અગ્નિપુરાણમ્

જાતિફટ્‌કં હૃદાદીનાં પ્રાસાદં મન્ત્રમાવદે । ઈશાનાદ્રુદ્રસંખ્યાતં પ્રોદ્ધરેચ્ચાંશુરઞ્ચિતમ્ ।। ૩૧૮.

હૃદય વગેરે માટે જાતિ-ફટ, મહેલ મંત્ર અંત સુધી; ઈશાન અને રુદ્રથી ગણવામાં, તેને કિરણોથી શોભિત કરીને ઉંચું લાવવું.

ઔષધાક્રાન્તશિરસમૂહકસ્યોપરિસ્થિતં । અર્દ્ધચન્દ્રોર્દ્ધનાદશ્ચ વિન્દુદ્વિતયમધ્યગં ।। ૩૧૮.

ઊહકની શિખા ઉપર, ઔષધથી પકડીને, ઉપર અર્ધચંદ્ર અને બે બિંદુઓની વચ્ચે.

તદન્તે વિશ્વરૂપન્તુ કૃટિલન્તુ ત્રિધા તતઃ । એવં પ્રાસાદમન્ત્રશ્ચ સર્વ્વકર્મ્મકરો મનુઃ ।। ૩૧૮.

તેના અંતે સર્વરૂપ, પછી ત્રિશૂલ, ત્રણ ભાગમાં; આમ મહેલ મંત્ર સર્વ કર્મો માટેનો મંત્ર છે.

શિખાબીજં સમુદ્‌ધૃત્ય ફટ્કારાન્તન્તુ ચૈવ ફટ્ । અર્દ્ધચન્દ્રાસનં જ્ઞેયં કામદેવં સસર્પકમ્ ।। ૩૧૮.

શિખાનું બીજ ઉંચું લાવી, ફટથી પૂરો થાય છે અને ફટ પણ; અર્ધચંદ્રનું આસન જાણવું, કામદેવ અને સાપ સાથે.

મહાપાશુપતાસ્ત્રન્તુ સર્વ્વદુષ્ટપ્રમર્દ્દનમ્ । પ્રાસાદઃ સકલઃ પ્રોક્તો નિષ્કલઃ પ્રોચ્યતે ઽધુના ।। ૩૧૮.

મહાપાશુપત અસ્ત્ર, જે બધા દુષ્ટોને નાશ કરે છે; મહેલ સર્વાંગી કહેવાયો, હવે નિર્વિકાર વર્ણવવામાં આવે છે.

ઔષધં વિશ્વરૂપન્તુ રુદ્રાખ્યં સૂર્ય્યમણ્ડલમ્ । ચન્દ્રાર્દ્ધં નાદસંયોગં વિસંજ્ઞં કુટિલન્તતઃ ।। ૩૧૮.

દવાઓનું સર્વવ્યાપી સ્વરૂપ, જેને રુદ્ર કહે છે, એ સૂર્યમંડળ છે; ચાંદ્રાર્ધ, નાદ સાથેનું મિલન, નિર્વિકાર, અને વાંકું અંત પણ તેમાં સમાવાયેલ છે.

નિષ્કલોભુક્તિમુક્તૌ સ્યાત્પઞ્ચાઙ્ગોઽયં સદાશિવઃ । અંશુમાન્ વિસ્વરુપઞ્ચ આવૃતં શૂન્યરઞ્જિતમ્ ।। ૩૧૮.

આ પાંચ ભાગવાળો સદાશિવ, નિષ્કલ અને ભોગ તથા મુક્તિની અવસ્થામાં હંમેશા રહે છે; તેજસ્વી છે, સર્વરૂપ છે, આવૃત છે અને શૂન્યથી રંગાયેલ છે.

બ્રહ્માઙ્ગરહિતઃ શૂન્યસ્તસ્ય મૂર્ત્તિરસસ્તરુઃ । વિઘ્નનાશાય ભવતિ પૂજિતો બાલબાલિસૈઃ ।। ૩૧૮.

