અગ્નિપુરાણમ્

ચન્દ્રાર્દ્ધનાદનાદાનતં બ્રહ્મવિષ્ણુવિભૂષિતમ્ । ઉદધિં નરસિંહઞ્ચ સૂર્ય્યમાત્રાવિભેદિતમ્ ।। ૩૧૮.

ચાંદ્રાર્ધ અને નાદથી યુક્ત, નાદથી નમન કરાયેલ, બ્રહ્મા અને વિષ્ણુથી શોભાયમાન; સમુદ્ર અને નરસિંહ પણ સૂર્યથી ભિન્ન નથી.

યદા કૃતં તદા તસ્ય બ્રહ્માણ્યઙ્ગાનિ પૂર્વ્વવત્ । ઓજાખ્યમંશુમદ્‌યુક્તં પ્રથમં વર્ણમુદ્ધરેત્ ।। ૩૧૮.

જ્યારે તે બનાવાય છે, ત્યારે તેના બ્રહ્માંગો પહેલાની જેમ જ હોય છે; પ્રથમ અક્ષર તેજસ્વી અને ઊર્જાવાળું લેવાય છે.

અંશુમચ્ચાંશુનાક્રાન્તંક દ્વિતીયં વર્ણનાયકમ્ । અંશુમાનીશ્ચરન્તદ્વત્ તૃતીયં મુક્તિદાયકમ્ ।। ૩૧૮.

બીજું મુખ્ય અક્ષર તેજસ્વી છે, કિરણોથી વ્યાપ્ત છે; ત્રીજું, તેજસ્વી ભગવાન જેવું ગતિશીલ, મુક્તિ આપનાર છે.

ઊહકઞ્ચાંશુનાક્રાન્તં વરુણપ્રાણતૈજસમ્ । પદ્મમિન્દુસમાક્રાન્તં નન્દીશમેકપાદધૃક્ ।। ૩૧૮.

સૂક્ષ્મ, કિરણોથી વ્યાપ્ત, એ વર્ણનું પ્રાણ છે; કમળ, ચાંદ્રથી વ્યાપ્ત, એ નંદીશ, એક પગે આધાર આપનાર છે.

અંશુમાનુદકપ્રાણઃ સપ્તમં વર્ણમુદ્‌ધૃતમ્ । અસ્યાર્દ્ધં તૃતીયઞ્ચૈવ પઞ્ચમં સપ્તમં તથા ।। ૩૧૮.

તેજસ્વી, જળના પ્રાણ સાથે, સાતમું અક્ષર ગણાય છે; તેનું અર્ધ, ત્રીજું, પાંચમું અને એ જ રીતે સાતમું પણ.

પ્રથમઞ્ચાન્તતો યોજ્યં ક્ષપણં દશવીજકમ્ । અસ્યાર્દ્ધંતૃતીયઞ્ચૈવ પઞ્ચૈમં સપ્તમં તથા ।। ૩૧૮.

પ્રથમ અને છેલ્લું જોડવું, વિઘ્નનાશક, દસ બીજાવાળો; તેનું અર્ધ, ત્રીજું, પાંચમું અને એ જ રીતે સાતમું પણ.

સદ્યોજાતન્તુ નવમં દ્વિતીયાદ્‌ધૃદયાદિકમ્ । દશાર્ણપ્રણવં યત્તુ ફડન્તઞ્ચાસ્ત્રમુદ્ધરેત્ ।। ૩૧૮.

સદ્યોજાત નવમું છે, બીજાથી હૃદય વગેરે આવે છે; દશાંશ પ્રણવ અને અંતે 'ફટ' અસ્ત્ર તરીકે લેવાય છે.

નમસ્કારયુતાન્યત્ર બ્રહ્માઙ્ગાનિ તુ નાન્યથા । દ્વિતીયાદષ્ટમં યાવદષ્ટૌ વિદ્યેશ્વરા મતાઃ ।। ૩૧૮.

