અગ્નિપુરાણમ્

પ્રથમે કર્ણિકા તત્ર પુષ્કરૈર્ન્નવભિર્યુતા । કેશરાણિ ચતુર્વ્વિશદ્વિતીયેઽથ તૃતીયકે ।। ૩૨૦.

પ્રથમમાં કર્ણિકા હોય, જેમાં નવ પાંખ જોડાયેલી હોય; બીજામાં અને ત્રીજામાં ચોવીસ રેશમ હોવા જોઈએ.

દલસન્ધિર્ગજકુમ્ભનિભાન્તર્યદ્દલાગ્રકમ્ । પઞ્ચમે વ્યોમરૂપન્તુ સંસક્તં કમલં સ્મૃતં ।। ૩૨૦.

જ્યાં કમળની પાંખડીઓનું જોડાણ હાથીના કાંડા જેવું લાગે છે અને પાંખડીનું ટોચ જોડાયેલું હોય છે, ત્યાં પાંચમા સ્થાનમાં આકાશરૂપ કમળને જોડાયેલું માનવામાં આવે છે.

અસંસક્તે દલાગ્રે તુ દિગ્ભાગૈર્વિસ્તરાદ્ભજેત્ ।. ભાગદ્વયપરિત્યાગાદ્વસ્વંશૈર્વર્ત્તયેદ્દલમ્ ।। ૩૨૦.

જો પાંખડીનું ટોચ જોડાયેલું ન હોય, તો દિશાઓ પ્રમાણે તેને વિસ્તૃત રીતે વહેંચો; બે ભાગ છોડીને, બાકી છ ભાગોથી પાંખડી બનાવવી.

સન્ધિવિસ્તરસૂત્રેણ તન્મૂલાદઞ્જયેદ્દલમ્ સવ્યાસવ્યક્રમેણૈવ વૃદ્ધમેતદ્ભવેત્તથા ।। ૩૨૦.

જોડાણની પહોળાઈ જેટલી દોરથી, પાંખડીને તેના મૂળથી દાયાં-જમણાં ક્રમમાં 번ાવવી, જેથી તે ક્રમશઃ વધે.

અથ વા સન્ધિમધ્યાત્તુ ભ્રામયેદર્દ્ધચન્દ્રવત્ । સન્ધિદ્વયાગ્રસૂત્રં વા બાલપદ્મન્તથા ભવેત્ ।। ૩૨૦.

અથવા, જોડાણના મધ્યમાંથી તેને અર્ધચંદ્ર જેવી ફરાવવી; અથવા બે જોડાણના ટોચથી દોર લઈ, એ રીતે કુમળું કમળ બને છે.

. સન્ધિસૂત્રાર્દ્ધમાનેન પૃષ્ઠતઃ પરિવર્ત્તયેત્ । તીક્ષ્ણાગ્રન્તુ સુવાતેન કમલં ભુક્તિમુક્તિદમ્ ।। ૩૨૦.

જોડાણની દોરના અડધા માપથી પાછળથી ફેરવવું; તીક્ષ્ણ ટોચ અને હળવા પવનથી કમળ ભોગ અને મુક્તિ આપે છે.

મુક્તવૃદ્ધૌ ચ વશ્યાદૌ બાલં પદ્મં સમાનકં । નવનાભંનવહસ્તં ભાગૈર્મ્મન્ત્રાત્મકૈશ્ચ તત્ ।। ૩૨૦.

વિસ્તૃત અને મુક્ત રૂપમાં તથા વશીકરણ માટે, કુમળું કમળ સમાન બનાવવું, નવાં નાભિ અને નવ હાથના માપથી, અને મંત્રરૂપ ભાગોથી.

મધ્યેઽવ્જં પટ્ટિકાવીજં દ્વારેણાબ્જસ્ય માનતઃ । કણ્ઠોપકણ્ઠમુક્તાનિ તદ્વાહ્યે વીથિકા મતા ।। ૩૨૦.

