અગ્નિપુરાણમ્

ઈશ્વર ઉવાચ સૌભાગ્યાદેરુમાપૂજાં વક્ષ્યેઽહં ભુક્તિમુક્તિદાં । મન્ત્રધ્યાનં મણ્ડલઞ્ચ મુદ્રાં હોમાદિસાધનમ્ ।। ૩૨૬.

ઈશ્વરે કહ્યું: હું ઉમાની પૂજા સમજાવું છું, જે સૌભાગ્ય વગેરે આપે છે અને ભોગ તથા મુક્તિ આપે છે; સાથે મંત્ર, ધ્યાન, મંડળ, મુદ્રા અને હોમ વગેરે સાધનો પણ કહું છું.

ચિત્રભાનું શિવં કાલં મહાશક્તિસમન્વિતમ્ । ઇડાદ્યં પરતોહૃત્ય સદેવઃ સવિકારણમ્ ।। ૩૨૬.

પ્રભાસ્વરૂપ, શિવ, કાળ, મહાશક્તિથી યુક્ત; ઇડા થી શરૂ થાય છે અને પરા સુધી જાય છે, દેવતાઓ અને કારણો સાથે.

દ્વિતાયં દ્વારકાક્રાન્તં ગૌરીપ્રીતિપદાન્વિતં । ચતુર્થ્યન્તં પ્રકર્ત્તવ્યં ગૌર્ય્યા વૈ મૂલવાચકં ।। ૩૨૬.

બીજું દ્વારકા થી વ્યાપ્ત છે અને ગૌરીની કૃપાના સ્થાનથી યુક્ત છે; ચોથા પર પૂર્ણ થવું જોઈએ, એ ગૌરીનું મૂળ નામ છે.

ઓં હ્રીઁ સઃ શૌઁ ગૌર્ય્યૈ નમઃ । તત્રાર્ણત્રિતયેનૈવ જાતિયુક્તં ષડ઼ઙ્ગુલમ્ । આસનં પ્રણવેનૈવ પૂર્ત્તિં વૈ હૃદયેન્ તુ ।। ૩૨૬.

'ઑં હ્રીં સઃ શૌં' ગૌર્યૈ નમઃ; ત્રણ પવિત્ર અક્ષરો સાથે, જાતિ જોડાયેલી, છ આંગળી જેટલું આસન; પ્રણવથી આસન અને હૃદય અક્ષરથી પૂર્ણતા થાય છે.

ઉદકઞ્ચ તથા કાલં શિવવીજં સમુદ્ધરેત્ । પ્રાણં દીર્ઘસ્વરાક્રાન્તં ષડઙ્ગં જાતિસંયુતમ્ ।। ૩૨૬.

પાણી અને કાળ, શિવ બીજ ઉદ્ભવવું જોઈએ; પ્રાણ લાંબા સ્વરથી વ્યાપ્ત, છ અંગો સાથે અને જાતિ જોડાયેલી.

આસનં પ્રણવેનાત્ર મૂર્ત્તિન્યાસં હૃદાચરેત્ । યામલં કથિતં વત્સ એકવીરં વદામ્યઽથ ।। ૩૨૬.

અહીં આસન પ્રણવથી, મૂર્તિ સ્થાપન હૃદય અક્ષરથી કરવું; જોડાયેલું પહેલું કહ્યું, હવે એકવીરનું વર્ણન કરું છું.

વ્યાપકં સૃષ્ટિસંયુક્તં વહ્નિમાયાકૃશાનુભિઃ । શિવશક્તિમયં વીજં હૃદયાદિવિવર્જ્જિતં ।। ૩૨૬.

વ્યાપક, સર્જન સાથે જોડાયેલું, અગ્નિ, માયા અને કિરણોથી યુક્ત; શિવ-શક્તિથી બનેલું બીજ, હૃદય વગેરે વગરનું.

ગૌરીં યજેદ્ધેમરૂપ્યાં કાષ્ઠનાં શૌલજાદિકાં । પઞ્ચપિણ્ડાં તથાઽવ્યક્તાં કોણે મધ્યે તુ પઞ્ચમં ।। ૩૨૬.

