અગ્નિપુરાણમ્

કરાલી તુ મહામુદ્રા હૃદયે યોજ્ય મન્ત્રિણઃ । પુનસ્તુ પૂર્વ્વવદ્ બદ્ધલગ્નાં જ્યેષ્ઠાં સમુત્‌ક્ષિપેત્ ।। ૩૧૦.

કરાળી એ મહામુદ્રા છે, જેને સાધકે હૃદયસ્થાને જોડવી. પછી પહેલાં જેવું જ બાંધીને મધ્યમાને ઉપર ઉઠાવવી.

વજ્રતુણ્ડા સમાખ્યાતા વજ્રદેશે તુ બન્ધયેત્ । ઉભાભ્યાઞ્ચૈવ હસ્તાભ્યાં મણિબન્ધન્તુ બન્ધયેત્ ।। ૩૧૦.

વજ્રતુંડા નામની મુદ્રા છે, જેને વજ્રસ્થાને બાંધી. બંને હાથથી કાંડા પર બાંધવું.

ત્રીણિ ત્રીણિ પ્રસાર્ય્યેતિ વજ્રમુદ્રા પ્રકીર્ત્તિતા । દણ્ડઃ ખડ્ગઞ્ચક્રગદા મુદ્રા ચાકારતઃ સ્મૃતા ।। ૩૧૦.

ત્રણ-ત્રણ આંગળીઓ ફેલાવો, તેને વજ્રમુદ્રા કહે છે. દંડ, ખડગ, ચક્ર અને ગદા પણ તેમનાં આકાર પ્રમાણે મુદ્રા છે.

અઙ્ગષ્ઠેનાક્રમેત્ ત્રીણિ ત્રિશૂલઞ્ચોદ્‌ર્ધ્વતો ભવેત્ । એકાતુ મધ્યમોદ્‌ર્ધ્વા તુ શક્તિરેવ વિધીયતે ।। ૩૧૦.

અંગૂઠાથી ત્રણ આંગળીઓ દબાવો, તો ઉપર ત્રિશૂલ બને છે. માત્ર મધ્યમાને ઉપર કરો તો શક્તિ મુદ્રા થાય છે.

શરઞ્ચ વરદઞ્ચાપં પાશં ભારઞ્ચ ઘણ્ટયા । શઙ્ખમઙ્કુશમભયં પદ્મમષ્ટ ચ વિંશતિઃ ।। ૩૧૦.

બાણ, વરદ, ધનુષ્ય, પાસ, ભાર અને ઘંટા; શંખ, અંકુશ, અભય અને પદ્મ—આ આઠ અને વીસ મુદ્રાઓ છે.

અગ્નિરુવાચ દીક્ષાદિ વક્ષ્યે વિન્યસ્ય સિંહવજ્રાકુલેઽબ્જકે । હે હુતિ વજ્રદન્ત પુરુ લુલુ ગર્જ્જ ઇહ સિંહાસનાય નમઃ । તિર્ય્યગૂદ્‌ર્ધ્વગતા રેખાશ્ચત્વારશ્ચતુરો ભવેત્ ।। ૩૧૧.

અગ્નિ બોલ્યા: હવે initiation વિષે કહું છું, જેમાં સિંહ, વજ્ર, કમળ અને અર્જક આસન પર સ્થાપન કરવું. 'હે હુતિ વજ્રદંત પુરુ લુલુ ગર્જ અહીં સિંહાસનને નમસ્કાર.' આ રીતે ચાર આડી અને ઊભી રેખાઓ દોરવી.

નવભાગવિભાગેન કોષ્ઠકાન્ કારયેદ્‌બુધઃ । ગ્રાહ્યા દિશાગતાઃ કોષ્ઠા વિદિશાસુ વિનાશયેત્ ।। ૩૧૧.

નવ ભાગમાં વહેંચીને, બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ ચોરસ બનાવવું. દિશા સાથે જોડાયેલા ચોરસો લેવાના, અને વચ્ચેના છોડવાના.

