અગ્નિપુરાણમ્

શિવઃ શિખા તથા જ્યોતિઃ સવિત્રશ્ચેતિગોચરાઃ । ગોચરન્તુ કુલં જ્ઞેયં તેન લક્ષઅયસ્તુ દીક્ષઇતઃ ।। ૩૨૫.

શિવ, શિખા અને પ્રકાશ, તેમજ સવિતૃ એ ક્ષેત્રો છે; તે ક્ષેત્રથી કુળ ઓળખવું, અને એ ચિહ્નથી દીક્ષા મળે છે.

પ્રાજાપત્યો મહીપાલઃ કપોતો ગ્રન્થિકઃ શિવે । કુટિલાશ્ચૈવ વેતાલાઃ પદ્મહંસાઃ શિખાકુલે ।। ૩૨૫.

પ્રજાપતિ, રાજા, કબૂતર, ગ્રંથિધારી એ શિવના છે; વાંકા અને ભૂત, કમળ અને હંસ એ શિખા કુળના છે.

ધૃતારાષ્ટ્રા બકાઃ કાકા ગોપાલા જ્યોતિસંજ્ઞકે । કુટિકા સારઠાશ્ચૈવ ગુટિકા દણ્ડિનોઽપરે ।। ૩૨૫.

ધૃતરાષ્ટ્ર, બગલા, કાગડા, ગોપાલ એ પ્રકાશ કુળના કહેવાય છે; કુટિરવાસી, સારથી, ગુટિકા ધારક અને દંડધારી બીજા છે.

સાવિત્રી ગોચરે ચૈવમેકૈકસ્તુ ચતુર્વિધઃ । સિદ્ધાદ્યંશકમાખ્યાસ્યે યેન મન્ત્રઃ સુસિદ્ધિદઃ ।। ૩૨૫.

સાવિત્રી ક્ષેત્રમાં, દરેક ચાર પ્રકારના હોય છે; હવે હું સિદ્ધના પ્રથમ ભાગનું વર્ણન કરું છું, જેના દ્વારા મંત્ર ઉત્તમ સિદ્ધિ આપે છે.

ભૂમૌ તુ માતૃકા લેખ્યાઃ કૂટષણ્ડવિવર્જ્જિતાઃ । મન્ત્રાક્ષરાણિ વિશ્લિષ્ય અનુસ્વારં નયેત્ પૃથક્ ।। ૩૨૫.

ભૂમિ પર માતૃકા અક્ષરો લખવા, ગુપ્ત અને નપુંસક અક્ષરો છોડવા; મંત્રના અક્ષરો અલગ કરીને, અનુસ્વાર અલગથી ઉમેરવો.

સાધકસ્ય તુ યા સંજ્ઞા તસ્યા વિશ્લેષણં ચરેત્ । મન્ત્રસ્યાદૌ તથા ચાન્તે સાધકાર્ણાનિ યોજયેત્ ।। ૩૨૫.

સાધકનું જે નામ છે, તેનું વિશ્લેષણ કરવું; મંત્રના આરંભ અને અંતે સાધકના અક્ષરો જોડવા.

સિદ્ધઃ સાધ્યઃ સુસિદ્ધોઽરિઃ સંજ્ઞાતો ગણયેત્ ક્રમાત્ । મન્ત્રસ્યાદૌ તથા ચાન્તે સિદ્ધિદઃ સ્યાચ્છતાંશતઃ ।। ૩૨૫.

સિદ્ધ, સાધ્ય, સુસિદ્ધ અને અરી ક્રમશઃ ગણવા; મંત્રના આરંભ અને અંતે, સિદ્ધિ આપનાર સો ગણો થાય છે.

સિદ્ધાદિશ્ચાન્તસિદ્ધિશ્ચ તત્ક્ષણાદેવ સિધ્યતિ । સુસુદ્ધાદિઃ સુસિદ્ધાન્તઃ સિદ્ધવત્ પરિકલ્પયેત્ ।। ૩૨૫.