અહીં બ્રહ્માંગો હંમેશા નમસ્કાર સાથે જ હોય છે, બીજું રીતે નહીં; બીજાથી આઠમું સુધી, આઠ વિદ્યા-ઈશ્વર માનવામાં આવે છે.

અનન્તેશશ્ચ સૂક્ષમશ્ચ તૃતીયશ્ચ શિવોત્તમઃ । એકમૂર્ત્ત્યેકરૂપસ્તુ ત્રિમૂર્ત્તિરપસ્તથા ।। ૩૧૮.

અનંતેશ અને સૂક્ષ્મ, ત્રીજું છે શિવોત્તમ; એક મૂર્તિવાળો, એક રૂપવાળો અને એ જ રીતે ત્રિમૂર્તિ, જલના સ્વામી.

શ્રીકણ્ઠશ્ચ શિખણ્ડી ચ અષ્ટૌ વદ્યેશ્વરાઃ સ્મૃતાઃ । શિખિણ્ડિનોઽપ્યનન્તાન્તં મન્ત્રાન્તં મૂર્ત્તિરીરીતા ।। ૩૧૮.

શ્રીકંઠ અને શિખંડી—આ આઠ વિદ્યા-ઈશ્વર તરીકે ઓળખાય છે; શિખાવાળા પણ, અનંત સુધી, મંત્રના અંત સુધી, સ્વરૂપ કહેવાય છે.

ઈશ્વર ઉવાચ વાગીશ્વરીપૂજનઞ્ચ પ્રવદામિ સમણ્ડલમ્ । ઊહકં કાલસંયુક્તં મનું વર્ણસમાયુતમ્।। ૩૧૯.

ઈશ્વરે કહ્યું: હું વાગીશ્વરીનું પૂજન અને મંડળ જણાવું છું; સૂક્ષ્મ મંત્ર, કાળ સાથે જોડાયેલ, અક્ષરો સાથે યુક્ત છે.

નિષાદ ઈશ્વરં કાર્ય્યં મનુના ચન્દ્રસૂર્યવત્ । અક્ષરન્ન હિદેયં સ્યાત્ ધ્યાયેત્ કુન્દેન્દુસન્નિભાં ।। ૩૧૯.

પ્રભુનું પૂજન મંત્રથી કરવું, જેમ ચાંદ્ર અને સૂર્ય છે; અક્ષરો છુપાવા નહીં જોઈએ; તેને કુંદ અને ચાંદની જેવી ધવળ કલ્પવી.

પઞ્ચાશદ્વર્ણમાલાન્તુ મુક્તાસ્રગ્દામભૂષિતામ્ । વરદાભયાક્ષસૂત્રપુસ્તકાઢ્યાં ત્રિલોચનાં ।। ૩૧૯.

પચાસ અક્ષરોની માળા, મુક્તાની હારથી શોભાયમાન; વરદ અને અભય મુદ્રા, અક્ષમાળા અને પુસ્તક ધરાવતી, ત્રણ આંખવાળી.

લક્ષં જપેન્મસ્તકાન્તં સ્કન્ધાન્તં વર્ણમાલિકાં । અકારાદિક્ષકારાન્તાં વિશન્તીં માનવત્ સ્મરેત્ ।। ૩૧૯.

એક લાખ વાર, માથાના આરંભથી અંત સુધી, અક્ષરમાળાનું જાપ કરવું જોઈએ; તેને 'અ'થી 'ક્ષ' સુધી માનવ સ્વરૂપે પ્રવેશતી કલ્પવી જોઈએ.

કુર્ય્યાદ્ ગુરુશ્ચ દીક્ષાર્થં મન્ત્રગ્રાહે તુ મણ્ડલમ્ । સૂર્ય્યાગ્રમિન્દુભક્તન્તુ ભાગાભ્યાં કમલં હિતં ।। ૩૧૯.

દીક્ષા માટે ગુરુએ મંત્ર ગ્રહણ માટે મંડળ બનાવવું જોઈએ; તેમાં સૂર્ય અને ચંદ્ર માટે બે ભાગમાં વહેંચાયેલું કમળ યોગ્ય છે.

