અગ્નિપુરાણમ્

સર્વ્વતો ભદ્રકાન્યષ્ટમણ્ડલાનિ વદે ગુહ । શક્તિમાસાધયેત્ પ્રાચીમિષ્ટાયાં વિષુવે સુધીઃ ।। ૩૨૦.

હે ગુહ, હવે હું આઠ શુભ મંડળોની વાત કહું છું; ઇચ્છિત પૂર્વ દિશામાં, વિષુવ સમયે, યોગ્ય સમજ સાથે શક્તિ સ્થાપિત કરવી જોઈએ.

ચિત્રાસ્વાત્યન્તરેણાથ દૃષ્ટસૂત્રેણ વા પુનઃ । પૂર્વ્વાપરાયતં સૂત્રમાસ્ફાલ્ય મદ્યતોઽઙ્કયેત્ ।। ૩૨૦.

પછી, ચિત્રા અને સ્વાતી વચ્ચે, અથવા સ્પષ્ટ દોરાથી, પૂર્વથી પશ્ચિમ દિશામાં દોરો ખેંચી, મધ્ય બિંદુ નિશાન કરવું જોઈએ.

કોટચિદ્વયન્તુ તન્મધ્યાદઙ્‌કયેદ્દક્ષિણોત્તરમ્ । મધ્યે દ્વયં પ્રકર્ત્તવ્યં સ્ફાલયેદ્દક્ષિણોત્તરમ્ ।। ૩૨૦.

બન્ને ખૂણાના મધ્યથી દક્ષિણ અને ઉત્તર દિશા નિશાન કરવી; વચ્ચે બે ભાગ બનાવવાના અને દક્ષિણ-ઉત્તર દોરા ખેંચવાના.

શતક્ષેત્રાર્દ્ધમાનેન કોણસમ્પાતમાદિશેત્ । એવં સૂત્રચતુષ્કસ્ય સ્ફાલનાચ્ચતુરસ્રકમ્ ।। ૩૨૦.

સો એકમના અડધા માપથી ખૂણાની મળવાનું સ્થાન નિશ્ચિત કરવું; આ રીતે ચાર દોરા ખેંચવાથી ચોરસ આકાર બને છે.

જાયતે તત્ર કર્ત્તવ્યં ભદ્રસ્વેદકરં શુભમ્ । વસુભક્તેન્દુદ્વિપદે ક્ષેત્રે વીથી ચ ભાગિકા ।। ૩૨૦.

ત્યાં શુભ ભદ્રસ્વેદકર બનાવવું જોઈએ; વસુ અને ચંદ્ર માટે બે ભાગમાં વહેંચાયેલ ખેતરમાં માર્ગ અને વિભાગ હોવો જોઈએ.

દ્વારં દ્વિપદિકં પદ્મમાનાદ્વૈ સકપોલકમ્ । કોણબન્ધવિવિત્ત્રન્તુ દ્વિપદં તત્ર વર્ત્તયેત્ ।। ૩૨૦.

દ્વાર બે એકમનું હોવું, કમળનું માપ પણ એ પ્રમાણે, અને કપોળો સાથે; ખૂણાના જોડાણે ડબલ પટ્ટી બનાવવી.

શુક્લં પદ્મં કર્ણિકા તુ પીતા ચિત્રન્તુ કેશરમ્। રક્તા વીથી તત્ર કલ્પ્યા દ્વારં લોકેશરૂપકં ।। ૩૨૦.

કમળ સફેદ, કર્ણિકા પીળી, અને રેશમ વિવિધ રંગના હોવા જોઈએ; ત્યાંનો માર્ગ લાલ રંગનો, અને દ્વાર જગતના સ્વામીના સ્વરૂપ જેવું હોવું જોઈએ.

રક્તકોણં વિધૌ નિત્યે નૈમિત્તિકેઽવ્જકં શ્રૃણુ । અસંસક્તન્તુ સંસક્તં દ્વિધાવ્જં ભુક્તિમુક્તિકૃત્ ।। ૩૨૦.

નિયમિત અને વિશેષ વિધિમાં ખૂણો લાલ રાખવો; કમળ વિશે સાંભળો: એક અલગ અને એક જોડાયેલું, બંને પ્રકારના, જે ભોગ અને મુક્તિ આપે છે.

અસંસક્તં સુમુક્ષૂણાં સંસક્તં તત્ત્રિધા પૃથક્ । બાલો યુવા ચ વૃદ્ધશ્ચ નામતઃ ફલસિદ્ધિદાઃ ।। ૩૨૦.

અલગ રહેલું મુક્તિ ઇચ્છનાર માટે છે; જોડાયેલું ત્રણ પ્રકારનું છે—બાળક, યુવાન અને વૃદ્ધ—એમ નામ પ્રમાણે, જે પોતપોતાના ફળ આપે છે.

પદ્મક્ષેત્રે તુ સૂત્રાણિ દિગ્વિદિશુ વિનિક્ષિપેત્ । વૃત્તાનિ પઞ્ચકલ્પાનિ પદ્મક્ષેત્રસમાનિ તુ ।। ૩૨૦.