મંત્રની શરૂઆત સિદ્ધથી અને અંત સિદ્ધિથી થાય તો એ ક્ષણે સિદ્ધિ મળે છે; સુસિદ્ધથી શરૂ કરીને સુસિદ્ધ પર પૂરો થાય તો પણ એ સિદ્ધ જેવું જ માનવું.

અરિમાદૌ તથાન્તે ચ દૂરતઃ પરિવર્જ્જયેત્ । સિદ્ધઃ સુસિદ્ધશ્ચૈકાર્થે અરિઃ સાધ્યસ્તથૈવ ચ ।। ૩૨૫.

અરીને શરૂઆત અને અંતે, તેમજ દૂરથી ટાળવું; સિદ્ધ, સુસિદ્ધ અને સાધ્યનું અર્થ એક છે, અરી પણ એ જ અર્થ ધરાવે છે.

આદૌ સિદ્ધઃ સ્થિતો મન્ત્રે તદન્તે તદ્વદેવ હિ । મધ્યે રિપુસહસ્રાણિ ન દોષાય ભવન્તિ હિ ।। ૩૨૫.

મંત્રની શરૂઆતમાં અને અંતે સિદ્ધ હોય, તો વચ્ચે હજારો શત્રુ હોય તો પણ નુકસાન થતું નથી.

માયાપ્રસાદપ્રણવેનાંશકઃ ખ્યાતમન્ત્રકે । બ્રહ્માંશકો બ્ર્હ્મવિદ્યા વિષ્ણ્વઙ્ગો વૈષ્ણવઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૨૫.

માયા, પ્રસાદ અને પ્રણવના ભાગથી મંત્ર પ્રસિદ્ધ થાય છે; બ્રહ્માનો ભાગ બ્રહ્મવિદ્યા છે, વિષ્ણુનો ભાગ વૈષ્ણવ કહેવાય છે.

રુદ્રાંશકો ભવેદ્વીર ઇન્દ્રાંશશ્ચેશ્વરપ્રિયઃ । નાગાંશો નાગસ્તબ્ધાક્ષો યક્ષાંશો ભૂષણપ્રિયઃ ।। ૩૨૫.

રુદ્રના અંશથી વીર પુરુષ થાય છે, ઇન્દ્રના અંશથી ભગવાનને પ્રિય એવો મનુષ્ય થાય છે, નાગના અંશથી સ્થિર દૃષ્ટિવાળો મનુષ્ય થાય છે અને યક્ષના અંશથી ગહણાં-ગહણાં ગહણાવા ગમતા હોય એવો મનુષ્ય થાય છે.

ગન્ધર્વ્વાશોઽતિગીતાદિ ભીમાંશો રાક્ષસાંશકઃ । દૈત્યાંશઃ સ્યાદ્ યુદ્ધકાર્ય્યો માની વિદ્યાધરાંશકઃ ।। ૩૨૫.

ગંધર્વના અંશથી ગીત-સંગીતમાં ખૂબ જ રસ ધરાવનારો મનુષ્ય થાય છે, ભીમના અંશથી રાક્ષસી સ્વભાવવાળો થાય છે, દૈત્યના અંશથી યુદ્ધપ્રિય થાય છે અને વિદ્યા ધરાવનારા અંશથી અભિમાની મનુષ્ય થાય છે.

પિશાચાંશો મલાક્રાન્તો મન્ત્રં દદ્યાન્નિરીક્ષ્ય ચ । મન્ત્ર એકાત્ ફડ઼ન્તઃ સ્યાત્ વિદ્યાપઞ્ચાશતાવધિ ।। ૩૨૫.

પિશાચના અંશથી મલથી પીડિત મનુષ્ય થાય છે; મંત્ર આપતાં પહેલાં તપાસવી જોઈએ; 'ફટ્'થી પૂર્ણ થતો મંત્ર વિદ્યા પ્રમાણે પચાસ અક્ષર સુધીનો હોય છે.

બાલા વિંશાક્ષરાન્તા ચ રુદ્રા દ્વાવિંશગાયુધા । તત ઊર્દ્ધ્વન્તુ યે મન્ત્રા વૃદ્વા યાવચ્છતત્રયં ।। ૩૨૫.