વીથિકા પદિકા કાર્ય્યા પદ્માન્યષ્ટૌ ચતુષ્પદે । વીથિકા પદિકા વાહ્યે દ્વારાણિ દ્વિપદાનિ તુ ।। ૩૧૯.

માર્ગ અને પાયાની વ્યવસ્થા કરવી, ચાર પાંખવાળા આઠ કમળો બનાવવાના; બહાર માર્ગ અને પાયા, અને દ્વાર બે પાંખવાળા હોવા જોઈએ.

ઉપદ્વારાણિ તદ્વચ્ચ કોણવાન્ધં દ્વિપટ્ટિકમ્ । સિતાનિ નવ પદ્માનિ કર્ણિકા કનકપ્રભા ।। ૩૧૯.

એ જ રીતે બાજુના દ્વાર અને ખૂણામાં ડબલ પટ્ટી હોવી જોઈએ; નવ સફેદ કમળો અને વચ્ચે સોનાની જેમ ચમકતું કર્ણિકા હોવું જોઈએ.

કેશરાણિ વિચિત્રાણિ કોણાત્રક્તેન પૂરયેત્ । વ્યોમરેખાન્તરં કૃષ્ણં દ્વારાણીન્દ્રેભમાનતઃ ।। ૩૧૯.

કમળના રેશમ વિવિધ રંગના હોવા જોઈએ, ખૂણામાં લાલ રંગ ભરવો; આકાશરેખાઓ વચ્ચેનું સ્થાન કાળું રાખવું, અને દ્વાર ઇન્દ્રના હાથી જેવી આકૃતિ ધરાવતું હોવું જોઈએ.

મધ્યે સરસ્વતીં પદ્મેવાગીશી પૂર્વ્વપદ્મકે । હૃત્લેખા ચિત્રવાગીશી ગાયત્રી વિશ્વરુપયા ।। ૩૧૯.

વચ્ચે સરસ્વતીનું ધ્યાન કરવું, પૂર્વના કમળમાં વાણીની દેવી તરીકે; હૃદયરેખામાં ચિત્રવર્ણી વાણીની દેવી, અને ગાયત્રી સર્વરૂપે કલ્પવી.

શાઙ્કરી મતિર્ધુતિશ્ચ પૂર્વ્વાદ્યા હ્રીઁ સ્વવીજકાઃ । ધ્યેયા સરસ્વતીવચ્ચ કપિલાજ્યેન હોમકઃ । સંસ્કૃતપ્રાકૃતકવિઃ કાવ્યશાસ્ત્રાદિવિદ્ભવેત્ ।। ૩૧૯.

શાંકરી, ચિત્ત અને તેજ, પૂર્વથી આરંભી 'હ્રીં' વગેરે બીજાક્ષરો સાથે, સરસ્વતીની જેમ ધ્યાન કરવું; કપિલ ઘીથી હોળી કરવી. એ રીતે સંસ્કૃત અને પ્રાકૃતના કવિ, કાવ્ય અને શાસ્ત્રમાં નિષ્ણાત થાય છે.

સર્વ્વતો ભદ્રકાન્યષ્ટમણ્ડલાનિ વદે ગુહ । શક્તિમાસાધયેત્ પ્રાચીમિષ્ટાયાં વિષુવે સુધીઃ ।। ૩૨૦.

હે ગુહ, હવે હું આઠ શુભ મંડળોની વાત કહું છું; ઇચ્છિત પૂર્વ દિશામાં, વિષુવ સમયે, યોગ્ય સમજ સાથે શક્તિ સ્થાપિત કરવી જોઈએ.

ચિત્રાસ્વાત્યન્તરેણાથ દૃષ્ટસૂત્રેણ વા પુનઃ । પૂર્વ્વાપરાયતં સૂત્રમાસ્ફાલ્ય મદ્યતોઽઙ્કયેત્ ।। ૩૨૦.

