અગ્નિપુરાણમ્

વૈતાલિનિ દશાર્ણાઃ સ્યુસ્ત્યજાન્યહિપલાલવત્ । હૃદાદિકન્યાસાદૌ સ્યાન્ મધ્યે નેત્રે ન્યસેત્સુધીઃ ।। ૩૧૦.

વૈતાલિની, દસ બાહુવાળી, જીભ અને તાળુની જેમ ત્યાગવી; હૃદયાદિ નિયાસના આરંભે, મધ્યમાં, બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ નેત્ર પર સ્થાપવું.

પાદાદારભ્ય મૂર્દ્ધાન્તં શિર આરભ્ય પાદયોઃ । અઙ્ઘ્નિજાનૂરુગુહ્યે ચ નાભિહૃત્‌કણ્ઠદેશતઃ ।। ૩૧૦.

પગથી માથા સુધી અને માથાથી પગ સુધી; પગ, ઘૂંટણ, જાંઘ, ગુપ્ત અંગ, નાભિ, હૃદય અને કંઠના પ્રદેશમાં.

વજ્રમણ્ડલમૂર્દ્ધે ચ અધોદ્‌ર્ધ્વે ચાદિવીજતઃ । સોમરૂપં તતો ગાવં ધારામૃતસુવર્ષિણમ્ ।। ૩૧૦.

મસ્તક પર વજ્રમંડલ, ઉપર અને નીચે, આરંભિક બીજથી; પછી ચંદ્રરૂપ, ગાયો, અમૃત અને સોનાની ધારા વરસાવતી.

વિશન્તં બ્રહ્મન્ધ્રેણ સાધકસ્તુ વિચિન્તયેત્ । મૂર્દ્ધાસ્યકણ્ઠહૃન્નાભૌ ગુહ્યેરુજાનુપાદયોઃ ।। ૩૧૦.

સાધકએ બ્રહ્મરંધ્રમાં પ્રવેશ કરે છે એમ ધ્યાનમાં લેવું જોઈએ. પછી મસ્તક, ચહેરો, ગળો, હૃદય, નાભિ, ગુપ્ત અંગ, ઘૂંટણ અને પગમાં પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ.

આદિવીજં ન્યસેન્મન્ત્રી તર્જ્જન્યાદિ પુનઃ પુનઃ । ઊદ્‌ર્ધ્વં સોમમધઃ પદ્મ શરીરં વીજવિગ્રહં ।। ૩૧૦.

મંત્રજ્ઞએ અનામિકા આંગળીથી શરૂ કરીને મૂળ બીજને વારંવાર સ્થિર કરવું. ઉપર સોમ છે, નીચે પદ્મ છે અને આખું શરીર એ બીજનું સ્વરૂપ છે એમ માનવું.

યોજાનાતિ ન મૃત્યુઃ સ્યાત્તસ્ય ન વ્યાધયો જ્વરાઃ । યજેજ્જપેત્તાં વિન્યસ્ય ધ્યાયેદ્‌વેવીં શતાષ્ટકમ્ ।। ૩૧૦.

જે આ જાણે છે, તેને મૃત્યુ, રોગ કે તાવ નજીક આવતાં નથી. એએ પૂજા, જપ, સ્થાપન અને આ108 બીજનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

મુદ્રા વક્ષ્યે પ્ર્ણીતાદ્યાઃ પ્રણીતાઃ પઞ્ચધા સ્મૃતાઃ । ગ્રથિતૌ તુ કરૌ કૃત્વા મધ્યેઽઙ્ગુષ્ઠૌ નિપાતયેત્ ।। ૩૧૦.

હું હવે પ્રણીતાદિ પાંચ મુદ્રાઓનું વર્ણન કરું છું. બંને હાથ જોડીને, અંગૂઠા વચ્ચે મૂકવા.

. તર્જ્જનીં મૂર્દિધ્ન સંલગ્નાં વિન્યસેત્તાં શિરોપરિ । પ્રણીતેયં સમાખ્યાતા હૃદ્દેશે તાં સમાનયેત્ ।। ૩૧૦.

તર્જનીને મસ્તકને સ્પર્શે એવી રીતે માથા ઉપર રાખવી. આને પ્રણીતા કહે છે અને પછી તેને હૃદયસ્થાને લાવવી.

ઊદ્‌ર્ધ્વન્તુ કન્યસામધ્યે સવીજાન્તાં વિદુર્દ્ધિજાઃ । નિયોજ્ય તર્જ્જનીમધ્યેઽનેકલગ્નાં પરસ્પરામ્ ।। ૩૧૦.

ઉપર, નાની આંગળીઓ વચ્ચે, બીજ અંતે રાખીને, વિદ્વાનો તર્જનીને વચ્ચે, વિવિધ રીતે જોડીને મૂકે છે.

જ્યેષ્ઠાગ્રં નિક્ષિપેન્મધ્યે ભેદની સ પ્રકીર્ત્તિતા । નાભિદેશે તુ તાં બદ્‌ધ્વા અઙ્ગુષ્ઠાનુન્‌ક્ષિપેત્તતઃ ।। ૩૧૦.