વાહ્યે વૈ કોષ્ઠકોણેષુ વાહ્યરેખાષ્ટકં સ્મૃતમ્ । વાહ્યરેખા ભવેદ્વકા દ્વિભઙ્ગા કારયેદ્‌બુધઃ ।। ૩૧૧.

બહારના ચોરસના ખૂણામાં આઠ બહારની રેખાઓ દોરવી. બહારની રેખાને વક કહે છે, અને બુદ્ધિમાન એમાં બે વળાંક આપે.

વજ્રસ્ય મધ્યમં શ્રૃઙ્ગં દ્વિધાર્ધતઃ । વાહ્યરેખા ભવેદ્વક્રા દ્વિભઙ્ગા કારયેદ્‌બુધઃ ।। ૩૧૧.

વજ્રનું મધ્ય શિખર બે ભાગે વહેંચવું. બહારની રેખા વક છે, અને બુદ્ધિમાન એમાં બે વળાંક આપે.

મધ્યકોષ્ઠં ભવેત્પદ્મં પીતકર્ણિકમુજ્જ્વલમ્ । કૃષ્ણેન રજસા લિખ્ય કુલિશાસિશિરોદ્‌ર્ધ્વતા ।। ૩૧૧.

મધ્ય ચોરસમાં તેજસ્વી પીળા મધ્યવાળા કમળ દોરવું. કાળી રંગથી દોરવું અને ઉપર વજ્ર તથા ખડગ દર્શાવવું.

વાહ્યતશ્ચતુરસ્રન્તુ વજ્રસમ્પુટલાઞ્છિતમ્ । દ્વારે પ્રદાપયેન્મન્ત્રી ચતુરો વજ્રસમ્પુટાન્ ।। ૩૧૧.

બહાર ચોરસમાં વજ્રથી ઘેરાયેલો ચોરસ દોરવો. દરવાજા પર સાધકે ચાર વજ્ર ઘેરાવા મૂકવા.

પદ્મનામ ભવેદ્વામવીથી ચૈવ સમા ભવેત્ । ગર્ભં રક્તં કેશરાણિ મણ્ડલે દીક્ષિતાઃ સ્ત્રિયઃ ।। ૩૧૧.

પદ્મ નામની ડાબી દિશા કહેવાય છે અને એ બન્ને બાજુ સમાન હોવી જોઈએ. ગર્ભ લાલ રંગનો હોય છે, માળામાં કેસર હોય છે અને સ્ત્રીઓ દિક્ષિત હોય છે.

જયેચ્ચ પરરાષ્ટ્રાણિ ક્ષઇપ્રં રાજ્યમવાપ્નુયાત્ । મૂર્ત્તિ પ્રણવસન્દીપ્તાં હૂઁકારેણ નિયોજયેત્ ।। ૩૧૧.

તે પરદેશના રાજ્ય પર વિજય મેળવે છે અને ઝડપથી રાજસિંહાસન પ્રાપ્ત કરે છે. પ્રણવના પ્રકાશથી જાગૃત થયેલી મૂર્તિને 'હૂં' ધ્વનિથી કાર્યમાં લગાડવી જોઈએ.

મૂલવિદ્યાં સમુચ્ચાર્ય્યં મરુદ્વ્યોમગતાં દ્વિજ । પ્રથમેન પુનશ્ચૈવ કણિકાયાં પ્રપૂજયેત્ ।। ૩૧૧.

દ્વિજ, મૂળ મંત્રને ઉચ્ચારતા, જે વાયુ અને આકાશમાં વિહરે છે, પહેલા કણમાં પૂજન કરવું અને પછી ફરીથી કરવું.

એવં પ્રદક્ષિણં પૂજ્ય એકૈકં વીજમાદિતઃ । દલમધ્યે તુ વિદ્યાઙ્ગા આગ્નેય્યાં પઞ્ચ નૈર્ઋતમ્ ।। ૩૧૧.