બાલા મંત્ર વીંશ (વીસ) અક્ષરે પૂર્ણ થાય છે, રુદ્રા બાવીસ શસ્ત્રો ધરાવે છે; એથી ઉપરના મંત્રો, હે વિદ્વાન, છયોતેર (છટત્રીસ) અક્ષર સુધીના હોય છે.

અકારાદિહકારાન્તાઃ ક્રમાત્ પક્ષૌ સિતાસિતૌ । અનુસ્વારવિસર્ગેણ વિના ચૈવ સ્વરા દશ ।। ૩૨૫.

'અ'થી 'હ' સુધીના અક્ષરો ક્રમવાર, બે પાંખમાં, એક સફેદ અને એક કાળો છે; અનુસ્વાર અને વિસર્ગ વગર, દસ સ્વર છે.

હ્રસ્વાઃ શુક્લા દીર્ઘાઃ શ્યામાંસ્તિથયઃ પ્રતિપન્મુખાઃ । ઉદિતે શાન્તિકાદીનિ ભ્રમિતે વશ્યકાદિકમ્ ।। ૩૨૫.

ટૂંકા સ્વર સફેદ છે, લાંબા સ્વર શ્યામ (કાળા) છે; ચંદ્રના તિથિઓ પ્રથમથી આગળ વધે છે; સૂર્યોદયે શાંતિ વગેરે ક્રિયા કરવી, ચંદ્રોદયે વશીકરણ વગેરે કરવું.

ભ્રામિતે સન્ધયો દ્વેષોચ્ચાટને સ્તમ્ભનેઽસ્તકમ્ । ઇહાવાહે શાન્તિકાદ્યં પિઙ્ગલે કર્ષણાદિકમ્ ।। ૩૨૫.

ચંદ્ર ગતિશીલ હોય ત્યારે સંધિ-કાળમાં દ્વેષ, ઉચ્છાટન અને સ્થંભન માટે યોગ્ય છે; ચંદ્ર સ્થિર હોય ત્યારે શાંતિ વગેરે માટે; પીળા ચંદ્રકાળે આકર્ષણ વગેરે માટે.

મારણોચ્ચાટનાદીનિ વિષુવે પઞ્ચધા પૃથક્ । અધરસ્ય ગૃહે પૃથ્વી ઊર્દ્ધ્વે તેજોઽન્તરા દ્રવઃ ।। ૩૨૫.

મરણ, ઉચ્છાટન વગેરે વિધિઓ વિષુવ સમયે અલગ-અલગ પાંચ રીતે થાય છે; નીચે પૃથ્વી, ઉપર અગ્નિ અને વચ્ચે દ્રવ (પાણી) છે.

રન્ધ્રપાર્શ્વે બહિર્વાયુઃ સર્વં વ્યાપ્ય મહેશ્વરઃ । સ્તમ્ભનં પાર્થિવે શાન્તિર્જ્જલે વશ્યાદિ તેજસે ।। ૩૨૫.

છિદ્રો અને બાજુઓએ વાયુ છે, બહાર પવન છે; સર્વત્ર મહેશ્વર વ્યાપક છે; સ્થંભન પૃથ્વીથી, શાંતિ જળથી, વશીકરણ અને અન્ય ક્રિયાઓ અગ્નિથી થાય છે.

ઈશ્વર ઉવાચ સૌભાગ્યાદેરુમાપૂજાં વક્ષ્યેઽહં ભુક્તિમુક્તિદાં । મન્ત્રધ્યાનં મણ્ડલઞ્ચ મુદ્રાં હોમાદિસાધનમ્ ।। ૩૨૬.

ઈશ્વરે કહ્યું: હું ઉમાની પૂજા સમજાવું છું, જે સૌભાગ્ય વગેરે આપે છે અને ભોગ તથા મુક્તિ આપે છે; સાથે મંત્ર, ધ્યાન, મંડળ, મુદ્રા અને હોમ વગેરે સાધનો પણ કહું છું.

ચિત્રભાનું શિવં કાલં મહાશક્તિસમન્વિતમ્ । ઇડાદ્યં પરતોહૃત્ય સદેવઃ સવિકારણમ્ ।। ૩૨૬.