જેમાં બ્રહ્માનો અંગ નથી, એવું શૂન્ય સ્વરૂપ ધરાવે છે, તેની મૂર્તિ તણખાવાળી નથી; જે બાળક અને બાળિકાઓ દ્વારા પૂજાય છે, તે વિઘ્નોનો નાશક બની જાય છે.

અંશુમાન્ વિશ્વરૂપાખ્યમૂહકસ્યોપરિ સ્થિતમ્ । કલાઢ્યં સકલસ્યૈવ પૂજાઙ્ગાદિ ચ સર્વ્વતઃ ।। ૩૧૮.

તેજસ્વી અને સર્વરૂપ, એ સૂક્ષ્મના ઉપર સ્થિત છે; કલાઓથી સમૃદ્ધ, એ સર્વનું સ્વરૂપ છે અને પૂજાના અંગો સર્વત્ર વ્યાપેલા છે.

નરસિંહં કૃતાન્તસ્થં તેજસ્વિગ્રાણમૂર્દ્ધગમ્ । અંશુમાનૂહકાક્રાન્તમધોર્દ્ધં સ્વસલઙ્‌ઘૃતમ્ ।। ૩૧૮.

નરસિંહ, સમયના અંતે સ્થિત, તેજસ્વી નાક અને ઊંચા મસ્તકવાળો, તેજસ્વી છે, સૂક્ષ્મમાં વ્યાપક છે, નીચે અને ઉપર બંનેમાં પોતાના ચિહ્નોથી શોભાયમાન છે.

ચન્દ્રાર્દ્ધનાદનાદાનતં બ્રહ્મવિષ્ણુવિભૂષિતમ્ । ઉદધિં નરસિંહઞ્ચ સૂર્ય્યમાત્રાવિભેદિતમ્ ।। ૩૧૮.

ચાંદ્રાર્ધ અને નાદથી યુક્ત, નાદથી નમન કરાયેલ, બ્રહ્મા અને વિષ્ણુથી શોભાયમાન; સમુદ્ર અને નરસિંહ પણ સૂર્યથી ભિન્ન નથી.

યદા કૃતં તદા તસ્ય બ્રહ્માણ્યઙ્ગાનિ પૂર્વ્વવત્ । ઓજાખ્યમંશુમદ્‌યુક્તં પ્રથમં વર્ણમુદ્ધરેત્ ।। ૩૧૮.

જ્યારે તે બનાવાય છે, ત્યારે તેના બ્રહ્માંગો પહેલાની જેમ જ હોય છે; પ્રથમ અક્ષર તેજસ્વી અને ઊર્જાવાળું લેવાય છે.

અંશુમચ્ચાંશુનાક્રાન્તંક દ્વિતીયં વર્ણનાયકમ્ । અંશુમાનીશ્ચરન્તદ્વત્ તૃતીયં મુક્તિદાયકમ્ ।। ૩૧૮.

બીજું મુખ્ય અક્ષર તેજસ્વી છે, કિરણોથી વ્યાપ્ત છે; ત્રીજું, તેજસ્વી ભગવાન જેવું ગતિશીલ, મુક્તિ આપનાર છે.

ઊહકઞ્ચાંશુનાક્રાન્તં વરુણપ્રાણતૈજસમ્ । પદ્મમિન્દુસમાક્રાન્તં નન્દીશમેકપાદધૃક્ ।। ૩૧૮.

સૂક્ષ્મ, કિરણોથી વ્યાપ્ત, એ વર્ણનું પ્રાણ છે; કમળ, ચાંદ્રથી વ્યાપ્ત, એ નંદીશ, એક પગે આધાર આપનાર છે.

અંશુમાનુદકપ્રાણઃ સપ્તમં વર્ણમુદ્‌ધૃતમ્ । અસ્યાર્દ્ધં તૃતીયઞ્ચૈવ પઞ્ચમં સપ્તમં તથા ।। ૩૧૮.