મધ્યમાં કમળ છે, તેની વીતરूपी બીજ સાથે; કમળના દ્વાર પર માપ પ્રમાણે; ગળા અને ઉપગળાની મુક્તાઓ બહાર છે, અને એથી બહાર માર્ગ છે.

પઞ્ચભાગાન્વિતા સા તુ સમન્તાદ્દશભાગિકા । દિગ્વિદિક્ષ્વષ્ટ પદ્માનિ દ્વારપદ્મં સવીથિકમ્ ।। ૩૨૦.

એ માર્ગ પાંચ ભાગથી યુક્ત છે, અને આસપાસ દસ ભાગનું છે; દિશા અને ઉપદિશામાં આઠ કમળો, દ્વારકમળ અને તેની સાથે માર્ગ છે.

તદ્વાહ્યે પઞ્ચ પદિકા વીથિકા યત્ર ભૂષિતા । પદ્મવદ્‌દ્વારકણ્ઠન્તુ પદિકઞ્ચૌષ્ઠકણ્ઠકં ।। ૩૨૦.

એના બહાર પાંચ પદિકા છે, જ્યાં માર્ગો શોભાયમાન છે; કમળની જેમ, દ્વારનું ગળું અને પદિકા, તથા આઠગુંણ ગળું છે.

કપોલં પદિકં કાર્ય્યં દિક્ષુ દ્વારત્રયં સ્ફુટમ્ । કોણબન્ધં ત્રિપટ્ટન્તુ દ્વિપટ્ટં વજ્રવદ્ભવેત્ ।। ૩૨૦.

કપોળ પદિકા રૂપે બનાવવું, દિશામાં ત્રણ દ્વાર સ્પષ્ટ હોવા જોઈએ; ખૂણાની બંધણી ત્રિપટ્ટા છે, અને દ્વિપટ્ટા વજ્ર જેવી હોવી જોઈએ.

મધ્યન્તુ કમલં શુક્લં પીતં રક્તઞ્ચ નીલકમ્ । પીતશુક્લઞ્ચ ધૂમ્રઞ્ચ રક્તં પીતઞ્ચ મુક્તિદમ્ ।। ૩૨૦.

મધ્યમાં કમળ સફેદ, પીળું, લાલ અને નિલું છે; પીળું-સફેદ, ધૂમ્ર, લાલ અને પીળું, જે મુક્તિ આપે છે.

પૂર્વ્વાદૌ કમલાન્યષ્ટ શિવવિષ્ણ્વાદિકંજપેત્ . પ્રાસાદમધ્યતોઽભ્યર્ચ્ય શક્રાદીન્વ્જકાદિષુ ।। ૩૨૦.

પૂર્વમાં શરૂઆતમાં આઠ કમળો બનાવવાના, શિવ, વિષ્ણુ વગેરેને અર્પિત; મંદિરના મધ્યમાં પૂજા કરવી, અને કમળોમાં ઇન્દ્ર વગેરેને.

અસ્ત્રાણિ વાહ્યવીથ્યાન્તુ વિષ્ણ્વાદીનશ્વમેધભાક્ । પવિત્રારોહણાદૌ ચ મહામણ્ડલમાલિખેત્ ।। ૩૨૦.

બાહ્ય માર્ગ પર શસ્ત્રો મુકવા, વિષ્ણુ વગેરે માટે, અને અશ્વમેઘ યજ્ઞના અધિકારીઓ માટે; પવિત્રારોહણની શરૂઆતમાં મહામંડળ દોરવું.

અષ્ટહસ્તં પુરા ક્ષેત્રં રસપક્ષૈર્વિવર્ત્તયેત્ । દ્વિપદં કમલં મધ્યે વીથિકા પદિકા તતઃ ।। ૩૨૦.