પછી, ચિત્રા અને સ્વાતી વચ્ચે, અથવા સ્પષ્ટ દોરાથી, પૂર્વથી પશ્ચિમ દિશામાં દોરો ખેંચી, મધ્ય બિંદુ નિશાન કરવું જોઈએ.

કોટચિદ્વયન્તુ તન્મધ્યાદઙ્‌કયેદ્દક્ષિણોત્તરમ્ । મધ્યે દ્વયં પ્રકર્ત્તવ્યં સ્ફાલયેદ્દક્ષિણોત્તરમ્ ।। ૩૨૦.

બન્ને ખૂણાના મધ્યથી દક્ષિણ અને ઉત્તર દિશા નિશાન કરવી; વચ્ચે બે ભાગ બનાવવાના અને દક્ષિણ-ઉત્તર દોરા ખેંચવાના.

શતક્ષેત્રાર્દ્ધમાનેન કોણસમ્પાતમાદિશેત્ । એવં સૂત્રચતુષ્કસ્ય સ્ફાલનાચ્ચતુરસ્રકમ્ ।। ૩૨૦.

સો એકમના અડધા માપથી ખૂણાની મળવાનું સ્થાન નિશ્ચિત કરવું; આ રીતે ચાર દોરા ખેંચવાથી ચોરસ આકાર બને છે.

જાયતે તત્ર કર્ત્તવ્યં ભદ્રસ્વેદકરં શુભમ્ । વસુભક્તેન્દુદ્વિપદે ક્ષેત્રે વીથી ચ ભાગિકા ।। ૩૨૦.

ત્યાં શુભ ભદ્રસ્વેદકર બનાવવું જોઈએ; વસુ અને ચંદ્ર માટે બે ભાગમાં વહેંચાયેલ ખેતરમાં માર્ગ અને વિભાગ હોવો જોઈએ.

દ્વારં દ્વિપદિકં પદ્મમાનાદ્વૈ સકપોલકમ્ । કોણબન્ધવિવિત્ત્રન્તુ દ્વિપદં તત્ર વર્ત્તયેત્ ।। ૩૨૦.

દ્વાર બે એકમનું હોવું, કમળનું માપ પણ એ પ્રમાણે, અને કપોળો સાથે; ખૂણાના જોડાણે ડબલ પટ્ટી બનાવવી.

શુક્લં પદ્મં કર્ણિકા તુ પીતા ચિત્રન્તુ કેશરમ્। રક્તા વીથી તત્ર કલ્પ્યા દ્વારં લોકેશરૂપકં ।। ૩૨૦.

કમળ સફેદ, કર્ણિકા પીળી, અને રેશમ વિવિધ રંગના હોવા જોઈએ; ત્યાંનો માર્ગ લાલ રંગનો, અને દ્વાર જગતના સ્વામીના સ્વરૂપ જેવું હોવું જોઈએ.

રક્તકોણં વિધૌ નિત્યે નૈમિત્તિકેઽવ્જકં શ્રૃણુ । અસંસક્તન્તુ સંસક્તં દ્વિધાવ્જં ભુક્તિમુક્તિકૃત્ ।। ૩૨૦.

નિયમિત અને વિશેષ વિધિમાં ખૂણો લાલ રાખવો; કમળ વિશે સાંભળો: એક અલગ અને એક જોડાયેલું, બંને પ્રકારના, જે ભોગ અને મુક્તિ આપે છે.

અસંસક્તં સુમુક્ષૂણાં સંસક્તં તત્ત્રિધા પૃથક્ । બાલો યુવા ચ વૃદ્ધશ્ચ નામતઃ ફલસિદ્ધિદાઃ ।। ૩૨૦.

અલગ રહેલું મુક્તિ ઇચ્છનાર માટે છે; જોડાયેલું ત્રણ પ્રકારનું છે—બાળક, યુવાન અને વૃદ્ધ—એમ નામ પ્રમાણે, જે પોતપોતાના ફળ આપે છે.