અગ્નિપુરાણમ્

અષ્ટમ્યાઞ્ચ ચતુર્દશ્યાં તૃતીયાયાં વિશેષતઃ । મૃત્યુઞ્જયાર્ચ્ચનં વક્ષ્યે પૂજયેત્ કલસોદરે ।। ૩૨૬.

અષ્ટમી, ચતુર્દશી અને ખાસ કરીને તૃતીયાને, હું મૃત્યુંજયની પૂજા સમજાવું છું, જે કળશની અંદર કરવી જોઈએ.

હૂયમાનઞ્ચ પ્રણવો મૂર્ત્તિરોજસ ઈદૃશં । મૂલઞ્ચ વૌષડન્તેન કુમ્ભમુદ્રાં પ્રદર્શયેત્ ।। ૩૨૬.

હવન કરતી વખતે 'ઓમ' ઉચ્ચારવું; સ્વરૂપ આ રીતે સ્થાપિત થાય છે. મૂળ મંત્ર 'વૌષટ'થી પૂર્ણ થાય છે, અને કુંભ મુદ્રા દર્શાવવી જોઈએ.

હોમયેત્ ક્ષીરદૂર્વાજ્યમમૃતાઞ્ચ પુનર્નવામ્ । પાયસઞ્ચ પુરોડાસમયુતન્તુ પજેન્મનું ।। ૩૨૬.

દૂધ, દુર્વા, ઘી, અમૃત અને પુનર્નવા અર્પણ કરવું; પાયસ અને પુરોડાશ પણ મંત્ર સાથે અર્પણ કરવું.

ચતુર્મુખં ચતુર્વાહું દ્વાભ્યાઞ્ચ કલસન્દધત્ । વરદાભયકં દ્વાભ્યાં સ્નાયાદ્વૈ કુમ્ભમુદ્રયા ।। ૩૨૬.

તે ચાર મુખવાળો, ચાર હાથવાળો છે, બે કળશ ધારણ કરે છે; બે હાથથી વરદાન અને અભય આપે છે, અને કુંભ મુદ્રાથી સ્નાન કરવું જોઈએ.

આરોગ્યૈશ્વર્ય્યદીર્ઘાયુરૌષધં મન્ત્રિતં શુભમ્ । અપમૃત્યુહરો ધ્યાતઃ પૂજિતોઽદ્ભુત એવ સઃ ।। ૩૨૬.

આરોગ્ય, વૈભવ અને દીર્ઘાયુ માટે મંત્રિત ઔષધ શુભ છે; ધ્યાન અને પૂજા કરવાથી તે અપ્રમેય મૃત્યુ દૂર કરનાર છે.

ઈશ્વર ઉવાચ વ્રતેશ્વરાંશ્ચ સત્યાદીનિષ્ટ્વા વ્રતસમ્ર્પણમ્। અરિષ્ટશમને શસ્તમરિષ્ટં સૂત્રનાયકમ્ ।। ૩૨૭.

ઈશ્વર કહે છે: સત્ય વગેરે વ્રતેશ્વરોની પૂજા કરીને, વ્રત અર્પણ કરવું; અશુભ દૂર કરવા માટે શ્રેષ્ઠ છે, દુઃખ નિવારણ માટે સૂત્ર નેતા.

હેમરત્નમયં ભૂત્યૈ મહાશઙ્ખઞ્ચ મારણે । આપ્યાયને શઙ્ખસૂત્રં મૌક્તિકં પૂત્રવર્દ્ધનમ્ ।। ૩૨૭.

સંપત્તિ માટે સોનાનો અથવા રત્નમય સૂત્ર; વિનાશ માટે મહા શંખ; વૃદ્ધિ માટે શંખ સૂત્ર; પુત્ર વૃદ્ધિ માટે મોતીનું સૂત્ર.

સ્ફાટિકં ભૂતિદં કૌશં મુક્તિદં રુદ્રનેત્રજં । ધાત્રીફલપ્રમાણેન રુદ્રાક્ષઁ ચોત્તમન્તતઃ ।। ૩૨૭.

