અગ્નિપુરાણમ્

માયાપ્રસાદપ્રણવેનાંશકઃ ખ્યાતમન્ત્રકે । બ્રહ્માંશકો બ્ર્હ્મવિદ્યા વિષ્ણ્વઙ્ગો વૈષ્ણવઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૨૫.

માયા, પ્રસાદ અને પ્રણવના ભાગથી મંત્ર પ્રસિદ્ધ થાય છે; બ્રહ્માનો ભાગ બ્રહ્મવિદ્યા છે, વિષ્ણુનો ભાગ વૈષ્ણવ કહેવાય છે.

રુદ્રાંશકો ભવેદ્વીર ઇન્દ્રાંશશ્ચેશ્વરપ્રિયઃ । નાગાંશો નાગસ્તબ્ધાક્ષો યક્ષાંશો ભૂષણપ્રિયઃ ।। ૩૨૫.

રુદ્રના અંશથી વીર પુરુષ થાય છે, ઇન્દ્રના અંશથી ભગવાનને પ્રિય એવો મનુષ્ય થાય છે, નાગના અંશથી સ્થિર દૃષ્ટિવાળો મનુષ્ય થાય છે અને યક્ષના અંશથી ગહણાં-ગહણાં ગહણાવા ગમતા હોય એવો મનુષ્ય થાય છે.

ગન્ધર્વ્વાશોઽતિગીતાદિ ભીમાંશો રાક્ષસાંશકઃ । દૈત્યાંશઃ સ્યાદ્ યુદ્ધકાર્ય્યો માની વિદ્યાધરાંશકઃ ।। ૩૨૫.

ગંધર્વના અંશથી ગીત-સંગીતમાં ખૂબ જ રસ ધરાવનારો મનુષ્ય થાય છે, ભીમના અંશથી રાક્ષસી સ્વભાવવાળો થાય છે, દૈત્યના અંશથી યુદ્ધપ્રિય થાય છે અને વિદ્યા ધરાવનારા અંશથી અભિમાની મનુષ્ય થાય છે.

પિશાચાંશો મલાક્રાન્તો મન્ત્રં દદ્યાન્નિરીક્ષ્ય ચ । મન્ત્ર એકાત્ ફડ઼ન્તઃ સ્યાત્ વિદ્યાપઞ્ચાશતાવધિ ।। ૩૨૫.

પિશાચના અંશથી મલથી પીડિત મનુષ્ય થાય છે; મંત્ર આપતાં પહેલાં તપાસવી જોઈએ; 'ફટ્'થી પૂર્ણ થતો મંત્ર વિદ્યા પ્રમાણે પચાસ અક્ષર સુધીનો હોય છે.

બાલા વિંશાક્ષરાન્તા ચ રુદ્રા દ્વાવિંશગાયુધા । તત ઊર્દ્ધ્વન્તુ યે મન્ત્રા વૃદ્વા યાવચ્છતત્રયં ।। ૩૨૫.

બાલા મંત્ર વીંશ (વીસ) અક્ષરે પૂર્ણ થાય છે, રુદ્રા બાવીસ શસ્ત્રો ધરાવે છે; એથી ઉપરના મંત્રો, હે વિદ્વાન, છયોતેર (છટત્રીસ) અક્ષર સુધીના હોય છે.

અકારાદિહકારાન્તાઃ ક્રમાત્ પક્ષૌ સિતાસિતૌ । અનુસ્વારવિસર્ગેણ વિના ચૈવ સ્વરા દશ ।। ૩૨૫.

'અ'થી 'હ' સુધીના અક્ષરો ક્રમવાર, બે પાંખમાં, એક સફેદ અને એક કાળો છે; અનુસ્વાર અને વિસર્ગ વગર, દસ સ્વર છે.

હ્રસ્વાઃ શુક્લા દીર્ઘાઃ શ્યામાંસ્તિથયઃ પ્રતિપન્મુખાઃ । ઉદિતે શાન્તિકાદીનિ ભ્રમિતે વશ્યકાદિકમ્ ।। ૩૨૫.

ટૂંકા સ્વર સફેદ છે, લાંબા સ્વર શ્યામ (કાળા) છે; ચંદ્રના તિથિઓ પ્રથમથી આગળ વધે છે; સૂર્યોદયે શાંતિ વગેરે ક્રિયા કરવી, ચંદ્રોદયે વશીકરણ વગેરે કરવું.

