અગ્નિપુરાણમ્

ઈશ્વર ઉવાચ વાગીશ્વરીપૂજનઞ્ચ પ્રવદામિ સમણ્ડલમ્ । ઊહકં કાલસંયુક્તં મનું વર્ણસમાયુતમ્।। ૩૧૯.

ઈશ્વરે કહ્યું: હું વાગીશ્વરીનું પૂજન અને મંડળ જણાવું છું; સૂક્ષ્મ મંત્ર, કાળ સાથે જોડાયેલ, અક્ષરો સાથે યુક્ત છે.

નિષાદ ઈશ્વરં કાર્ય્યં મનુના ચન્દ્રસૂર્યવત્ । અક્ષરન્ન હિદેયં સ્યાત્ ધ્યાયેત્ કુન્દેન્દુસન્નિભાં ।। ૩૧૯.

પ્રભુનું પૂજન મંત્રથી કરવું, જેમ ચાંદ્ર અને સૂર્ય છે; અક્ષરો છુપાવા નહીં જોઈએ; તેને કુંદ અને ચાંદની જેવી ધવળ કલ્પવી.

પઞ્ચાશદ્વર્ણમાલાન્તુ મુક્તાસ્રગ્દામભૂષિતામ્ । વરદાભયાક્ષસૂત્રપુસ્તકાઢ્યાં ત્રિલોચનાં ।। ૩૧૯.

પચાસ અક્ષરોની માળા, મુક્તાની હારથી શોભાયમાન; વરદ અને અભય મુદ્રા, અક્ષમાળા અને પુસ્તક ધરાવતી, ત્રણ આંખવાળી.

લક્ષં જપેન્મસ્તકાન્તં સ્કન્ધાન્તં વર્ણમાલિકાં । અકારાદિક્ષકારાન્તાં વિશન્તીં માનવત્ સ્મરેત્ ।। ૩૧૯.

એક લાખ વાર, માથાના આરંભથી અંત સુધી, અક્ષરમાળાનું જાપ કરવું જોઈએ; તેને 'અ'થી 'ક્ષ' સુધી માનવ સ્વરૂપે પ્રવેશતી કલ્પવી જોઈએ.

કુર્ય્યાદ્ ગુરુશ્ચ દીક્ષાર્થં મન્ત્રગ્રાહે તુ મણ્ડલમ્ । સૂર્ય્યાગ્રમિન્દુભક્તન્તુ ભાગાભ્યાં કમલં હિતં ।। ૩૧૯.

દીક્ષા માટે ગુરુએ મંત્ર ગ્રહણ માટે મંડળ બનાવવું જોઈએ; તેમાં સૂર્ય અને ચંદ્ર માટે બે ભાગમાં વહેંચાયેલું કમળ યોગ્ય છે.

વીથિકા પદિકા કાર્ય્યા પદ્માન્યષ્ટૌ ચતુષ્પદે । વીથિકા પદિકા વાહ્યે દ્વારાણિ દ્વિપદાનિ તુ ।। ૩૧૯.

માર્ગ અને પાયાની વ્યવસ્થા કરવી, ચાર પાંખવાળા આઠ કમળો બનાવવાના; બહાર માર્ગ અને પાયા, અને દ્વાર બે પાંખવાળા હોવા જોઈએ.

ઉપદ્વારાણિ તદ્વચ્ચ કોણવાન્ધં દ્વિપટ્ટિકમ્ । સિતાનિ નવ પદ્માનિ કર્ણિકા કનકપ્રભા ।। ૩૧૯.

એ જ રીતે બાજુના દ્વાર અને ખૂણામાં ડબલ પટ્ટી હોવી જોઈએ; નવ સફેદ કમળો અને વચ્ચે સોનાની જેમ ચમકતું કર્ણિકા હોવું જોઈએ.

કેશરાણિ વિચિત્રાણિ કોણાત્રક્તેન પૂરયેત્ । વ્યોમરેખાન્તરં કૃષ્ણં દ્વારાણીન્દ્રેભમાનતઃ ।। ૩૧૯.