સ્ફટિક જીવન આપનાર છે, રેશમ મુક્તિ આપે છે, અને રુદ્રના નેત્રમાંથી જન્મેલો રુદ્રાક્ષ, ધાત્રીફળ જેટલો મોટો હોય ત્યારે શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

સમેરું મેરુહીનં વા સૂત્રં જપ્યન્તુ માનસમ્ । અનામાઙ્ગુષ્ઠમાક્રમ્ય જપં ભાષ્યન્તુ કારયેત્ ।। ૩૨૭.

માળા માં મેરુ હોય કે ન હોય, મનમાં જપ કરવો જોઈએ; અનામા અંગૂઠા સુધી મણિ ફેરવીને, જપ બોલવો જોઈએ.

તર્જ્જન્યઙ્ગુષ્ઠમાક્રમ્ય ન મેરું લઙ્ઘયેજ્જપે । પ્રમાદાત્ પતિતે સૂત્રે જપ્તવ્યન્તુ શતદ્વયમ્ ।। ૩૨૭.

તर्जનીથી અંગૂઠા સુધી મણિ ફેરવીને, જપ કરતી વખતે મેરુ મણિ કદી પાર ન કરવી; જો બેદરકારીથી માળા પડી જાય, તો બે સો વખત જપ કરવો જોઈએ.

સર્વવાદ્યમયી ઘણ્ટા તસ્યા વાદનમર્થકૃત્ । ગોશકૃન્મૂત્રવલ્મીકમૃત્તિકાભસ્મવારિભિઃ ।। ૩૨૭.

બધી ધાતુઓથી બનેલી ઘંટડી યોગ્ય છે; તેનો અવાજ મહત્વપૂર્ણ છે, અને તેને ગાયના છાણ, મૂત્ર, વાંદરાની માટી, ભસ્મ અને પાણીથી શુદ્ધ કરવી જોઈએ.

વેસ્માયતનલિઙ્ગાદેઃ કાર્ય્યમેવં વિશોધનમ્ । સ્કન્દો નમઃ શિવાયેતિ મન્ત્રઃ સર્વ્વાર્થસાધકઃ ।। ૩૨૭.

ઘર, મંદિર કે લિંગ માટે પણ આવી રીતે શુદ્ધિકરણ કરવું જોઈએ; 'સ્કંદો નમઃ શિવાય' મંત્ર બધા કામ પૂરાં કરે છે.

ગીતઃ પઞ્ચાક્ષરો વેદે લોકે ગીતઃ ષડ઼ક્ષરઃ । ઓમિત્યન્તે સ્થિતઃ શમ્ભુર્મ્મુદ્રાર્થં વટવીજવત્ ।। ૩૨૭.

પાંચ અક્ષરનો મંત્ર વેદમાં ગવાય છે, અને છ અક્ષરનો મંત્ર લોકમાં ગવાય છે; 'ઓમ' અંતે શંભુ સ્થિત છે, જેમ વટના બીજ માટે મુદ્રા હોય છે.

ક્રમાન્નમઃ શિવાયેતિ ઈશાનાદ્યાનિ વૈ વિદુઃ । ષડ઼ક્ષરસ્ય સૂત્રસ્ય ભાષ્યદ્વિદ્યાકદમ્બકં ।। ૩૨૭.

'નમઃ શિવાય' અને ઈશાનથી શરૂ થતા મંત્રો ક્રમશઃ જાણીતા છે; છ અક્ષરનું સૂત્ર જ્ઞાન અને ભાષ્યનો સમૂહ છે.

યદોઁનમઃ શિવાયેતિ એતાવત્ પરમં પદમ્ । અનેન પૂજયેલ્લિઙ્ગં લિઙ્ગે યસ્માત્ સ્થિતઃ શિવઃ ।। ૩૨૭.