ભ્રામિતે સન્ધયો દ્વેષોચ્ચાટને સ્તમ્ભનેઽસ્તકમ્ । ઇહાવાહે શાન્તિકાદ્યં પિઙ્ગલે કર્ષણાદિકમ્ ।। ૩૨૫.

ચંદ્ર ગતિશીલ હોય ત્યારે સંધિ-કાળમાં દ્વેષ, ઉચ્છાટન અને સ્થંભન માટે યોગ્ય છે; ચંદ્ર સ્થિર હોય ત્યારે શાંતિ વગેરે માટે; પીળા ચંદ્રકાળે આકર્ષણ વગેરે માટે.

મારણોચ્ચાટનાદીનિ વિષુવે પઞ્ચધા પૃથક્ । અધરસ્ય ગૃહે પૃથ્વી ઊર્દ્ધ્વે તેજોઽન્તરા દ્રવઃ ।। ૩૨૫.

મરણ, ઉચ્છાટન વગેરે વિધિઓ વિષુવ સમયે અલગ-અલગ પાંચ રીતે થાય છે; નીચે પૃથ્વી, ઉપર અગ્નિ અને વચ્ચે દ્રવ (પાણી) છે.

રન્ધ્રપાર્શ્વે બહિર્વાયુઃ સર્વં વ્યાપ્ય મહેશ્વરઃ । સ્તમ્ભનં પાર્થિવે શાન્તિર્જ્જલે વશ્યાદિ તેજસે ।। ૩૨૫.

છિદ્રો અને બાજુઓએ વાયુ છે, બહાર પવન છે; સર્વત્ર મહેશ્વર વ્યાપક છે; સ્થંભન પૃથ્વીથી, શાંતિ જળથી, વશીકરણ અને અન્ય ક્રિયાઓ અગ્નિથી થાય છે.

ઈશ્વર ઉવાચ સૌભાગ્યાદેરુમાપૂજાં વક્ષ્યેઽહં ભુક્તિમુક્તિદાં । મન્ત્રધ્યાનં મણ્ડલઞ્ચ મુદ્રાં હોમાદિસાધનમ્ ।। ૩૨૬.

ઈશ્વરે કહ્યું: હું ઉમાની પૂજા સમજાવું છું, જે સૌભાગ્ય વગેરે આપે છે અને ભોગ તથા મુક્તિ આપે છે; સાથે મંત્ર, ધ્યાન, મંડળ, મુદ્રા અને હોમ વગેરે સાધનો પણ કહું છું.

ચિત્રભાનું શિવં કાલં મહાશક્તિસમન્વિતમ્ । ઇડાદ્યં પરતોહૃત્ય સદેવઃ સવિકારણમ્ ।। ૩૨૬.

પ્રભાસ્વરૂપ, શિવ, કાળ, મહાશક્તિથી યુક્ત; ઇડા થી શરૂ થાય છે અને પરા સુધી જાય છે, દેવતાઓ અને કારણો સાથે.

દ્વિતાયં દ્વારકાક્રાન્તં ગૌરીપ્રીતિપદાન્વિતં । ચતુર્થ્યન્તં પ્રકર્ત્તવ્યં ગૌર્ય્યા વૈ મૂલવાચકં ।। ૩૨૬.

બીજું દ્વારકા થી વ્યાપ્ત છે અને ગૌરીની કૃપાના સ્થાનથી યુક્ત છે; ચોથા પર પૂર્ણ થવું જોઈએ, એ ગૌરીનું મૂળ નામ છે.

ઓં હ્રીઁ સઃ શૌઁ ગૌર્ય્યૈ નમઃ । તત્રાર્ણત્રિતયેનૈવ જાતિયુક્તં ષડ઼ઙ્ગુલમ્ । આસનં પ્રણવેનૈવ પૂર્ત્તિં વૈ હૃદયેન્ તુ ।। ૩૨૬.

'ઑં હ્રીં સઃ શૌં' ગૌર્યૈ નમઃ; ત્રણ પવિત્ર અક્ષરો સાથે, જાતિ જોડાયેલી, છ આંગળી જેટલું આસન; પ્રણવથી આસન અને હૃદય અક્ષરથી પૂર્ણતા થાય છે.

