અગ્નિપુરાણમ્

એકનેત્રો દ્વિનેત્રશ્ચ ત્રિશિખો દીર્ઘબાહુકઃ । એકપાદર્દ્ધચન્દ્રશ્ચ વલપો યોગિનીપ્રિયઃ ।। ૩૧૭.

એક આંખોવાળો, બે આંખોવાળો, ત્રણ શિખાવાળો, લાંબા હાથવાળો, એક પગવાળો, અર્ધચંદ્ર ચિહ્નવાળો, વલપ અને યોગિનીઓને પ્રિય—

શક્તીશ્વરો મહાગ્રન્ધિસ્તર્પકઃ સ્થાણુદન્તુરૌ । નિધીરો નન્દી પદ્મશ્ચ તથાન્યઃ શાકિનીપ્રિયઃ ।। ૩૧૭.

શક્તિનો સ્વામી, મહાગાંઠ, તર્પક, સ્થાણુ, દંતુર, નિર્ભય, નંદી, પદ્મ અને એક બીજો, શાકિનીને પ્રિય—

મુખવિમ્વો ભીષણશ્ચ કૃતાન્તઃ પ્રાણસંજ્ઞકઃ । તેજસ્વી શક્ર ઉદધિઃ શ્રીકણ્ઠઃ સિંહ એવ ચ ।। ૩૧૭.

મોટા મોઢાવાળો, ભયાનક, કૃતાંત, પ્રાણ નામે ઓળખાતો, તેજસ્વી, શક્ર, સમુદ્ર, શ્રીકંઠ અને સિંહ પણ—

શશઙ્ગો વિશ્વરૂપશ્ચ ક્ષશ્ચ સ્યાન્નરસિહકઃ । સુર્ય્યમાત્રાસમાક્રાન્તં વિશ્વરૂપન્તુ કારયેત્ ।। ૩૧૮.

ચાંદનીથી ચિહ્નિત, સર્વરૂપવાળો, 'ક્ષ' પણ, અને નરસિંહ; જ્યારે સૂર્યના પ્રમાણથી પકડી લેવાય, ત્યારે સર્વરૂપ બનાવવું જોઈએ.

અંશુમત્સંયુતં કૃત્વા શશિવીજં વિનાયુતમ્ । ઈશાનમોજસાક્રાન્તં પ્રથમન્તુ સમુદ્ધરેત્ ।। ૩૧૮.

અંશુમાન સાથે જોડીને, ચંદ્રના બીજ વિના, ઈશાનની શક્તિથી પકડીને, પહેલું ઉંચું લાવવું જોઈએ.

. તૃતીયં પુરુષં વિદ્ધિ દક્ષિણં પઞ્ચમં તથા । સપ્તમં વામદેવન્તુ સદ્યોજાતન્તતઃ પરં ।। ૩૧૮.

ત્રીજું પુરુષ જાણવું, પાંચમું દક્ષિણ, સાતમું વામદેવ અને પછી સદ્યોજાત છે.

રસયુક્તન્તુ નવમં બ્રહ્મપઞ્ચકમીરિતમ્ । ઓંકારાદ્યાશ્ચતુર્થ્યન્તા નમોન્તાઃ સર્વ્વમન્ત્રકાઃ ।। ૩૧૮.

નવમું રસ સાથે જોડાયેલું છે, જેને બ્રહ્મપંચક કહે છે; બધા મંત્રો ઓંથી શરૂ થાય છે અને નમથી પૂરા થાય છે, ચોથા સુધી.

સદ્યોદેવા દ્વિતીયન્તુ હૃદયઞ્ચાઙ્ગસંયુતમ્ । ચતુર્થન્તુ શિરો વિદ્ધિ ઈશ્વરન્નામનામતઃ ।। ૩૧૮.

બીજું સદ્યોદેવ છે, હૃદય અંગો સાથે જોડાયેલું છે; ચોથું શિર છે, તેને ઈશ્વર નામે ઓળખવું.

ઊહકન્તુ શિખા જ્ઞેયા વિશ્વરૂપસમન્વિતા । તન્મન્ત્રમષ્ટમં ખ્યાતં નેત્રન્તુ દશમં મતમ્ ।। ૩૧૮.

ઊહકને શિખા તરીકે જાણવું, જે સર્વરૂપ સાથે જોડાયેલું છે; એ મંત્ર આઠમો કહેવાય છે, નેત્ર દસમું માનવામાં આવે છે.

અસ્ત્રં શશી સમાખ્યાતં શિવસંજ્ઞં શિખિધ્વજઃ । નમઃ સ્વાહા તથા વૌષટ્ હ્રઁ ચ ફટ્‌કક્રમેણ તુ ।। ૩૧૮.

અસ્ત્રને ચંદ્ર નામ આપવામાં આવ્યું છે, શિવને શિખિધ્વજ કહે છે; નમઃ, સ્વાહા, વૌષટ, હ્રં અને ફટ ક્રમશઃ.