'નમઃ શિવાય' એ સર્વોચ્ચ સ્થિતિ છે; આથી લિંગની પૂજા કરવી જોઈએ, કારણ કે લિંગમાં શિવ સ્થિત છે.

અનુગ્રહાય લોકાનાં ધર્મ્મકામાર્થમુક્તિદઃ । યો ન પૂજયતે લિઙ્ગન્ન સ ધર્મ્માદિભાજનં ।। ૩૨૭.

લોકોની કૃપા માટે, ધર્મ, કામ અને મુક્તિ આપે છે; જે લિંગની પૂજા નથી کرتا, તે ધર્મ વગેરેનો ભાગીદાર નથી.

લિઙ્ગાર્ચ્ચનાદ્ભુક્તિમુક્તિર્યાવજ્જીવમતો યજેત્ । વરં પ્રાણપરિત્યાગો ભુઞ્જીતાપૂજ્ય નૈવ તં ।। ૩૨૭.

લિંગની પૂજાથી જીવનભર ભોગ અને મુક્તિ મળે છે; તેથી પૂજા કરવી જોઈએ—even જીવન ત્યાગ કરવો વધુ સારું છે, લિંગની પૂજા ન કરવી એ યોગ્ય નથી.

રુદ્રસ્ય પૂજનાદ્રુદ્રો વિષ્ણુઃ સ્યાદ્વિષ્ણુપૂજનાત્ । સૂર્ય્યઃ સ્યાત્ સૂર્ય્યપૂજાતઃ શક્ત્યાદિઃ શક્તિપૂજનાત્ ।। ૩૨૭.

રુદ્રની પૂજાથી રુદ્ર, વિષ્ણુની પૂજાથી વિષ્ણુ, સૂર્યની પૂજાથી સૂર્ય, અને શક્તિની પૂજાથી શક્તિ જેવા બની જાય છે.

સર્વયજ્ઞતપોદાને તીર્થે વેદેષુ યત્ ફલં । તત્ ફલં કોટિગુણિતં સ્થાપ્ય લિઙ્ગં લભેન્નરઃ ।। ૩૨૭.

બધા યજ્ઞ, તપ, દાન, તીર્થ અને વેદમાંથી જે ફળ મળે છે, લિંગ સ્થાપનથી એ ફળ કરોડગણું મળે છે.

ત્રિસન્ધ્યં યોર્ચ્ચયેલ્લિઙ્ગં કૃત્વા વિલ્વેન પાર્થિવમ્ । શતૈકાદશિકં યાવત્ કુલમુદ્‌ધૃત્ય નાકભાક્ ।। ૩૨૭.

જે વ્યક્તિ ત્રણ સંધ્યાઓએ લિંગની પૂજા કરે છે, પાર્થિવ લિંગ બનાવીને બિલ્વ પાનથી, તે પોતાના કુળના એકસો અગિયાર પૂર્વજોને સ્વર્ગમાં ઉઠાવે છે.

ભક્ત્યા વિત્તાનુસારેણ કુર્ય્યાત્ પ્રાસાદસઞ્ચયમ્ । અલ્પે મહતિ વા તુલ્યફલમાઢ્યદરિદ્રયોઃ ।। ૩૨૭.

ભક્તિ અને પોતાની ક્ષમતા પ્રમાણે મંદિર બનાવવું જોઈએ; નાના કે મોટા, ધનવાન અને ગરીબ બંનેને સમાન ફળ મળે છે.

ભાગદ્વયઞ્ચ ધર્માર્થં કલ્પયેજ્જીવનાય ચ । ધનસ્ય ભાગમેકન્તુ અનિત્યં જીવિતં યતઃ ।। ૩૨૭.

ધર્મ અને અર્થ માટે બે ભાગ, અને જીવન માટે એક ભાગ રાખવો; કારણ કે ધન અને જીવન બંને અસ્થાયી છે.

ત્રિસપ્તકુલમુદ્‌ધૃત્ય દેવાગારકૃદર્થંભાક્ । મૃત્કષ્ઠેષ્ટકશૈલાદ્યૈઃ ક્રમાત્ કોટિગુણં ફલમ્ ।। ૩૨૭.