ઉદકઞ્ચ તથા કાલં શિવવીજં સમુદ્ધરેત્ । પ્રાણં દીર્ઘસ્વરાક્રાન્તં ષડઙ્ગં જાતિસંયુતમ્ ।। ૩૨૬.

પાણી અને કાળ, શિવ બીજ ઉદ્ભવવું જોઈએ; પ્રાણ લાંબા સ્વરથી વ્યાપ્ત, છ અંગો સાથે અને જાતિ જોડાયેલી.

આસનં પ્રણવેનાત્ર મૂર્ત્તિન્યાસં હૃદાચરેત્ । યામલં કથિતં વત્સ એકવીરં વદામ્યઽથ ।। ૩૨૬.

અહીં આસન પ્રણવથી, મૂર્તિ સ્થાપન હૃદય અક્ષરથી કરવું; જોડાયેલું પહેલું કહ્યું, હવે એકવીરનું વર્ણન કરું છું.

વ્યાપકં સૃષ્ટિસંયુક્તં વહ્નિમાયાકૃશાનુભિઃ । શિવશક્તિમયં વીજં હૃદયાદિવિવર્જ્જિતં ।। ૩૨૬.

વ્યાપક, સર્જન સાથે જોડાયેલું, અગ્નિ, માયા અને કિરણોથી યુક્ત; શિવ-શક્તિથી બનેલું બીજ, હૃદય વગેરે વગરનું.

ગૌરીં યજેદ્ધેમરૂપ્યાં કાષ્ઠનાં શૌલજાદિકાં । પઞ્ચપિણ્ડાં તથાઽવ્યક્તાં કોણે મધ્યે તુ પઞ્ચમં ।। ૩૨૬.

ગૌરીને સોનાં, ચાંદી, લાકડાં અથવા શૌલજાદિમાંથી બનાવેલી મૂર્તિથી પૂજવી; પાંચ પિંડ અને અવ્યક્ત સ્વરૂપ, પાંચમું ખૂણાના મધ્યમાં રાખવું.

લલિતા સુભગા ગૌરી ક્ષોભણી ચાગ્નિતઃ ક્રમાત્ । વામા જ્યેષ્ઠા ક્રિયા જ્ઞાના વૃત્તે પૂર્વ્વાદિતો યજેત્ ।। ૩૨૬.

લલિતા, શુભ ગૌરી, ક્ષોભણી અને અગ્નિતા ક્રમશઃ; વામા, જ્યેષ્ઠા, ક્રિયા અને જ્ઞાનાને વર્તુળમાં પૂર્વ દિશાથી આરંભી પૂજવી.

સપીઠે વામભાગો તુ શિવસ્યાવ્યક્તરૂપકમ્ । વ્યક્તા દ્વિનેત્રા ત્ર્યક્ષરા શુદ્ધા વા શઙ્કરાન્વિતા ।। ૩૨૬.

પીઠ પર, ડાબી બાજુએ શિવનું અવ્યક્ત રૂપ છે; વ્યક્ત સ્વરૂપે, તે બે આંખો ધરાવે છે, ત્રણ અક્ષરોવાળી છે, શુદ્ધ છે અને શંકર સાથે જોડાયેલી છે.

પીઠપદ્મદ્વયં તારા દ્વિભુજા વા ચતુર્ભજા । સિંહસ્થા વા વૃકસ્થા વા અષ્ટાષ્ટાદશસત્કરા ।। ૩૨૬.

તારા બે કમળ પીઠ પર, બે હાથ અથવા ચાર હાથ ધરાવે છે; તે સિંહ પર અથવા વરુ પર બેઠી હોય છે, અને આઠ, અઢાર અથવા ચોંસઠ હાથ ધરાવે છે.

સ્રગક્ષસૂત્રકલિકા ગલકોત્પલપિણ્ડિકા । શરં ધનુર્વ્વા સવ્યેન પાણિનાન્યતમં વહત્ ।। ૩૨૬.

તે ફૂલની માળા, જપમાળા, કળી, ગળાની કમળની ગાંઠ અથવા કમળનો ગુચ્છ ધારણ કરે છે; ડાબા હાથમાં તે તીરસ અથવા ધનુષ ધારણ કરે છે.