જાતિફટ્‌કં હૃદાદીનાં પ્રાસાદં મન્ત્રમાવદે । ઈશાનાદ્રુદ્રસંખ્યાતં પ્રોદ્ધરેચ્ચાંશુરઞ્ચિતમ્ ।। ૩૧૮.

હૃદય વગેરે માટે જાતિ-ફટ, મહેલ મંત્ર અંત સુધી; ઈશાન અને રુદ્રથી ગણવામાં, તેને કિરણોથી શોભિત કરીને ઉંચું લાવવું.

ઔષધાક્રાન્તશિરસમૂહકસ્યોપરિસ્થિતં । અર્દ્ધચન્દ્રોર્દ્ધનાદશ્ચ વિન્દુદ્વિતયમધ્યગં ।। ૩૧૮.

ઊહકની શિખા ઉપર, ઔષધથી પકડીને, ઉપર અર્ધચંદ્ર અને બે બિંદુઓની વચ્ચે.

તદન્તે વિશ્વરૂપન્તુ કૃટિલન્તુ ત્રિધા તતઃ । એવં પ્રાસાદમન્ત્રશ્ચ સર્વ્વકર્મ્મકરો મનુઃ ।। ૩૧૮.

તેના અંતે સર્વરૂપ, પછી ત્રિશૂલ, ત્રણ ભાગમાં; આમ મહેલ મંત્ર સર્વ કર્મો માટેનો મંત્ર છે.

શિખાબીજં સમુદ્‌ધૃત્ય ફટ્કારાન્તન્તુ ચૈવ ફટ્ । અર્દ્ધચન્દ્રાસનં જ્ઞેયં કામદેવં સસર્પકમ્ ।। ૩૧૮.

શિખાનું બીજ ઉંચું લાવી, ફટથી પૂરો થાય છે અને ફટ પણ; અર્ધચંદ્રનું આસન જાણવું, કામદેવ અને સાપ સાથે.

મહાપાશુપતાસ્ત્રન્તુ સર્વ્વદુષ્ટપ્રમર્દ્દનમ્ । પ્રાસાદઃ સકલઃ પ્રોક્તો નિષ્કલઃ પ્રોચ્યતે ઽધુના ।। ૩૧૮.

મહાપાશુપત અસ્ત્ર, જે બધા દુષ્ટોને નાશ કરે છે; મહેલ સર્વાંગી કહેવાયો, હવે નિર્વિકાર વર્ણવવામાં આવે છે.

ઔષધં વિશ્વરૂપન્તુ રુદ્રાખ્યં સૂર્ય્યમણ્ડલમ્ । ચન્દ્રાર્દ્ધં નાદસંયોગં વિસંજ્ઞં કુટિલન્તતઃ ।। ૩૧૮.

દવાઓનું સર્વવ્યાપી સ્વરૂપ, જેને રુદ્ર કહે છે, એ સૂર્યમંડળ છે; ચાંદ્રાર્ધ, નાદ સાથેનું મિલન, નિર્વિકાર, અને વાંકું અંત પણ તેમાં સમાવાયેલ છે.

નિષ્કલોભુક્તિમુક્તૌ સ્યાત્પઞ્ચાઙ્ગોઽયં સદાશિવઃ । અંશુમાન્ વિસ્વરુપઞ્ચ આવૃતં શૂન્યરઞ્જિતમ્ ।। ૩૧૮.

આ પાંચ ભાગવાળો સદાશિવ, નિષ્કલ અને ભોગ તથા મુક્તિની અવસ્થામાં હંમેશા રહે છે; તેજસ્વી છે, સર્વરૂપ છે, આવૃત છે અને શૂન્યથી રંગાયેલ છે.

બ્રહ્માઙ્ગરહિતઃ શૂન્યસ્તસ્ય મૂર્ત્તિરસસ્તરુઃ । વિઘ્નનાશાય ભવતિ પૂજિતો બાલબાલિસૈઃ ।। ૩૧૮.

જેમાં બ્રહ્માનો અંગ નથી, એવું શૂન્ય સ્વરૂપ ધરાવે છે, તેની મૂર્તિ તણખાવાળી નથી; જે બાળક અને બાળિકાઓ દ્વારા પૂજાય છે, તે વિઘ્નોનો નાશક બની જાય છે.

અંશુમાન્ વિશ્વરૂપાખ્યમૂહકસ્યોપરિ સ્થિતમ્ । કલાઢ્યં સકલસ્યૈવ પૂજાઙ્ગાદિ ચ સર્વ્વતઃ ।। ૩૧૮.

તેજસ્વી અને સર્વરૂપ, એ સૂક્ષ્મના ઉપર સ્થિત છે; કલાઓથી સમૃદ્ધ, એ સર્વનું સ્વરૂપ છે અને પૂજાના અંગો સર્વત્ર વ્યાપેલા છે.

નરસિંહં કૃતાન્તસ્થં તેજસ્વિગ્રાણમૂર્દ્ધગમ્ । અંશુમાનૂહકાક્રાન્તમધોર્દ્ધં સ્વસલઙ્‌ઘૃતમ્ ।। ૩૧૮.