પહેલાં, ક્ષેત્ર આઠ હાથનું હતું, રસાના ભાગોથી ફેરવવું; મધ્યમાં દ્વિપાંખડીયું કમળ, પછી માર્ગ અને પદિકા.

દિગ્વિદિક્ષુ તતોઽષ્ઠૈ ચ નીલાબ્જાનિ વિવર્ત્તયેત્ । મધ્યપદ્મપ્રમાણેન ત્રિંશત્પદ્માનિ તાનિ તુ ।। ૩૨૦.

પછી, દિશા અને ઉપદિશામાં આઠ નીલ કમળો દોરવા; મધ્યના કમળના માપ પ્રમાણે, એમ કુલ ત્રીસ કમળો છે.

. દલસન્ધિવિહીનાનિ નીલેન્દીવરકાનિ ચ । તત્‌પૃષ્ઠે પદિકા વીથી સ્વસ્તિકાનિ તદૂર્દ્ધતઃ ।। ૩૨૦.

આ કમળોમાં પાંખડીના જોડાણ નથી, અને એ નીલ કમળો છે; તેમના પાછળ પદિકા, માર્ગો અને ઉપર સ્વસ્તિક છે.

. દ્વિપદાનિ તથા ચાષ્ટૌ કૃતિભાગકૃતાનિ તુ . વર્ત્તયેત્ સ્વસ્તિકાંશ્તત્ર વીથિકા પૂર્વ્વવદ્વહિઃ ।। ૩૨૦.

એ જ રીતે, આઠ દ્વિપાંખડીયાં કમળો છે, જે પોતાના ભાગ પ્રમાણે બનાવેલા છે; ત્યાં સ્વસ્તિક દોરવા, અને બહાર માર્ગો અગાઉની જેમ.

દ્વારાણિ કમલં યદ્વદુપકણ્ઠયુતાનિ તુ । વક્ત્તયેત્ સ્વસ્તિકાંસ્તત્ર વીથકા પૂર્વ્વવદ્વહિઃ ।। ૩૨૦.

દ્વારો, જેમ કમળમાં, ઉપગળા સાથે હોય છે; ત્યાં સ્વસ્તિક દોરવા, અને બહાર માર્ગો પહેલાંની જેમ.

સ્વસ્તિકાદિ વિચિત્રઞ્ચ સર્વ્વકામપદં ગુહ । પઞ્ચાબ્જં પઞ્ચહસ્તં સ્યાત્ સમન્તાદ્દશભાજિતમ્ ।। ૩૨૦.

સ્વસ્તિક અને બીજા વિવિધ આકારો, તેમજ સર્વકામપદ, હે ગુહ, બનાવવું જોઈએ; પાંચ કમળનું આકાર પાંચ હાથ જેટલું રાખવું, અને બધે દસ સમાન ભાગોમાં વહેંચવું.

દ્વિપદં કમલં વીથી પટ્ટિકા દિક્ષુ પઙ્કજમ્ । ચતુષ્કં પૃષ્ઠતો વીથી પદિકા દ્વિપદાન્યથા ।। ૩૨૦.

બે પાંખવાળું કમળ માર્ગ તરીકે રાખવું, તેની બાજુએ પટ્ટીઓ અને દિશાઓમાં કમળો હોવા જોઈએ; પાછળ ચાર ભાગવાળો માર્ગ અને અન્યત્ર બે પાંખવાળા રસ્તા હોવા જોઈએ.

કણ્ઠોપકણ્ઠયુક્તાનિ દ્વારાન્યબ્જન્તુ મધ્યતઃ । પઞ્ચાબ્જમણ્ડલે હ્યસ્મિન્ સિતં પીતઞ્ચ પૂર્વ્વકમ્ ।। ૩૨૦.

દરવાજા કંટ અને ઉપકંટ સાથે હોવા જોઈએ, અને વચ્ચે કમળો મૂકવા; આ પાંચ કમળવાળા મંડળમાં પૂર્વ દિશાનું કમળ સફેદ અને પીળું રાખવું.