તેજસ્વી, જળના પ્રાણ સાથે, સાતમું અક્ષર ગણાય છે; તેનું અર્ધ, ત્રીજું, પાંચમું અને એ જ રીતે સાતમું પણ.

પ્રથમઞ્ચાન્તતો યોજ્યં ક્ષપણં દશવીજકમ્ । અસ્યાર્દ્ધંતૃતીયઞ્ચૈવ પઞ્ચૈમં સપ્તમં તથા ।। ૩૧૮.

પ્રથમ અને છેલ્લું જોડવું, વિઘ્નનાશક, દસ બીજાવાળો; તેનું અર્ધ, ત્રીજું, પાંચમું અને એ જ રીતે સાતમું પણ.

સદ્યોજાતન્તુ નવમં દ્વિતીયાદ્‌ધૃદયાદિકમ્ । દશાર્ણપ્રણવં યત્તુ ફડન્તઞ્ચાસ્ત્રમુદ્ધરેત્ ।। ૩૧૮.

સદ્યોજાત નવમું છે, બીજાથી હૃદય વગેરે આવે છે; દશાંશ પ્રણવ અને અંતે 'ફટ' અસ્ત્ર તરીકે લેવાય છે.

નમસ્કારયુતાન્યત્ર બ્રહ્માઙ્ગાનિ તુ નાન્યથા । દ્વિતીયાદષ્ટમં યાવદષ્ટૌ વિદ્યેશ્વરા મતાઃ ।। ૩૧૮.

અહીં બ્રહ્માંગો હંમેશા નમસ્કાર સાથે જ હોય છે, બીજું રીતે નહીં; બીજાથી આઠમું સુધી, આઠ વિદ્યા-ઈશ્વર માનવામાં આવે છે.

અનન્તેશશ્ચ સૂક્ષમશ્ચ તૃતીયશ્ચ શિવોત્તમઃ । એકમૂર્ત્ત્યેકરૂપસ્તુ ત્રિમૂર્ત્તિરપસ્તથા ।। ૩૧૮.

અનંતેશ અને સૂક્ષ્મ, ત્રીજું છે શિવોત્તમ; એક મૂર્તિવાળો, એક રૂપવાળો અને એ જ રીતે ત્રિમૂર્તિ, જલના સ્વામી.

શ્રીકણ્ઠશ્ચ શિખણ્ડી ચ અષ્ટૌ વદ્યેશ્વરાઃ સ્મૃતાઃ । શિખિણ્ડિનોઽપ્યનન્તાન્તં મન્ત્રાન્તં મૂર્ત્તિરીરીતા ।। ૩૧૮.

શ્રીકંઠ અને શિખંડી—આ આઠ વિદ્યા-ઈશ્વર તરીકે ઓળખાય છે; શિખાવાળા પણ, અનંત સુધી, મંત્રના અંત સુધી, સ્વરૂપ કહેવાય છે.

ઈશ્વર ઉવાચ વાગીશ્વરીપૂજનઞ્ચ પ્રવદામિ સમણ્ડલમ્ । ઊહકં કાલસંયુક્તં મનું વર્ણસમાયુતમ્।। ૩૧૯.

ઈશ્વરે કહ્યું: હું વાગીશ્વરીનું પૂજન અને મંડળ જણાવું છું; સૂક્ષ્મ મંત્ર, કાળ સાથે જોડાયેલ, અક્ષરો સાથે યુક્ત છે.

નિષાદ ઈશ્વરં કાર્ય્યં મનુના ચન્દ્રસૂર્યવત્ । અક્ષરન્ન હિદેયં સ્યાત્ ધ્યાયેત્ કુન્દેન્દુસન્નિભાં ।। ૩૧૯.

પ્રભુનું પૂજન મંત્રથી કરવું, જેમ ચાંદ્ર અને સૂર્ય છે; અક્ષરો છુપાવા નહીં જોઈએ; તેને કુંદ અને ચાંદની જેવી ધવળ કલ્પવી.