ગૌરીને સોનાં, ચાંદી, લાકડાં અથવા શૌલજાદિમાંથી બનાવેલી મૂર્તિથી પૂજવી; પાંચ પિંડ અને અવ્યક્ત સ્વરૂપ, પાંચમું ખૂણાના મધ્યમાં રાખવું.

લલિતા સુભગા ગૌરી ક્ષોભણી ચાગ્નિતઃ ક્રમાત્ । વામા જ્યેષ્ઠા ક્રિયા જ્ઞાના વૃત્તે પૂર્વ્વાદિતો યજેત્ ।। ૩૨૬.

લલિતા, શુભ ગૌરી, ક્ષોભણી અને અગ્નિતા ક્રમશઃ; વામા, જ્યેષ્ઠા, ક્રિયા અને જ્ઞાનાને વર્તુળમાં પૂર્વ દિશાથી આરંભી પૂજવી.

સપીઠે વામભાગો તુ શિવસ્યાવ્યક્તરૂપકમ્ । વ્યક્તા દ્વિનેત્રા ત્ર્યક્ષરા શુદ્ધા વા શઙ્કરાન્વિતા ।। ૩૨૬.

પીઠ પર, ડાબી બાજુએ શિવનું અવ્યક્ત રૂપ છે; વ્યક્ત સ્વરૂપે, તે બે આંખો ધરાવે છે, ત્રણ અક્ષરોવાળી છે, શુદ્ધ છે અને શંકર સાથે જોડાયેલી છે.

પીઠપદ્મદ્વયં તારા દ્વિભુજા વા ચતુર્ભજા । સિંહસ્થા વા વૃકસ્થા વા અષ્ટાષ્ટાદશસત્કરા ।। ૩૨૬.

તારા બે કમળ પીઠ પર, બે હાથ અથવા ચાર હાથ ધરાવે છે; તે સિંહ પર અથવા વરુ પર બેઠી હોય છે, અને આઠ, અઢાર અથવા ચોંસઠ હાથ ધરાવે છે.

સ્રગક્ષસૂત્રકલિકા ગલકોત્પલપિણ્ડિકા । શરં ધનુર્વ્વા સવ્યેન પાણિનાન્યતમં વહત્ ।। ૩૨૬.

તે ફૂલની માળા, જપમાળા, કળી, ગળાની કમળની ગાંઠ અથવા કમળનો ગુચ્છ ધારણ કરે છે; ડાબા હાથમાં તે તીરસ અથવા ધનુષ ધારણ કરે છે.

વામેન પુસ્તતામ્બૂલદણ્ડાભયકમણ્ડલુમ્ । ગણેશદર્પણેષ્વાસાન્દદ્યાદેકૈકશઃ ક્રમાત્ ।। ૩૨૬.

ડાબા હાથમાં તે પુસ્તક, પાણીની કળશ, દંડ, અભયમુદ્રા અથવા કળશ ધરાવે છે; ક્રમ પ્રમાણે, તે ગણેશના ચિહ્ન, દર્પણ અથવા ધનુષ પણ ધારણ કરી શકે છે.

વ્યક્તાઽથવાકાર્ય્યા ષદ્મમુદ્રા સ્મૃતાસને । તિઙ્ગમુદ્રા શિવસ્યોક્તા મુદા ચાવાહની દ્વયોઃ ।। ૩૨૬.

તે વ્યક્ત છે અથવા ચિત્રિત કરવાની છે; છ પાંદડાવાળું કમળ આસન છે; તિન્ગા મુદ્રા શિવની કહેવાય છે અને આનંદથી આવાહન મુદ્રા બંને માટે છે.

શક્તિમુદ્રા તુ યોન્યાખ્યા ચતુરસ્રન્તુ મણ્ડલં । ચતુરસ્રં ત્રિપત્રાબ્જં મધ્યકોષ્ઠચતુષ્ટયે ।। ૩૨૬.