આ રીતે, દક્ષિણાવર્ત રીતે દરેક બીજાક્ષરનું આરંભથી પૂજન કરવું. પાંખડીઓના મધ્યમાં મંત્રના અંગો, દક્ષિણપૂર્વમાં પાંચ અને દક્ષિણપશ્ચિમમાં પાંચ હોવા જોઈએ.

મધ્યેનેત્રં દિશારૂઞ્ચ સ્વૈઃ સ્વૈર્મ્મન્ત્રૈઃ પ્રપૂજયેત્ । મધ્યેનેત્રં દિશારૂઞ્ચ ગુહ્યકાઙ્ગે તુ રક્ષણમ્ ।। ૩૧૧.

મધ્યમાં નેત્ર અને દિશાના રક્ષકોને તેમના પોતાના મંત્રોથી પૂજન કરવું. ગુપ્ત અંગમાં પણ મધ્ય નેત્ર અને દિશા રક્ષકોનું રક્ષણ કરવું.

પઞ્ચ પઞ્ચ પ્રપૂજ્યાસ્તુ સ્વૈઃ સ્વૈર્મ્મન્ત્રૈઃ પ્રપૂજયેત્ । લોકપાલાન્ન્યસેદષ્ટૌ વાહ્યતો ગર્ભમણ્ડલે ।। ૩૧૧.

પાંચ અને પાંચને તેમના પોતાના મંત્રોથી પૂજન કરવું. ગર્ભમંડળની બહાર આઠ લોકપાલો સ્થાપિત કરવા.

વર્ણાન્તમગ્નિમારૂઢં ષષ્ઠસ્વરવિભેદિતં । પઞ્ચદશેન ચાક્રાન્તં સ્વૈઃ સ્વૈર્નામભિ યોજયેત્ ।। ૩૧૧.

અક્ષરોના અંતને અગ્નિ પર આરૂઢ કરીને, છઠ્ઠા સ્વરથી વિભાજિત કરીને અને પંદરમા સ્વરે પ્રવેશ કરાવીને, તેમને તેમના નામો સાથે જોડવા.

શીઘ્રં સિંહે કર્ણિકાયાં યજેદ્ ગન્ધાદિભિઃ શ્રિયે । અષ્ટાભિર્વેષ્ટયેત્ કુમ્ભૈર્મ્મન્ત્રાષ્ટશતમન્ત્રિતૈઃ ।। ૩૧૧.

શીઘ્રતાથી, કર્ણિકા એટલે કે મધ્યસ્થાને સિંહસ્થિતિમાં સુગંધાદિથી શ્રી માટે પૂજન કરવું. આઠ કુંભોથી ઘેરી લેવું અને દરેકમાં આઠસો મંત્રોનો જાપ કરવો.

મન્ત્રમષ્ટસહસ્રન્તુ જપ્ત્વાઙ્ગાનાં દશાંશકમ્ । હોમં કુર્ય્યાદગ્નિગુણ્ડે વહ્નિમન્ત્રેણ ચાલયેત્ ।। ૩૧૧.

આઠ હજાર મંત્રોનો જાપ કરીને, દશમાંશ અંગો માટે, અગ્નિકુંડમાં હવન કરવો અને અગ્નિમંત્રથી તેને જાગૃત કરવું.

નિક્ષિપેદ્ હૃદયેનાગ્નિં શક્તિં મધ્યેઽગ્નિગાં સ્મરેત્ । ગર્ભાધાનં પુંસવનં જાતકર્મ્મ ચ હોમયેત્ ।। ૩૧૧.

હૃદયથી અગ્નિને સ્થાપિત કરવી, અને મધ્યમાં શક્તિનું સ્મરણ કરવું. ગર્ભાધાન, પુંસવન અને જાતકર્મ આ વિધિથી કરવું.

હૃદયેન શતં હ્યેકં ગુહ્યાઙ્ગે જનયેચ્છિખિમ્ । પૂર્ણાહુત્યા તુ વિદ્યાયાઃ શિવાગ્નિર્જ્વલિયો ભવેત્ ।। ૩૧૧.