પઞ્ચાશદ્વર્ણમાલાન્તુ મુક્તાસ્રગ્દામભૂષિતામ્ । વરદાભયાક્ષસૂત્રપુસ્તકાઢ્યાં ત્રિલોચનાં ।। ૩૧૯.

પચાસ અક્ષરોની માળા, મુક્તાની હારથી શોભાયમાન; વરદ અને અભય મુદ્રા, અક્ષમાળા અને પુસ્તક ધરાવતી, ત્રણ આંખવાળી.

લક્ષં જપેન્મસ્તકાન્તં સ્કન્ધાન્તં વર્ણમાલિકાં । અકારાદિક્ષકારાન્તાં વિશન્તીં માનવત્ સ્મરેત્ ।। ૩૧૯.

એક લાખ વાર, માથાના આરંભથી અંત સુધી, અક્ષરમાળાનું જાપ કરવું જોઈએ; તેને 'અ'થી 'ક્ષ' સુધી માનવ સ્વરૂપે પ્રવેશતી કલ્પવી જોઈએ.

કુર્ય્યાદ્ ગુરુશ્ચ દીક્ષાર્થં મન્ત્રગ્રાહે તુ મણ્ડલમ્ । સૂર્ય્યાગ્રમિન્દુભક્તન્તુ ભાગાભ્યાં કમલં હિતં ।। ૩૧૯.

દીક્ષા માટે ગુરુએ મંત્ર ગ્રહણ માટે મંડળ બનાવવું જોઈએ; તેમાં સૂર્ય અને ચંદ્ર માટે બે ભાગમાં વહેંચાયેલું કમળ યોગ્ય છે.

વીથિકા પદિકા કાર્ય્યા પદ્માન્યષ્ટૌ ચતુષ્પદે । વીથિકા પદિકા વાહ્યે દ્વારાણિ દ્વિપદાનિ તુ ।। ૩૧૯.

માર્ગ અને પાયાની વ્યવસ્થા કરવી, ચાર પાંખવાળા આઠ કમળો બનાવવાના; બહાર માર્ગ અને પાયા, અને દ્વાર બે પાંખવાળા હોવા જોઈએ.

ઉપદ્વારાણિ તદ્વચ્ચ કોણવાન્ધં દ્વિપટ્ટિકમ્ । સિતાનિ નવ પદ્માનિ કર્ણિકા કનકપ્રભા ।। ૩૧૯.

એ જ રીતે બાજુના દ્વાર અને ખૂણામાં ડબલ પટ્ટી હોવી જોઈએ; નવ સફેદ કમળો અને વચ્ચે સોનાની જેમ ચમકતું કર્ણિકા હોવું જોઈએ.

કેશરાણિ વિચિત્રાણિ કોણાત્રક્તેન પૂરયેત્ । વ્યોમરેખાન્તરં કૃષ્ણં દ્વારાણીન્દ્રેભમાનતઃ ।। ૩૧૯.

કમળના રેશમ વિવિધ રંગના હોવા જોઈએ, ખૂણામાં લાલ રંગ ભરવો; આકાશરેખાઓ વચ્ચેનું સ્થાન કાળું રાખવું, અને દ્વાર ઇન્દ્રના હાથી જેવી આકૃતિ ધરાવતું હોવું જોઈએ.

મધ્યે સરસ્વતીં પદ્મેવાગીશી પૂર્વ્વપદ્મકે । હૃત્લેખા ચિત્રવાગીશી ગાયત્રી વિશ્વરુપયા ।। ૩૧૯.

વચ્ચે સરસ્વતીનું ધ્યાન કરવું, પૂર્વના કમળમાં વાણીની દેવી તરીકે; હૃદયરેખામાં ચિત્રવર્ણી વાણીની દેવી, અને ગાયત્રી સર્વરૂપે કલ્પવી.