અગ્નિપુરાણમ્

ભક્ત્યા વિત્તાનુસારેણ કુર્ય્યાત્ પ્રાસાદસઞ્ચયમ્ । અલ્પે મહતિ વા તુલ્યફલમાઢ્યદરિદ્રયોઃ ।। ૩૨૭.

ભક્તિ અને પોતાની ક્ષમતા પ્રમાણે મંદિર બનાવવું જોઈએ; નાના કે મોટા, ધનવાન અને ગરીબ બંનેને સમાન ફળ મળે છે.

ભાગદ્વયઞ્ચ ધર્માર્થં કલ્પયેજ્જીવનાય ચ । ધનસ્ય ભાગમેકન્તુ અનિત્યં જીવિતં યતઃ ।। ૩૨૭.

ધર્મ અને અર્થ માટે બે ભાગ, અને જીવન માટે એક ભાગ રાખવો; કારણ કે ધન અને જીવન બંને અસ્થાયી છે.

ત્રિસપ્તકુલમુદ્‌ધૃત્ય દેવાગારકૃદર્થંભાક્ । મૃત્કષ્ઠેષ્ટકશૈલાદ્યૈઃ ક્રમાત્ કોટિગુણં ફલમ્ ।। ૩૨૭.

દેવતાઓ માટે મંદિર બનાવવાથી સત્તર કુળ ઉઠે છે; માટી, લાકડું, ઈંટ કે પથ્થરથી, ક્રમશઃ ફળ કરોડગણું વધે છે.

અષ્ટેષ્ટકસુરાગારકારી સ્વર્ગમવાપ્નુયાત્ । પાંશુના ક્રીડમાનોપિ દેવાગારકૃદર્થભાક્ ।। ૩૨૭.

આઠ ઈંટથી મંદિર બનાવનાર સ્વર્ગ પામે છે; રેતીથી રમતો પણ જો દેવમંદિર બનાવે, તો ફળ મેળવે છે.

અગ્નિરુવાચ છન્દો વક્ષ્યે મૂલજૈસ્તૈઃ પિઙ્ગલોક્તં યથાક્રમમ્ । સર્વ્વાદિમધ્યાન્તગણૌ મ્લૌ દ્વૌ જૌ સ્તૌ ત્રિકૌ ગણાઃ ।। ૩૨૮.

અગ્નિ કહે છે: હું છંદો સમજાવું છું, મૂળ અક્ષરો સાથે, પિંગલ દ્વારા જણાવ્યા પ્રમાણે: સર્વ, આદી, મધ્ય, અંત, મ્લૌ, દ્વૌ, જૌ, સ્તૌ, ત્રિક—આ બધા અક્ષર સમૂહ છે.

હ્રસ્વો ગુરુર્વ્વા પાદાન્તે પૂર્વ્વો યોગાદ્‌ વિસર્ગતઃ । અનુસ્વારાદ્વ્યઞ્જનાત્ સ્થાત્ જિહ્વામૂલીયતસ્તથા ।। ૩૨૮.

પદના અંતે ટૂંકી કે લાંબી ધ્વનિ, પૂર્વ સંયોજન કે વિસર્જન, અનુસ્વાર અથવા વ્યંજનથી ઉત્પન્ન થાય છે, તે જીભના મૂળથી સ્થિર થાય છે.

ઉપાધ્માનીયતો દીર્વો ગુરુર્ગ્લૌ નૌ ગણાવિહ । વસવોષ્ટૌ ચ ચત્વારો વેદાદિત્યાદિલોપતઃ ।। ૩૨૮.

ઉપાધ્માનથી ઉત્પન્ન લાંબી અથવા ભારવાળી ધ્વનિ 'ગ્લૌ' અને 'નૌ' સમૂહમાં મળે છે; વેદમાં આદિત્યથી શરૂ થતા આઠ વસુ અને ચાર વસુઓનું લોપ થાય છે.