પ્રભાસ્વરૂપ, શિવ, કાળ, મહાશક્તિથી યુક્ત; ઇડા થી શરૂ થાય છે અને પરા સુધી જાય છે, દેવતાઓ અને કારણો સાથે.

દ્વિતાયં દ્વારકાક્રાન્તં ગૌરીપ્રીતિપદાન્વિતં । ચતુર્થ્યન્તં પ્રકર્ત્તવ્યં ગૌર્ય્યા વૈ મૂલવાચકં ।। ૩૨૬.

બીજું દ્વારકા થી વ્યાપ્ત છે અને ગૌરીની કૃપાના સ્થાનથી યુક્ત છે; ચોથા પર પૂર્ણ થવું જોઈએ, એ ગૌરીનું મૂળ નામ છે.

ઓં હ્રીઁ સઃ શૌઁ ગૌર્ય્યૈ નમઃ । તત્રાર્ણત્રિતયેનૈવ જાતિયુક્તં ષડ઼ઙ્ગુલમ્ । આસનં પ્રણવેનૈવ પૂર્ત્તિં વૈ હૃદયેન્ તુ ।। ૩૨૬.

'ઑં હ્રીં સઃ શૌં' ગૌર્યૈ નમઃ; ત્રણ પવિત્ર અક્ષરો સાથે, જાતિ જોડાયેલી, છ આંગળી જેટલું આસન; પ્રણવથી આસન અને હૃદય અક્ષરથી પૂર્ણતા થાય છે.

ઉદકઞ્ચ તથા કાલં શિવવીજં સમુદ્ધરેત્ । પ્રાણં દીર્ઘસ્વરાક્રાન્તં ષડઙ્ગં જાતિસંયુતમ્ ।। ૩૨૬.

પાણી અને કાળ, શિવ બીજ ઉદ્ભવવું જોઈએ; પ્રાણ લાંબા સ્વરથી વ્યાપ્ત, છ અંગો સાથે અને જાતિ જોડાયેલી.

આસનં પ્રણવેનાત્ર મૂર્ત્તિન્યાસં હૃદાચરેત્ । યામલં કથિતં વત્સ એકવીરં વદામ્યઽથ ।। ૩૨૬.

અહીં આસન પ્રણવથી, મૂર્તિ સ્થાપન હૃદય અક્ષરથી કરવું; જોડાયેલું પહેલું કહ્યું, હવે એકવીરનું વર્ણન કરું છું.

વ્યાપકં સૃષ્ટિસંયુક્તં વહ્નિમાયાકૃશાનુભિઃ । શિવશક્તિમયં વીજં હૃદયાદિવિવર્જ્જિતં ।। ૩૨૬.

વ્યાપક, સર્જન સાથે જોડાયેલું, અગ્નિ, માયા અને કિરણોથી યુક્ત; શિવ-શક્તિથી બનેલું બીજ, હૃદય વગેરે વગરનું.

ગૌરીં યજેદ્ધેમરૂપ્યાં કાષ્ઠનાં શૌલજાદિકાં । પઞ્ચપિણ્ડાં તથાઽવ્યક્તાં કોણે મધ્યે તુ પઞ્ચમં ।। ૩૨૬.

ગૌરીને સોનાં, ચાંદી, લાકડાં અથવા શૌલજાદિમાંથી બનાવેલી મૂર્તિથી પૂજવી; પાંચ પિંડ અને અવ્યક્ત સ્વરૂપ, પાંચમું ખૂણાના મધ્યમાં રાખવું.

લલિતા સુભગા ગૌરી ક્ષોભણી ચાગ્નિતઃ ક્રમાત્ । વામા જ્યેષ્ઠા ક્રિયા જ્ઞાના વૃત્તે પૂર્વ્વાદિતો યજેત્ ।। ૩૨૬.

લલિતા, શુભ ગૌરી, ક્ષોભણી અને અગ્નિતા ક્રમશઃ; વામા, જ્યેષ્ઠા, ક્રિયા અને જ્ઞાનાને વર્તુળમાં પૂર્વ દિશાથી આરંભી પૂજવી.