શક્તિ મુદ્રાને યોનિ કહેવાય છે; મંડળ ચતુરસ્ર છે, મધ્યમાં ત્રણ પાંદડાવાળું કમળ છે અને ચાર મધ્યસ્થ ખંડ છે.

ત્ર્યશ્રોર્દ્ધે ચાર્દ્ધેચન્દ્રસ્તુ દ્વિપદં દ્વિગુણં ક્રમાત્ । દ્વિગુણં દ્વારકણ્ઠન્તુ દ્વિગુણાદુપકણ્ઠતઃ ।। ૩૨૬.

ત્રિકોણના ઉપર અર્ધચંદ્ર છે; બે બાજુઓ ક્રમ પ્રમાણે બે ગણી છે, દ્વાર અને તેની કાંઠી બે ગણી છે, અને અંદરની કાંઠી પણ બે ગણી છે.

દ્વારત્રયં ત્રયં દિક્ષુ અથ વા ભદ્રકે યજેત્ । સ્થણ્ડિલે વાથ સંસ્થાપ્ય પઞ્ચગવ્યામૃતાદિના ।। ૩૨૬.

ત્રણ દિશાઓમાં ત્રણ દ્વાર છે, અથવા શુભ સ્થળે પૂજા કરી શકાય છે; અથવા, યજ્ઞપીઠ પર સ્થાપિત કરીને, ગાયના પાંચ ઉત્પાદનો અને અમૃતથી વિધિ કરવી જોઈએ.

રક્તપુષ્પાણિ દેયાનિ પૂજયિત્વા હ્યુદઙ્‌મુખઃ । શતં હુત્વામૃતાજ્યઞ્ચ ચપૂર્ણાદઃ સર્વ્વસિદ્ધિભાક્ ।। ૩૨૬.૧૮ બલિન્દત્વા કુમારીશ્ચ તિસ્રો વા ચાષ્ટ ભોજયેત્ । નૈવહ્યં શિવભક્તેષુ દદ્યાન્ન સ્વયમાચરેત્ ।। ૩૨૬.

લાલ ફૂલ અર્પણ કરવી, ઉત્તર દિશામાં મુખ રાખીને પૂજા કરવી; અમૃત અને ઘીથી શત હવન કર્યા પછી, વિધિ પૂર્ણ કરનારને સર્વ સિદ્ધિઓ મળે છે.

કન્યાર્થી લભતે કન્યાં અપુત્રઃ પુત્રમાપ્નુયાત્ । દુર્ભગા ચૈવ સૌભાગ્યં રાજા રાજ્યં જયં રણે ।। ૩૨૬.

કન્યાની ઇચ્છા રાખનારને કન્યા મળે છે; પુત્ર વિનાને પુત્ર મળે છે; દુર્ભાગ્યવંતને સોભાગ્ય મળે છે, અને રાજાને રાજ્ય અને યુદ્ધમાં વિજય મળે છે.

અષ્ટલક્ષૈશ્ચ વાક્સિદ્ધિર્દેવાદ્યા વશ્માપ્નુયુઃ । ન નિવેદ્ય ન ચાસ્નીયાદ્વામહસ્તેન ચાર્ચ્ચયેત્ ।। ૩૨૬.

આઠ લાખથી વાણી સિદ્ધ થાય છે; દેવાદિગણો પણ વશતામાં આવે છે. જાણ કર્યા વિના અર્પણ કે ભોજન ન કરવું, અને પૂજા ડાબા હાથથી કરવી.

અષ્ટમ્યાઞ્ચ ચતુર્દશ્યાં તૃતીયાયાં વિશેષતઃ । મૃત્યુઞ્જયાર્ચ્ચનં વક્ષ્યે પૂજયેત્ કલસોદરે ।। ૩૨૬.

અષ્ટમી, ચતુર્દશી અને ખાસ કરીને તૃતીયાને, હું મૃત્યુંજયની પૂજા સમજાવું છું, જે કળશની અંદર કરવી જોઈએ.

હૂયમાનઞ્ચ પ્રણવો મૂર્ત્તિરોજસ ઈદૃશં । મૂલઞ્ચ વૌષડન્તેન કુમ્ભમુદ્રાં પ્રદર્શયેત્ ।। ૩૨૬.