કમળ ખેતરમાં દિશા અને ઉપદિશામાં દોરા મૂકવા; પાંચ વર્તુળો રચવા, દરેક કમળ ખેતર જેટલા જ હોવા જોઈએ.

પ્રથમે કર્ણિકા તત્ર પુષ્કરૈર્ન્નવભિર્યુતા । કેશરાણિ ચતુર્વ્વિશદ્વિતીયેઽથ તૃતીયકે ।। ૩૨૦.

પ્રથમમાં કર્ણિકા હોય, જેમાં નવ પાંખ જોડાયેલી હોય; બીજામાં અને ત્રીજામાં ચોવીસ રેશમ હોવા જોઈએ.

દલસન્ધિર્ગજકુમ્ભનિભાન્તર્યદ્દલાગ્રકમ્ । પઞ્ચમે વ્યોમરૂપન્તુ સંસક્તં કમલં સ્મૃતં ।। ૩૨૦.

જ્યાં કમળની પાંખડીઓનું જોડાણ હાથીના કાંડા જેવું લાગે છે અને પાંખડીનું ટોચ જોડાયેલું હોય છે, ત્યાં પાંચમા સ્થાનમાં આકાશરૂપ કમળને જોડાયેલું માનવામાં આવે છે.

અસંસક્તે દલાગ્રે તુ દિગ્ભાગૈર્વિસ્તરાદ્ભજેત્ ।. ભાગદ્વયપરિત્યાગાદ્વસ્વંશૈર્વર્ત્તયેદ્દલમ્ ।। ૩૨૦.

જો પાંખડીનું ટોચ જોડાયેલું ન હોય, તો દિશાઓ પ્રમાણે તેને વિસ્તૃત રીતે વહેંચો; બે ભાગ છોડીને, બાકી છ ભાગોથી પાંખડી બનાવવી.

સન્ધિવિસ્તરસૂત્રેણ તન્મૂલાદઞ્જયેદ્દલમ્ સવ્યાસવ્યક્રમેણૈવ વૃદ્ધમેતદ્ભવેત્તથા ।। ૩૨૦.

જોડાણની પહોળાઈ જેટલી દોરથી, પાંખડીને તેના મૂળથી દાયાં-જમણાં ક્રમમાં 번ાવવી, જેથી તે ક્રમશઃ વધે.

અથ વા સન્ધિમધ્યાત્તુ ભ્રામયેદર્દ્ધચન્દ્રવત્ । સન્ધિદ્વયાગ્રસૂત્રં વા બાલપદ્મન્તથા ભવેત્ ।। ૩૨૦.

અથવા, જોડાણના મધ્યમાંથી તેને અર્ધચંદ્ર જેવી ફરાવવી; અથવા બે જોડાણના ટોચથી દોર લઈ, એ રીતે કુમળું કમળ બને છે.

. સન્ધિસૂત્રાર્દ્ધમાનેન પૃષ્ઠતઃ પરિવર્ત્તયેત્ । તીક્ષ્ણાગ્રન્તુ સુવાતેન કમલં ભુક્તિમુક્તિદમ્ ।। ૩૨૦.

જોડાણની દોરના અડધા માપથી પાછળથી ફેરવવું; તીક્ષ્ણ ટોચ અને હળવા પવનથી કમળ ભોગ અને મુક્તિ આપે છે.

મુક્તવૃદ્ધૌ ચ વશ્યાદૌ બાલં પદ્મં સમાનકં । નવનાભંનવહસ્તં ભાગૈર્મ્મન્ત્રાત્મકૈશ્ચ તત્ ।। ૩૨૦.

વિસ્તૃત અને મુક્ત રૂપમાં તથા વશીકરણ માટે, કુમળું કમળ સમાન બનાવવું, નવાં નાભિ અને નવ હાથના માપથી, અને મંત્રરૂપ ભાગોથી.

મધ્યેઽવ્જં પટ્ટિકાવીજં દ્વારેણાબ્જસ્ય માનતઃ । કણ્ઠોપકણ્ઠમુક્તાનિ તદ્વાહ્યે વીથિકા મતા ।। ૩૨૦.

મધ્યમાં કમળ છે, તેની વીતરूपी બીજ સાથે; કમળના દ્વાર પર માપ પ્રમાણે; ગળા અને ઉપગળાની મુક્તાઓ બહાર છે, અને એથી બહાર માર્ગ છે.

પઞ્ચભાગાન્વિતા સા તુ સમન્તાદ્દશભાગિકા । દિગ્વિદિક્ષ્વષ્ટ પદ્માનિ દ્વારપદ્મં સવીથિકમ્ ।। ૩૨૦.

એ માર્ગ પાંચ ભાગથી યુક્ત છે, અને આસપાસ દસ ભાગનું છે; દિશા અને ઉપદિશામાં આઠ કમળો, દ્વારકમળ અને તેની સાથે માર્ગ છે.