કમળના રેશમ વિવિધ રંગના હોવા જોઈએ, ખૂણામાં લાલ રંગ ભરવો; આકાશરેખાઓ વચ્ચેનું સ્થાન કાળું રાખવું, અને દ્વાર ઇન્દ્રના હાથી જેવી આકૃતિ ધરાવતું હોવું જોઈએ.

મધ્યે સરસ્વતીં પદ્મેવાગીશી પૂર્વ્વપદ્મકે । હૃત્લેખા ચિત્રવાગીશી ગાયત્રી વિશ્વરુપયા ।। ૩૧૯.

વચ્ચે સરસ્વતીનું ધ્યાન કરવું, પૂર્વના કમળમાં વાણીની દેવી તરીકે; હૃદયરેખામાં ચિત્રવર્ણી વાણીની દેવી, અને ગાયત્રી સર્વરૂપે કલ્પવી.

શાઙ્કરી મતિર્ધુતિશ્ચ પૂર્વ્વાદ્યા હ્રીઁ સ્વવીજકાઃ । ધ્યેયા સરસ્વતીવચ્ચ કપિલાજ્યેન હોમકઃ । સંસ્કૃતપ્રાકૃતકવિઃ કાવ્યશાસ્ત્રાદિવિદ્ભવેત્ ।। ૩૧૯.

શાંકરી, ચિત્ત અને તેજ, પૂર્વથી આરંભી 'હ્રીં' વગેરે બીજાક્ષરો સાથે, સરસ્વતીની જેમ ધ્યાન કરવું; કપિલ ઘીથી હોળી કરવી. એ રીતે સંસ્કૃત અને પ્રાકૃતના કવિ, કાવ્ય અને શાસ્ત્રમાં નિષ્ણાત થાય છે.

સર્વ્વતો ભદ્રકાન્યષ્ટમણ્ડલાનિ વદે ગુહ । શક્તિમાસાધયેત્ પ્રાચીમિષ્ટાયાં વિષુવે સુધીઃ ।। ૩૨૦.

હે ગુહ, હવે હું આઠ શુભ મંડળોની વાત કહું છું; ઇચ્છિત પૂર્વ દિશામાં, વિષુવ સમયે, યોગ્ય સમજ સાથે શક્તિ સ્થાપિત કરવી જોઈએ.

ચિત્રાસ્વાત્યન્તરેણાથ દૃષ્ટસૂત્રેણ વા પુનઃ । પૂર્વ્વાપરાયતં સૂત્રમાસ્ફાલ્ય મદ્યતોઽઙ્કયેત્ ।। ૩૨૦.

પછી, ચિત્રા અને સ્વાતી વચ્ચે, અથવા સ્પષ્ટ દોરાથી, પૂર્વથી પશ્ચિમ દિશામાં દોરો ખેંચી, મધ્ય બિંદુ નિશાન કરવું જોઈએ.

કોટચિદ્વયન્તુ તન્મધ્યાદઙ્‌કયેદ્દક્ષિણોત્તરમ્ । મધ્યે દ્વયં પ્રકર્ત્તવ્યં સ્ફાલયેદ્દક્ષિણોત્તરમ્ ।। ૩૨૦.

બન્ને ખૂણાના મધ્યથી દક્ષિણ અને ઉત્તર દિશા નિશાન કરવી; વચ્ચે બે ભાગ બનાવવાના અને દક્ષિણ-ઉત્તર દોરા ખેંચવાના.

શતક્ષેત્રાર્દ્ધમાનેન કોણસમ્પાતમાદિશેત્ । એવં સૂત્રચતુષ્કસ્ય સ્ફાલનાચ્ચતુરસ્રકમ્ ।। ૩૨૦.

સો એકમના અડધા માપથી ખૂણાની મળવાનું સ્થાન નિશ્ચિત કરવું; આ રીતે ચાર દોરા ખેંચવાથી ચોરસ આકાર બને છે.

