.

અર્દ્ધે પદં પ્રથમાદિ ષષ્ઠ એકો લઘુર્ભવેત્ । ત્રિષુ ગણેષુ પાદઃ સ્યાદાર્ય્યા પઞ્ચાર્દ્ધકે સ્મૃતા ।। ૩૩૧.

અર્ધમાં, પહેલું પગ શરૂઆતમાં, છઠ્ઠું એક લઘુ છે. ત્રણ ગણા, પગ આર્યા, પાંચ અર્ધમાં ઓળખાય છે.

વિપુલાન્યાથ ચપલા ગુરુમધ્યાગતૌ ચ જૌ । દ્વિતીયચતુર્થૌ પૂર્વે ચ ચપલા મુખપુર્વિકા ।। ૩૩૧.

'વિપુલા' અને 'ચપલા', જ્યારે મધ્યમાં ગુરુ હોય અને શરૂઆતમાં. બીજું અને ચોથું, શરૂઆતમાં 'ચપલા' મુખપૂર્વક.

દ્વિતીથે જઘનપૂર્વ્વા ચપલાર્ય્યા પ્રકીર્ત્તિતા । ઉભયોર્મહાચપલા ગીતવાદ્યાર્દ્ધતુલ્યકા ।। ૩૩૧.

બીજામાં, પૂર્વ અંત સાથે, 'ચપલા આર્યા' કહેવાય છે. બંનેમાં, મહા 'ચપલા', ગીત અને વાદ્યમાં અર્ધ સમાન.