તદ્વાહ્યે પઞ્ચ પદિકા વીથિકા યત્ર ભૂષિતા । પદ્મવદ્‌દ્વારકણ્ઠન્તુ પદિકઞ્ચૌષ્ઠકણ્ઠકં ।। ૩૨૦.

એના બહાર પાંચ પદિકા છે, જ્યાં માર્ગો શોભાયમાન છે; કમળની જેમ, દ્વારનું ગળું અને પદિકા, તથા આઠગુંણ ગળું છે.

કપોલં પદિકં કાર્ય્યં દિક્ષુ દ્વારત્રયં સ્ફુટમ્ । કોણબન્ધં ત્રિપટ્ટન્તુ દ્વિપટ્ટં વજ્રવદ્ભવેત્ ।। ૩૨૦.

કપોળ પદિકા રૂપે બનાવવું, દિશામાં ત્રણ દ્વાર સ્પષ્ટ હોવા જોઈએ; ખૂણાની બંધણી ત્રિપટ્ટા છે, અને દ્વિપટ્ટા વજ્ર જેવી હોવી જોઈએ.

મધ્યન્તુ કમલં શુક્લં પીતં રક્તઞ્ચ નીલકમ્ । પીતશુક્લઞ્ચ ધૂમ્રઞ્ચ રક્તં પીતઞ્ચ મુક્તિદમ્ ।। ૩૨૦.

મધ્યમાં કમળ સફેદ, પીળું, લાલ અને નિલું છે; પીળું-સફેદ, ધૂમ્ર, લાલ અને પીળું, જે મુક્તિ આપે છે.

પૂર્વ્વાદૌ કમલાન્યષ્ટ શિવવિષ્ણ્વાદિકંજપેત્ . પ્રાસાદમધ્યતોઽભ્યર્ચ્ય શક્રાદીન્વ્જકાદિષુ ।। ૩૨૦.

પૂર્વમાં શરૂઆતમાં આઠ કમળો બનાવવાના, શિવ, વિષ્ણુ વગેરેને અર્પિત; મંદિરના મધ્યમાં પૂજા કરવી, અને કમળોમાં ઇન્દ્ર વગેરેને.

અસ્ત્રાણિ વાહ્યવીથ્યાન્તુ વિષ્ણ્વાદીનશ્વમેધભાક્ । પવિત્રારોહણાદૌ ચ મહામણ્ડલમાલિખેત્ ।। ૩૨૦.

બાહ્ય માર્ગ પર શસ્ત્રો મુકવા, વિષ્ણુ વગેરે માટે, અને અશ્વમેઘ યજ્ઞના અધિકારીઓ માટે; પવિત્રારોહણની શરૂઆતમાં મહામંડળ દોરવું.

અષ્ટહસ્તં પુરા ક્ષેત્રં રસપક્ષૈર્વિવર્ત્તયેત્ । દ્વિપદં કમલં મધ્યે વીથિકા પદિકા તતઃ ।। ૩૨૦.

પહેલાં, ક્ષેત્ર આઠ હાથનું હતું, રસાના ભાગોથી ફેરવવું; મધ્યમાં દ્વિપાંખડીયું કમળ, પછી માર્ગ અને પદિકા.

દિગ્વિદિક્ષુ તતોઽષ્ઠૈ ચ નીલાબ્જાનિ વિવર્ત્તયેત્ । મધ્યપદ્મપ્રમાણેન ત્રિંશત્પદ્માનિ તાનિ તુ ।। ૩૨૦.

પછી, દિશા અને ઉપદિશામાં આઠ નીલ કમળો દોરવા; મધ્યના કમળના માપ પ્રમાણે, એમ કુલ ત્રીસ કમળો છે.

. દલસન્ધિવિહીનાનિ નીલેન્દીવરકાનિ ચ । તત્‌પૃષ્ઠે પદિકા વીથી સ્વસ્તિકાનિ તદૂર્દ્ધતઃ ।। ૩૨૦.

આ કમળોમાં પાંખડીના જોડાણ નથી, અને એ નીલ કમળો છે; તેમના પાછળ પદિકા, માર્ગો અને ઉપર સ્વસ્તિક છે.

. દ્વિપદાનિ તથા ચાષ્ટૌ કૃતિભાગકૃતાનિ તુ . વર્ત્તયેત્ સ્વસ્તિકાંશ્તત્ર વીથિકા પૂર્વ્વવદ્વહિઃ ।। ૩૨૦.

એ જ રીતે, આઠ દ્વિપાંખડીયાં કમળો છે, જે પોતાના ભાગ પ્રમાણે બનાવેલા છે; ત્યાં સ્વસ્તિક દોરવા, અને બહાર માર્ગો અગાઉની જેમ.

દ્વારાણિ કમલં યદ્વદુપકણ્ઠયુતાનિ તુ । વક્ત્તયેત્ સ્વસ્તિકાંસ્તત્ર વીથકા પૂર્વ્વવદ્વહિઃ ।। ૩૨૦.

દ્વારો, જેમ કમળમાં, ઉપગળા સાથે હોય છે; ત્યાં સ્વસ્તિક દોરવા, અને બહાર માર્ગો પહેલાંની જેમ.