અગ્નિરુવાચ પાદ આપાદપૂરણે ગાયત્ર્યો વસવઃ સ્મૃતાઃ । જગત્યા આદિત્યાઃ પાદો વિરાજો દિશ ઈરિતાઃ ।। ૩૩૦.

અગ્નિએ કહ્યું: પદ પૂર્ણ કરવા માટે પદ છે; ગાયત્રીમાં વસુઓનું સ્મરણ થાય છે; જગતીમાં આદિત્યોનું, વિરાજના પદમાં દિશાઓનું ઉલ્લેખ છે.

વિષ્ણુતો રુદ્રાઃ પાદઃ સ્યાચ્છન્દ એકાદિપાદકં । આદ્યં ચતુષ્પાચ્ચતુર્મિસ્ત્રિપાત્ સપ્તાક્ષરૈઃ ક્કચિત્ ।। ૩૩૦.

વિષ્ણુ માટે પદ રુદ્રો છે; છંદ પ્રથમ પદથી શરૂ થાય છે; પ્રથમ પદ ચારે છે, પછી ચાર, ત્રણ-પદ, અને ક્યારેક સાત અક્ષરવાળું હોય છે.

સા ગાયત્રી પદે નીવૃત્ તત્‌પ્રતિષ્ઠાદિ ષટ્ ત્રિપાત્ । બધઁમાના ષડ઼ષ્ટાષ્ટા ત્રિપાત્ ષડ્ વસૂભૂવરૈઃ ।। ૩૩૦.

ગાયત્રી પદમાં નિવૃત્ત થાય છે; તેની સ્થાપના અને છ ત્રણ-પદ રૂપ છે; બંધાયેલી, છ, આઠ, ત્રણ-પદ, છ વસુ અને ભૂવરો સાથે છે.

ગાયત્રી ત્રિપદા નીવૃત્ નાગી નવનવર્ત્તુભિઃ । વારાહી રસદ્વિરસા છમ્દશ્ચાથ તૃતીયકપ્ ।। ૩૩૦.

ગાયત્રી ત્રણ-પદ, નિવૃત્ત, સાપ જેવી, નવ-નવ વળાંકો સાથે છે; વારાહી સ્વાદવાળી અને સ્વાદ વગરની છે, છંદ અને પછી ત્રીજું પદ આવે છે.

દ્વિષાદ્ દ્વાદશવસ્વન્તૈઃ ત્રિપાત્તુ ત્રૈષ્ટભૈઃ સ્મૃતમ્ । ઉષ્ણિક્ છન્દોઽષ્ટવસુકૈઃ પાદૈર્વેદે પ્રકીર્ત્તિતઃ ।। ૩૩૦.

અંતે બાર વસુઓ સાથે, ત્રણ-પદમાંથી, તે ત્રિષ્ટુભ તરીકે ઓળખાય છે; ઉષ્ણિક છંદ વેદમાં આઠ વસુઓના પદો સાથે વર્ણવાય છે.

કકુબુષ્ણિગષ્ટસૂર્ય્યવસ્વર્ણા ત્રિભિરેવ સઃ । પુનરુષ્ણિક્ સૂર્ય્યવસુવસ્વર્ણૈશ્ચ ત્રિપાદ્ભવેત્ ।। ૩૩૦.

કકુભ, ઉષ્ણિક, આઠ સૂર્ય, વસુ અને વર્ણા સાથે તે ત્રણ છે; ફરી, ઉષ્ણિક ત્રણ-પદ સૂર્ય, વસુ અને વર્ણા સાથે થાય છે.

પરોષ્ણિક્ પરતસ્તસ્માચ્ચતુષ્ણદાત્ ત્રિભિર્ભવેત્ । સાષ્ટાક્ષરૈરનુષ્ટુપ્ સ્યાત્ ચતુષ્પાચ્ચ ત્રિપાત્ ક્કચિત્ ।। ૩૩૦.

ઉચ્ચ ઉષ્ણિક, ઉચ્ચમાંથી, પછી ચાર-પદમાંથી, ત્રણ સાથે છે; અનુષ્ટુપ આઠ અક્ષરવાળી છે, ક્યારેક ચાર-પદ અને ક્યારેક ત્રણ-પદ હોય છે.