વામેન પુસ્તતામ્બૂલદણ્ડાભયકમણ્ડલુમ્ । ગણેશદર્પણેષ્વાસાન્દદ્યાદેકૈકશઃ ક્રમાત્ ।। ૩૨૬.

ડાબા હાથમાં તે પુસ્તક, પાણીની કળશ, દંડ, અભયમુદ્રા અથવા કળશ ધરાવે છે; ક્રમ પ્રમાણે, તે ગણેશના ચિહ્ન, દર્પણ અથવા ધનુષ પણ ધારણ કરી શકે છે.

વ્યક્તાઽથવાકાર્ય્યા ષદ્મમુદ્રા સ્મૃતાસને । તિઙ્ગમુદ્રા શિવસ્યોક્તા મુદા ચાવાહની દ્વયોઃ ।। ૩૨૬.

તે વ્યક્ત છે અથવા ચિત્રિત કરવાની છે; છ પાંદડાવાળું કમળ આસન છે; તિન્ગા મુદ્રા શિવની કહેવાય છે અને આનંદથી આવાહન મુદ્રા બંને માટે છે.

શક્તિમુદ્રા તુ યોન્યાખ્યા ચતુરસ્રન્તુ મણ્ડલં । ચતુરસ્રં ત્રિપત્રાબ્જં મધ્યકોષ્ઠચતુષ્ટયે ।। ૩૨૬.

શક્તિ મુદ્રાને યોનિ કહેવાય છે; મંડળ ચતુરસ્ર છે, મધ્યમાં ત્રણ પાંદડાવાળું કમળ છે અને ચાર મધ્યસ્થ ખંડ છે.

ત્ર્યશ્રોર્દ્ધે ચાર્દ્ધેચન્દ્રસ્તુ દ્વિપદં દ્વિગુણં ક્રમાત્ । દ્વિગુણં દ્વારકણ્ઠન્તુ દ્વિગુણાદુપકણ્ઠતઃ ।। ૩૨૬.

ત્રિકોણના ઉપર અર્ધચંદ્ર છે; બે બાજુઓ ક્રમ પ્રમાણે બે ગણી છે, દ્વાર અને તેની કાંઠી બે ગણી છે, અને અંદરની કાંઠી પણ બે ગણી છે.

દ્વારત્રયં ત્રયં દિક્ષુ અથ વા ભદ્રકે યજેત્ । સ્થણ્ડિલે વાથ સંસ્થાપ્ય પઞ્ચગવ્યામૃતાદિના ।। ૩૨૬.

ત્રણ દિશાઓમાં ત્રણ દ્વાર છે, અથવા શુભ સ્થળે પૂજા કરી શકાય છે; અથવા, યજ્ઞપીઠ પર સ્થાપિત કરીને, ગાયના પાંચ ઉત્પાદનો અને અમૃતથી વિધિ કરવી જોઈએ.

રક્તપુષ્પાણિ દેયાનિ પૂજયિત્વા હ્યુદઙ્‌મુખઃ । શતં હુત્વામૃતાજ્યઞ્ચ ચપૂર્ણાદઃ સર્વ્વસિદ્ધિભાક્ ।। ૩૨૬.૧૮ બલિન્દત્વા કુમારીશ્ચ તિસ્રો વા ચાષ્ટ ભોજયેત્ । નૈવહ્યં શિવભક્તેષુ દદ્યાન્ન સ્વયમાચરેત્ ।। ૩૨૬.

લાલ ફૂલ અર્પણ કરવી, ઉત્તર દિશામાં મુખ રાખીને પૂજા કરવી; અમૃત અને ઘીથી શત હવન કર્યા પછી, વિધિ પૂર્ણ કરનારને સર્વ સિદ્ધિઓ મળે છે.

કન્યાર્થી લભતે કન્યાં અપુત્રઃ પુત્રમાપ્નુયાત્ । દુર્ભગા ચૈવ સૌભાગ્યં રાજા રાજ્યં જયં રણે ।। ૩૨૬.

કન્યાની ઇચ્છા રાખનારને કન્યા મળે છે; પુત્ર વિનાને પુત્ર મળે છે; દુર્ભાગ્યવંતને સોભાગ્ય મળે છે, અને રાજાને રાજ્ય અને યુદ્ધમાં વિજય મળે છે.