જાયતે તત્ર કર્ત્તવ્યં ભદ્રસ્વેદકરં શુભમ્ । વસુભક્તેન્દુદ્વિપદે ક્ષેત્રે વીથી ચ ભાગિકા ।। ૩૨૦.

ત્યાં શુભ ભદ્રસ્વેદકર બનાવવું જોઈએ; વસુ અને ચંદ્ર માટે બે ભાગમાં વહેંચાયેલ ખેતરમાં માર્ગ અને વિભાગ હોવો જોઈએ.

દ્વારં દ્વિપદિકં પદ્મમાનાદ્વૈ સકપોલકમ્ । કોણબન્ધવિવિત્ત્રન્તુ દ્વિપદં તત્ર વર્ત્તયેત્ ।। ૩૨૦.

દ્વાર બે એકમનું હોવું, કમળનું માપ પણ એ પ્રમાણે, અને કપોળો સાથે; ખૂણાના જોડાણે ડબલ પટ્ટી બનાવવી.

શુક્લં પદ્મં કર્ણિકા તુ પીતા ચિત્રન્તુ કેશરમ્। રક્તા વીથી તત્ર કલ્પ્યા દ્વારં લોકેશરૂપકં ।। ૩૨૦.

કમળ સફેદ, કર્ણિકા પીળી, અને રેશમ વિવિધ રંગના હોવા જોઈએ; ત્યાંનો માર્ગ લાલ રંગનો, અને દ્વાર જગતના સ્વામીના સ્વરૂપ જેવું હોવું જોઈએ.

રક્તકોણં વિધૌ નિત્યે નૈમિત્તિકેઽવ્જકં શ્રૃણુ । અસંસક્તન્તુ સંસક્તં દ્વિધાવ્જં ભુક્તિમુક્તિકૃત્ ।। ૩૨૦.

નિયમિત અને વિશેષ વિધિમાં ખૂણો લાલ રાખવો; કમળ વિશે સાંભળો: એક અલગ અને એક જોડાયેલું, બંને પ્રકારના, જે ભોગ અને મુક્તિ આપે છે.

અસંસક્તં સુમુક્ષૂણાં સંસક્તં તત્ત્રિધા પૃથક્ । બાલો યુવા ચ વૃદ્ધશ્ચ નામતઃ ફલસિદ્ધિદાઃ ।। ૩૨૦.

અલગ રહેલું મુક્તિ ઇચ્છનાર માટે છે; જોડાયેલું ત્રણ પ્રકારનું છે—બાળક, યુવાન અને વૃદ્ધ—એમ નામ પ્રમાણે, જે પોતપોતાના ફળ આપે છે.

પદ્મક્ષેત્રે તુ સૂત્રાણિ દિગ્વિદિશુ વિનિક્ષિપેત્ । વૃત્તાનિ પઞ્ચકલ્પાનિ પદ્મક્ષેત્રસમાનિ તુ ।। ૩૨૦.

કમળ ખેતરમાં દિશા અને ઉપદિશામાં દોરા મૂકવા; પાંચ વર્તુળો રચવા, દરેક કમળ ખેતર જેટલા જ હોવા જોઈએ.

પ્રથમે કર્ણિકા તત્ર પુષ્કરૈર્ન્નવભિર્યુતા । કેશરાણિ ચતુર્વ્વિશદ્વિતીયેઽથ તૃતીયકે ।। ૩૨૦.

પ્રથમમાં કર્ણિકા હોય, જેમાં નવ પાંખ જોડાયેલી હોય; બીજામાં અને ત્રીજામાં ચોવીસ રેશમ હોવા જોઈએ.

દલસન્ધિર્ગજકુમ્ભનિભાન્તર્યદ્દલાગ્રકમ્ । પઞ્ચમે વ્યોમરૂપન્તુ સંસક્તં કમલં સ્મૃતં ।। ૩૨૦.