અષ્ટાર્કસૂર્ય્યવર્ણૈઃ સ્યાત્ મધ્યેઽન્તે ચ ક્કચિદ્ભવેત્ । વૃહતીજગત્યસ્ત્રવોગાયત્ર્યાઃ પૂર્વ્વકો યદિ ।। ૩૩૦.

આઠ અર્ક, સૂર્ય અને વર્ણા સાથે, મધ્યમાં અને અંતે ક્યારેક મળે છે; જો પહેલું ગાયત્રી, જગતી અથવા વૃહતીમાંથી હોય.

તૃતીયઃ પથ્યા ભવતિ દ્વિતીયાન્યં કુસારિણી । સ્કન્ધૌ ગ્રીવા ક્રોષ્ટુકે સ્યાદ્ યક્ષે સ્યાદ્વો વૃહત્યપિ ।। ૩૩૦.

ત્રીજું પથ્યા છે, બીજું કુસારિણી છે; કાંધ, ગળા અને ઘૂંટણ યક્ષ માટે અને વૃહતી માટે પણ છે.

ઉપરિષ્ટાદ્‌ વૃહત્યન્તે પુરસ્તાદ્ વૃહતી પુનઃ । ક્કચિન્નવકાશ્ચત્વારો દિગ્વિદિક્ષ્વષ્ટવર્ણિકાઃ ।। ૩૩૦.

વૃહતીના અંતે ઉપર, અને પહેલાં, ફરી વૃહતી; ક્યારેક નવ જગ્યા, ચાર, દિશાઓમાં અને આઠ અક્ષરવાળી હોય છે.

મહાવૃહતી જાગતૈઃ સ્યાત્ ત્રિભિઃ સતો વૃહત્યપ્રિ । ભણ્ડિલઃ પઙ્‌ક્તિચ્છન્દઃ સ્યાત્ સૂર્ય્યાર્કાષ્ટાષ્ટવર્ણકૈઃ ।। ૩૩૦.

મહાવૃહતી જગતી સાથે, ત્રણ સાથે, અને વૃહતી પ્રિય છે; ભંડિલ પંક્તિ છંદ છે, આઠ સૂર્ય અને અર્ક અક્ષરો સાથે.

પૂર્વ્વૌ વેદયુજૌ સતઃ પઙ્‌ક્તિશ્ચ વિપરીતકૌ । પ્રસ્તારપઙક્તિઃ પુરતઃ પવાદાસ્તારપઙ્‌ક્તિકા ।। ૩૩૦.

પહેલા બે વેદ સાથે જોડાયેલા છે, અને પંક્તિ વિપરીત છે; પ્રસ્તાર પંક્તિ આગળ છે, પવાદા તારા પંક્તિ છે.

અક્ષરપઙ્‌ક્તિઃ પઞ્ચકાશ્ચત્વારશ્ચાલ્પશો દ્વયં । પદપઙ્‌ક્તિઃ પઞ્ચ ભવેચ્ચતુષકં ષટ્‌કકત્રયેમ્ ।। ૩૩૦.

અક્ષર પંક્તિ પાંચ, ચાર અને બે ઓછી માત્રામાં છે; પદ પંક્તિ પાંચ, ચાર, છ અને ત્રણ છે.

ષટ્‌કપઞ્ચભિર્ગાયત્રૈઃ ષડ્‌ભિશ્ચ જગતી ભવેત્ । એકેન ત્રિષ્ટુવ્જ્યોતિષ્મતી તથૈવ જગતોરિતા ।। ૩૩૦.

છ અને પાંચ ગાયત્રી, અને છ જગતી સાથે; એક સાથે ત્રિષ્ટુભ જ્યોતિષમતી, એ જ રીતે જગતી કહેવાય છે.