વૈદૂર્ય્યાભં દક્ષિણાબ્જં કુન્દાભં વારુણં કજમ્ । ઉત્તરાબ્જન્તુ શઙ્ગાભમન્યત્ સર્વ્વં વિચિત્રકમ્ ।। ૩૨૦.

દક્ષિણનું કમળ વૈદૂર્ય સમાન, પશ્ચિમનું કમળ કુન્દ જેવા અને ઉત્તરનું કમળ શંખ જેવું રાખવું; બાકી બધું વિવિધ રીતે બનાવવું.

સર્વ્વકામપ્રદં વક્ષ્યે દશહસ્તન્તુ મણ્ડલમ્ । વિકારક્તન્તુર્ય્યાશ્રં દ્વારન્તુ દ્વિપદં ભવેત્ ।। ૩૨૦.

હું સર્વકામ આપનાર મંડળનું વર્ણન કરું છું, જે દસ હાથ જેટલું છે; માર્ગ ચાર ભાગવાળો અને દરવાજો બે પાંખવાળો હોવો જોઈએ.

મધ્યે પદ્મં પૂર્વ્વવચ્ચ વિઘ્નધ્વંસં વદામ્યથ । ચતુર્હસ્તં પુરં કૃત્વા વૃતઞ્ચૈવ કરદ્વયમ્ ।। ૩૨૦.

મધ્યમાં અગાઉ જેવું કમળ રાખવું, અને હવે વિઘ્નો દૂર કરનારનું વર્ણન કરું છું; ચાર હાથનું શહેર બનાવી, બે હાથથી ઘેરવું.

વીથિકા હસ્તમાત્રન્તુ સ્વસ્તિકૈર્વહુભિર્વૃતા । હસ્તમાત્રાણિ દ્વારાણિ દિશુ વૃત્તં સપદ્મકમ્ ।। ૩૨૦.

માર્ગ એક હાથ જેટલો પહોળો રાખવો, અને ઘણા સ્વસ્તિકોથી શોભિત કરવો; દરવાજા પણ એક હાથ જેટલા, દિશાઓમાં ગોળ અને કમળવાળા હોવા જોઈએ.

પદ્માનિ પઞ્ચ શુક્લાનિ મધ્યે પૂજ્યશ્ચ નિષ્કલઃ । હૃદયાદીનિ પૂર્વ્વાદૌ વિકદિક્ષ્વસ્ત્રાણિ વૈ યજેત્ ।। ૩૨૦.

પાંચ સફેદ કમળો મૂકવા, અને મધ્યમાં નિષ્કલ રૂપનું પૂજન કરવું; પૂર્વથી શરૂ કરીને હૃદય અને અન્ય શસ્ત્રો મધ્ય દિશાઓમાં અર્પણ કરવા.

પ્રાગ્‌વચ્ચ પઞ્ચ બ્રહ્માણિ બુદ્ધ્યાધારમતો વદે . શતભાગો તિથિભાગે પદ્મં લિઙ્ગાષ્ટકં દિશિ ।। ૩૨૦.

આગળ જેવું, પાંચ બ્રહ્મા બુદ્ધિ આધાર રાખીને સ્થાપિત કરવા; તિથિના સોમા ભાગમાં કમળ અને આઠ લિંગો દિશાઓમાં મૂકવા.

મે ખલાભાગસંયુક્તં કણ્ઠં દ્વિપદિકં ભવેત્ । આચાર્ય્યો બુદ્ધિમાશ્રિત્ય કલ્પયેચ્ચ લતાદિકમ્ ।। ૩૨૦.

કંટ અને ઉપકંટના માપ સાથે દરવાજો બે પાંખવાળો હોવો જોઈએ; આચાર્યે બુદ્ધિ આધાર રાખીને લતા અને અન્ય આકારો રચવા.