દેવતાઓ માટે મંદિર બનાવવાથી સત્તર કુળ ઉઠે છે; માટી, લાકડું, ઈંટ કે પથ્થરથી, ક્રમશઃ ફળ કરોડગણું વધે છે.

અષ્ટેષ્ટકસુરાગારકારી સ્વર્ગમવાપ્નુયાત્ । પાંશુના ક્રીડમાનોપિ દેવાગારકૃદર્થભાક્ ।। ૩૨૭.

આઠ ઈંટથી મંદિર બનાવનાર સ્વર્ગ પામે છે; રેતીથી રમતો પણ જો દેવમંદિર બનાવે, તો ફળ મેળવે છે.

અગ્નિરુવાચ છન્દો વક્ષ્યે મૂલજૈસ્તૈઃ પિઙ્ગલોક્તં યથાક્રમમ્ । સર્વ્વાદિમધ્યાન્તગણૌ મ્લૌ દ્વૌ જૌ સ્તૌ ત્રિકૌ ગણાઃ ।। ૩૨૮.

અગ્નિ કહે છે: હું છંદો સમજાવું છું, મૂળ અક્ષરો સાથે, પિંગલ દ્વારા જણાવ્યા પ્રમાણે: સર્વ, આદી, મધ્ય, અંત, મ્લૌ, દ્વૌ, જૌ, સ્તૌ, ત્રિક—આ બધા અક્ષર સમૂહ છે.

હ્રસ્વો ગુરુર્વ્વા પાદાન્તે પૂર્વ્વો યોગાદ્‌ વિસર્ગતઃ । અનુસ્વારાદ્વ્યઞ્જનાત્ સ્થાત્ જિહ્વામૂલીયતસ્તથા ।। ૩૨૮.

પદના અંતે ટૂંકી કે લાંબી ધ્વનિ, પૂર્વ સંયોજન કે વિસર્જન, અનુસ્વાર અથવા વ્યંજનથી ઉત્પન્ન થાય છે, તે જીભના મૂળથી સ્થિર થાય છે.

ઉપાધ્માનીયતો દીર્વો ગુરુર્ગ્લૌ નૌ ગણાવિહ । વસવોષ્ટૌ ચ ચત્વારો વેદાદિત્યાદિલોપતઃ ।। ૩૨૮.

ઉપાધ્માનથી ઉત્પન્ન લાંબી અથવા ભારવાળી ધ્વનિ 'ગ્લૌ' અને 'નૌ' સમૂહમાં મળે છે; વેદમાં આદિત્યથી શરૂ થતા આઠ વસુ અને ચાર વસુઓનું લોપ થાય છે.

અગ્નિરુવાચ પાદ આપાદપૂરણે ગાયત્ર્યો વસવઃ સ્મૃતાઃ । જગત્યા આદિત્યાઃ પાદો વિરાજો દિશ ઈરિતાઃ ।। ૩૩૦.

અગ્નિએ કહ્યું: પદ પૂર્ણ કરવા માટે પદ છે; ગાયત્રીમાં વસુઓનું સ્મરણ થાય છે; જગતીમાં આદિત્યોનું, વિરાજના પદમાં દિશાઓનું ઉલ્લેખ છે.

વિષ્ણુતો રુદ્રાઃ પાદઃ સ્યાચ્છન્દ એકાદિપાદકં । આદ્યં ચતુષ્પાચ્ચતુર્મિસ્ત્રિપાત્ સપ્તાક્ષરૈઃ ક્કચિત્ ।। ૩૩૦.

વિષ્ણુ માટે પદ રુદ્રો છે; છંદ પ્રથમ પદથી શરૂ થાય છે; પ્રથમ પદ ચારે છે, પછી ચાર, ત્રણ-પદ, અને ક્યારેક સાત અક્ષરવાળું હોય છે.