પુરસ્તાજ્જયોતિઃ પ્રથમે મધ્યે જ્યોતિશ્ચ મધ્યતઃ । ઉપરિષ્ટાજ્જોતિરન્ત્યાદેકસ્મિન્ પઞ્ચકે તથા ।। ૩૩૦.

જ્યોતિષ શરૂઆતમાં પ્રથમ, મધ્યમાં જ્યોતિષ, અને ઉપર, અંતે જ્યોતિષ, એ જ રીતે પાંચમાંથી એકમાં.

ભવેચ્છન્દઃ શઙ્કુમતી ષટ્‌કે છન્દઃ કકુદ્મતી । ત્રિપાદશિશુમધ્યા સ્યાત્ સા પિપીલિકમધ્યમા ।। ૩૩૦.

છમાં શંકુમતી છંદ થાય છે, છંદ કકુદમતી પણ; ત્રણ-પદ, બાળક મધ્યમાં, એ પિપીલિકા મધ્યમ છે.

વિપરીતા યવમધ્યા ત્રિવૃદેકેન વર્જિતા । ભૂમિજૈકેનાધિકેન દ્વિહીના ચ ચિરાદ્ભવેત્ ।। ૩૩૦.

યવ વચ્ચે હોય, ત્રણ પ્રકારમાંથી એક ઓછું હોય, ભૂમિજનમાંથી એક વધારે હોય, અને બે ઓછું હોય, તો એ લાંબો સમય સુધી રહે છે.

સ્વરાટ્‌સ્યાદ્‌દ્વાભ્યામધિકં સન્દિગ્ધો દૈવતાદિતઃ । આદિપાદાન્નિશ્ચયઃ સ્યાચ્છન્દસાં દેવતા ક્રમાત્ ।। ૩૩૦.

સ્વરાજ્યમાં બે વધારે હોય છે; જો દેવતાથી આગળ શંકા હોય, તો શરૂઆતના પગથી નિશ્ચય થાય છે; છંદ અને દેવતાઓ ક્રમ પ્રમાણે ચાલે છે.

અગ્નિઃ સૂર્ય્યઃ શશી જીવો વરુણશ્ચન્દ્ર એવ ચ । વિશ્વેદેવાશ્ચ ષડ઼ જાદ્યાઃ સ્વરાઃ ષડ઼ જો વૃષઃ ક્રમાત્ ।। ૩૩૦.

અગ્નિ, સૂર્ય, ચંદ્ર, જીવ, વરુણ અને ચંદ્ર; વિશ્વદેવો, છ ક્રમમાં; સ્વર, છ ક્રમમાં; અને વૃષભ પણ.

ગાન્ધારો મધ્યમશ્ચૈવ પઞ્ચમો ધૈવતસ્તથા । નિષાદવર્ણાઃ શ્વેતશ્ચ સાહડ્ગશ્ચ પિસડ્ગકઃ ।। ૩૩૦.

ગાંધાર, મધ્યમ, પાંચમો, અને ધૈવત; નિષાદ, સફેદ, સાહડગ, અને પિસડગ.

કૃષ્ણો નીલો લોહિતશ્ચ ગૌરી ગાયત્રિમુખ્યકે । ગોરોચનાભાઃ કૃતયો જ્યોતિશ્છન્દો હિ શ્યામલં ।। ૩૩૦.

કાળો, નીલો, લાલ અને ગૌરી; મુખ્ય ગાયત્રીમાં; ગોરોચનાની જેમ રૂપ; પ્રકાશ, છંદ, અને શ્યામલ.

અગ્નિર્વૈશ્યઃ કાશ્યપશ્ચ ગૌતમાહ્ગિરસૌ ક્રમાત્ । ભાર્ગવઃ કૌશિકશ્ચૈવ વાશિષ્ઠો ગોત્રમીરિતં ।। ૩૩૦.

અગ્નિ, વૈશ્ય, કાશ્યપ, ગૌતમ, આંગિરસ ક્રમ પ્રમાણે; ભાર્ગવ, કૌશિક અને વાશિષ્ઠ — આ ગોત્રો જણાવ્યા છે.