નરસિંહ, સમયના અંતે સ્થિત, તેજસ્વી નાક અને ઊંચા મસ્તકવાળો, તેજસ્વી છે, સૂક્ષ્મમાં વ્યાપક છે, નીચે અને ઉપર બંનેમાં પોતાના ચિહ્નોથી શોભાયમાન છે.

ચન્દ્રાર્દ્ધનાદનાદાનતં બ્રહ્મવિષ્ણુવિભૂષિતમ્ । ઉદધિં નરસિંહઞ્ચ સૂર્ય્યમાત્રાવિભેદિતમ્ ।। ૩૧૮.

ચાંદ્રાર્ધ અને નાદથી યુક્ત, નાદથી નમન કરાયેલ, બ્રહ્મા અને વિષ્ણુથી શોભાયમાન; સમુદ્ર અને નરસિંહ પણ સૂર્યથી ભિન્ન નથી.

યદા કૃતં તદા તસ્ય બ્રહ્માણ્યઙ્ગાનિ પૂર્વ્વવત્ । ઓજાખ્યમંશુમદ્‌યુક્તં પ્રથમં વર્ણમુદ્ધરેત્ ।। ૩૧૮.

જ્યારે તે બનાવાય છે, ત્યારે તેના બ્રહ્માંગો પહેલાની જેમ જ હોય છે; પ્રથમ અક્ષર તેજસ્વી અને ઊર્જાવાળું લેવાય છે.

અંશુમચ્ચાંશુનાક્રાન્તંક દ્વિતીયં વર્ણનાયકમ્ । અંશુમાનીશ્ચરન્તદ્વત્ તૃતીયં મુક્તિદાયકમ્ ।। ૩૧૮.

બીજું મુખ્ય અક્ષર તેજસ્વી છે, કિરણોથી વ્યાપ્ત છે; ત્રીજું, તેજસ્વી ભગવાન જેવું ગતિશીલ, મુક્તિ આપનાર છે.

ઊહકઞ્ચાંશુનાક્રાન્તં વરુણપ્રાણતૈજસમ્ । પદ્મમિન્દુસમાક્રાન્તં નન્દીશમેકપાદધૃક્ ।। ૩૧૮.

સૂક્ષ્મ, કિરણોથી વ્યાપ્ત, એ વર્ણનું પ્રાણ છે; કમળ, ચાંદ્રથી વ્યાપ્ત, એ નંદીશ, એક પગે આધાર આપનાર છે.

અંશુમાનુદકપ્રાણઃ સપ્તમં વર્ણમુદ્‌ધૃતમ્ । અસ્યાર્દ્ધં તૃતીયઞ્ચૈવ પઞ્ચમં સપ્તમં તથા ।। ૩૧૮.

તેજસ્વી, જળના પ્રાણ સાથે, સાતમું અક્ષર ગણાય છે; તેનું અર્ધ, ત્રીજું, પાંચમું અને એ જ રીતે સાતમું પણ.

પ્રથમઞ્ચાન્તતો યોજ્યં ક્ષપણં દશવીજકમ્ । અસ્યાર્દ્ધંતૃતીયઞ્ચૈવ પઞ્ચૈમં સપ્તમં તથા ।। ૩૧૮.

પ્રથમ અને છેલ્લું જોડવું, વિઘ્નનાશક, દસ બીજાવાળો; તેનું અર્ધ, ત્રીજું, પાંચમું અને એ જ રીતે સાતમું પણ.

સદ્યોજાતન્તુ નવમં દ્વિતીયાદ્‌ધૃદયાદિકમ્ । દશાર્ણપ્રણવં યત્તુ ફડન્તઞ્ચાસ્ત્રમુદ્ધરેત્ ।। ૩૧૮.

સદ્યોજાત નવમું છે, બીજાથી હૃદય વગેરે આવે છે; દશાંશ પ્રણવ અને અંતે 'ફટ' અસ્ત્ર તરીકે લેવાય છે.

નમસ્કારયુતાન્યત્ર બ્રહ્માઙ્ગાનિ તુ નાન્યથા । દ્વિતીયાદષ્ટમં યાવદષ્ટૌ વિદ્યેશ્વરા મતાઃ ।। ૩૧૮.

અહીં બ્રહ્માંગો હંમેશા નમસ્કાર સાથે જ હોય છે, બીજું રીતે નહીં; બીજાથી આઠમું સુધી, આઠ વિદ્યા-ઈશ્વર માનવામાં આવે છે.

અનન્તેશશ્ચ સૂક્ષમશ્ચ તૃતીયશ્ચ શિવોત્તમઃ । એકમૂર્ત્ત્યેકરૂપસ્તુ ત્રિમૂર્ત્તિરપસ્તથા ।। ૩૧૮.

અનંતેશ અને સૂક્ષ્મ, ત્રીજું છે શિવોત્તમ; એક મૂર્તિવાળો, એક રૂપવાળો અને એ જ રીતે ત્રિમૂર્તિ, જલના સ્વામી.