હવન કરતી વખતે 'ઓમ' ઉચ્ચારવું; સ્વરૂપ આ રીતે સ્થાપિત થાય છે. મૂળ મંત્ર 'વૌષટ'થી પૂર્ણ થાય છે, અને કુંભ મુદ્રા દર્શાવવી જોઈએ.

હોમયેત્ ક્ષીરદૂર્વાજ્યમમૃતાઞ્ચ પુનર્નવામ્ । પાયસઞ્ચ પુરોડાસમયુતન્તુ પજેન્મનું ।। ૩૨૬.

દૂધ, દુર્વા, ઘી, અમૃત અને પુનર્નવા અર્પણ કરવું; પાયસ અને પુરોડાશ પણ મંત્ર સાથે અર્પણ કરવું.

ચતુર્મુખં ચતુર્વાહું દ્વાભ્યાઞ્ચ કલસન્દધત્ । વરદાભયકં દ્વાભ્યાં સ્નાયાદ્વૈ કુમ્ભમુદ્રયા ।। ૩૨૬.

તે ચાર મુખવાળો, ચાર હાથવાળો છે, બે કળશ ધારણ કરે છે; બે હાથથી વરદાન અને અભય આપે છે, અને કુંભ મુદ્રાથી સ્નાન કરવું જોઈએ.

આરોગ્યૈશ્વર્ય્યદીર્ઘાયુરૌષધં મન્ત્રિતં શુભમ્ । અપમૃત્યુહરો ધ્યાતઃ પૂજિતોઽદ્ભુત એવ સઃ ।। ૩૨૬.

આરોગ્ય, વૈભવ અને દીર્ઘાયુ માટે મંત્રિત ઔષધ શુભ છે; ધ્યાન અને પૂજા કરવાથી તે અપ્રમેય મૃત્યુ દૂર કરનાર છે.

ઈશ્વર ઉવાચ વ્રતેશ્વરાંશ્ચ સત્યાદીનિષ્ટ્વા વ્રતસમ્ર્પણમ્। અરિષ્ટશમને શસ્તમરિષ્ટં સૂત્રનાયકમ્ ।। ૩૨૭.

ઈશ્વર કહે છે: સત્ય વગેરે વ્રતેશ્વરોની પૂજા કરીને, વ્રત અર્પણ કરવું; અશુભ દૂર કરવા માટે શ્રેષ્ઠ છે, દુઃખ નિવારણ માટે સૂત્ર નેતા.

હેમરત્નમયં ભૂત્યૈ મહાશઙ્ખઞ્ચ મારણે । આપ્યાયને શઙ્ખસૂત્રં મૌક્તિકં પૂત્રવર્દ્ધનમ્ ।। ૩૨૭.

સંપત્તિ માટે સોનાનો અથવા રત્નમય સૂત્ર; વિનાશ માટે મહા શંખ; વૃદ્ધિ માટે શંખ સૂત્ર; પુત્ર વૃદ્ધિ માટે મોતીનું સૂત્ર.

સ્ફાટિકં ભૂતિદં કૌશં મુક્તિદં રુદ્રનેત્રજં । ધાત્રીફલપ્રમાણેન રુદ્રાક્ષઁ ચોત્તમન્તતઃ ।। ૩૨૭.

સ્ફટિક જીવન આપનાર છે, રેશમ મુક્તિ આપે છે, અને રુદ્રના નેત્રમાંથી જન્મેલો રુદ્રાક્ષ, ધાત્રીફળ જેટલો મોટો હોય ત્યારે શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

સમેરું મેરુહીનં વા સૂત્રં જપ્યન્તુ માનસમ્ । અનામાઙ્ગુષ્ઠમાક્રમ્ય જપં ભાષ્યન્તુ કારયેત્ ।। ૩૨૭.

માળા માં મેરુ હોય કે ન હોય, મનમાં જપ કરવો જોઈએ; અનામા અંગૂઠા સુધી મણિ ફેરવીને, જપ બોલવો જોઈએ.