હૃદયથી ગુપ્ત અંગમાં એકસો જ્યોતિઓ ઉત્પન્ન કરવી. પૂર્ણાહુતિથી વિદ્યા પૂર્ણ થાય ત્યારે શિવ અગ્નિ તેજથી પ્રગટે છે.

હોમયેન્મૂલમન્ત્રેણ શતઞ્ચાઙ્ગં દશાંશતઃ । નિવેદયેત્તતો દેવ્યાસ્તતઃ શિષ્યં પ્રવેશયેત્ ।। ૩૧૧.

મૂળમંત્રથી એકસો આહુતિ અને દશમાંશ અંગો માટે આપી, પછી એ દેવીને અર્પણ કરવી અને પછી શિષ્યને પ્રવેશ આપવો.

અસ્ત્રેણ તાડનં કૃત્વા ગુહ્યાઙ્ગાનિ તતો ન્યસેત્ । વિદ્યાઙ્ગૈશ્ચેવ સન્નદ્ધં વિદ્યાઙ્ગેષુ નિયોજયેત્ ।। ૩૧૧.

અસ્ત્રમંત્રથી પ્રહાર કરીને ગુપ્ત અંગો સ્થાપિત કરવા. વિદ્યા અંગોથી સજ્જ થઈને તેને વિદ્યા અંગોમાં સ્થાન આપવું.

પુષ્પં ક્ષિપાયયેચ્છિષ્યમાનયેદગ્નિકુણ્ડકમ્ । યવૈર્દ્વાન્યૈસ્તિલૈરાજ્યૈર્મૂલવિદ્યાશતં હુનેત્ ।। ૩૧૧.

શિષ્યને ફૂલ ફેંકાવડાવવું અને તેને અગ્નિકુંડ પાસે લાવવું. જૌ, બે દ્વાર, તલ અને ઘીથી મૂળમંત્રની એકસો આહુતિ કરવી.

સ્થાવરત્વં પુરા હોમં સરીસૃપમતઃ પરં । પક્ષિમૃગપશુત્વઞ્ચ માનુષં બ્રાહ્મમેવ ચ ।। ૩૧૧.

પ્રથમ સ્થાવર યોનિનું હવન કરવું, પછી સરીસૃપનું. પછી પક્ષી, જંગલી પ્રાણી, ગૃહપશુ, માનવ અને અંતે બ્રહ્મ યોનિનું હવન કરવું.

વિષ્ણુત્વઞ્ચૈવ રુદ્રત્વમન્તે પૂર્ણાહુતિર્ભવેત્ । એકયા ચૈવ હ્યાહુત્યા શિષ્યઃ સ્યાદ્દીક્ષિતો ભવેત્ ।। ૩૧૧.

પછી વિષ્ણુ અને રુદ્ર યોનિનું હવન કરવું, અને અંતે પૂર્ણાહુતિ આપવી. એક આહુતિથી શિષ્ય દિક્ષિત બને છે.

અધિકારો ભવેદેવં શ્રૃણુ મોક્ષમતઃ પરમ્ । સુમેરુસ્થો યદા મન્ત્રી સદાશિવપદે સ્થિતઃ ।। ૩૧૧.

આ રીતે અધિકાર પ્રાપ્ત થાય છે. હવે પછીના મોક્ષનું શ્રવણ કર: જ્યારે મંત્રદાતા સુમેરુ પર સ્થિર રહી સદા શિવપદમાં સ્થિત થાય છે.

પરે ચ હોમયેત્ સ્વસ્થોઽકર્મ્મકર્મ્મશતાન્ દશ । પૂર્ણાહુત્યા તુ તદ્યોગી ધર્મ્માધર્મૈર્ન લિપ્યતે ।। ૩૧૧.

પછી સ્વસ્થ રહી, તે દસસો કર્મ અને અકર્મનું હવન કરે. પૂર્ણાહુતિથી એ યોગી ધર્મ કે અધર્મથી લિપ્ત થતો નથી.