જ્યાં કમળની પાંખડીઓનું જોડાણ હાથીના કાંડા જેવું લાગે છે અને પાંખડીનું ટોચ જોડાયેલું હોય છે, ત્યાં પાંચમા સ્થાનમાં આકાશરૂપ કમળને જોડાયેલું માનવામાં આવે છે.

અસંસક્તે દલાગ્રે તુ દિગ્ભાગૈર્વિસ્તરાદ્ભજેત્ ।. ભાગદ્વયપરિત્યાગાદ્વસ્વંશૈર્વર્ત્તયેદ્દલમ્ ।। ૩૨૦.

જો પાંખડીનું ટોચ જોડાયેલું ન હોય, તો દિશાઓ પ્રમાણે તેને વિસ્તૃત રીતે વહેંચો; બે ભાગ છોડીને, બાકી છ ભાગોથી પાંખડી બનાવવી.

સન્ધિવિસ્તરસૂત્રેણ તન્મૂલાદઞ્જયેદ્દલમ્ સવ્યાસવ્યક્રમેણૈવ વૃદ્ધમેતદ્ભવેત્તથા ।। ૩૨૦.

જોડાણની પહોળાઈ જેટલી દોરથી, પાંખડીને તેના મૂળથી દાયાં-જમણાં ક્રમમાં 번ાવવી, જેથી તે ક્રમશઃ વધે.

અથ વા સન્ધિમધ્યાત્તુ ભ્રામયેદર્દ્ધચન્દ્રવત્ । સન્ધિદ્વયાગ્રસૂત્રં વા બાલપદ્મન્તથા ભવેત્ ।। ૩૨૦.

અથવા, જોડાણના મધ્યમાંથી તેને અર્ધચંદ્ર જેવી ફરાવવી; અથવા બે જોડાણના ટોચથી દોર લઈ, એ રીતે કુમળું કમળ બને છે.

. સન્ધિસૂત્રાર્દ્ધમાનેન પૃષ્ઠતઃ પરિવર્ત્તયેત્ । તીક્ષ્ણાગ્રન્તુ સુવાતેન કમલં ભુક્તિમુક્તિદમ્ ।। ૩૨૦.

જોડાણની દોરના અડધા માપથી પાછળથી ફેરવવું; તીક્ષ્ણ ટોચ અને હળવા પવનથી કમળ ભોગ અને મુક્તિ આપે છે.

મુક્તવૃદ્ધૌ ચ વશ્યાદૌ બાલં પદ્મં સમાનકં । નવનાભંનવહસ્તં ભાગૈર્મ્મન્ત્રાત્મકૈશ્ચ તત્ ।। ૩૨૦.

વિસ્તૃત અને મુક્ત રૂપમાં તથા વશીકરણ માટે, કુમળું કમળ સમાન બનાવવું, નવાં નાભિ અને નવ હાથના માપથી, અને મંત્રરૂપ ભાગોથી.

મધ્યેઽવ્જં પટ્ટિકાવીજં દ્વારેણાબ્જસ્ય માનતઃ । કણ્ઠોપકણ્ઠમુક્તાનિ તદ્વાહ્યે વીથિકા મતા ।। ૩૨૦.

મધ્યમાં કમળ છે, તેની વીતરूपी બીજ સાથે; કમળના દ્વાર પર માપ પ્રમાણે; ગળા અને ઉપગળાની મુક્તાઓ બહાર છે, અને એથી બહાર માર્ગ છે.

પઞ્ચભાગાન્વિતા સા તુ સમન્તાદ્દશભાગિકા । દિગ્વિદિક્ષ્વષ્ટ પદ્માનિ દ્વારપદ્મં સવીથિકમ્ ।। ૩૨૦.

એ માર્ગ પાંચ ભાગથી યુક્ત છે, અને આસપાસ દસ ભાગનું છે; દિશા અને ઉપદિશામાં આઠ કમળો, દ્વારકમળ અને તેની સાથે માર્ગ છે.