મધ્યમા આંગળીનું ટોચ વચ્ચે મૂકો, તેને ભેદની કહે છે. પછી તેને નાભિસ્થાને બાંધી, અંગૂઠા પણ ત્યાં મૂકો.

કરાલી તુ મહામુદ્રા હૃદયે યોજ્ય મન્ત્રિણઃ । પુનસ્તુ પૂર્વ્વવદ્ બદ્ધલગ્નાં જ્યેષ્ઠાં સમુત્‌ક્ષિપેત્ ।। ૩૧૦.

કરાળી એ મહામુદ્રા છે, જેને સાધકે હૃદયસ્થાને જોડવી. પછી પહેલાં જેવું જ બાંધીને મધ્યમાને ઉપર ઉઠાવવી.

વજ્રતુણ્ડા સમાખ્યાતા વજ્રદેશે તુ બન્ધયેત્ । ઉભાભ્યાઞ્ચૈવ હસ્તાભ્યાં મણિબન્ધન્તુ બન્ધયેત્ ।। ૩૧૦.

વજ્રતુંડા નામની મુદ્રા છે, જેને વજ્રસ્થાને બાંધી. બંને હાથથી કાંડા પર બાંધવું.

ત્રીણિ ત્રીણિ પ્રસાર્ય્યેતિ વજ્રમુદ્રા પ્રકીર્ત્તિતા । દણ્ડઃ ખડ્ગઞ્ચક્રગદા મુદ્રા ચાકારતઃ સ્મૃતા ।। ૩૧૦.

ત્રણ-ત્રણ આંગળીઓ ફેલાવો, તેને વજ્રમુદ્રા કહે છે. દંડ, ખડગ, ચક્ર અને ગદા પણ તેમનાં આકાર પ્રમાણે મુદ્રા છે.

અઙ્ગષ્ઠેનાક્રમેત્ ત્રીણિ ત્રિશૂલઞ્ચોદ્‌ર્ધ્વતો ભવેત્ । એકાતુ મધ્યમોદ્‌ર્ધ્વા તુ શક્તિરેવ વિધીયતે ।। ૩૧૦.

અંગૂઠાથી ત્રણ આંગળીઓ દબાવો, તો ઉપર ત્રિશૂલ બને છે. માત્ર મધ્યમાને ઉપર કરો તો શક્તિ મુદ્રા થાય છે.

શરઞ્ચ વરદઞ્ચાપં પાશં ભારઞ્ચ ઘણ્ટયા । શઙ્ખમઙ્કુશમભયં પદ્મમષ્ટ ચ વિંશતિઃ ।। ૩૧૦.

બાણ, વરદ, ધનુષ્ય, પાસ, ભાર અને ઘંટા; શંખ, અંકુશ, અભય અને પદ્મ—આ આઠ અને વીસ મુદ્રાઓ છે.

અગ્નિરુવાચ દીક્ષાદિ વક્ષ્યે વિન્યસ્ય સિંહવજ્રાકુલેઽબ્જકે । હે હુતિ વજ્રદન્ત પુરુ લુલુ ગર્જ્જ ઇહ સિંહાસનાય નમઃ । તિર્ય્યગૂદ્‌ર્ધ્વગતા રેખાશ્ચત્વારશ્ચતુરો ભવેત્ ।। ૩૧૧.

અગ્નિ બોલ્યા: હવે initiation વિષે કહું છું, જેમાં સિંહ, વજ્ર, કમળ અને અર્જક આસન પર સ્થાપન કરવું. 'હે હુતિ વજ્રદંત પુરુ લુલુ ગર્જ અહીં સિંહાસનને નમસ્કાર.' આ રીતે ચાર આડી અને ઊભી રેખાઓ દોરવી.

નવભાગવિભાગેન કોષ્ઠકાન્ કારયેદ્‌બુધઃ । ગ્રાહ્યા દિશાગતાઃ કોષ્ઠા વિદિશાસુ વિનાશયેત્ ।। ૩૧૧.

નવ ભાગમાં વહેંચીને, બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ ચોરસ બનાવવું. દિશા સાથે જોડાયેલા ચોરસો લેવાના, અને વચ્ચેના છોડવાના.

વાહ્યે વૈ કોષ્ઠકોણેષુ વાહ્યરેખાષ્ટકં સ્મૃતમ્ । વાહ્યરેખા ભવેદ્વકા દ્વિભઙ્ગા કારયેદ્‌બુધઃ ।। ૩૧૧.

બહારના ચોરસના ખૂણામાં આઠ બહારની રેખાઓ દોરવી. બહારની રેખાને વક કહે છે, અને બુદ્ધિમાન એમાં બે વળાંક આપે.

વજ્રસ્ય મધ્યમં શ્રૃઙ્ગં દ્વિધાર્ધતઃ । વાહ્યરેખા ભવેદ્વક્રા દ્વિભઙ્ગા કારયેદ્‌બુધઃ ।। ૩૧૧.

વજ્રનું મધ્ય શિખર બે ભાગે વહેંચવું. બહારની રેખા વક છે, અને બુદ્ધિમાન એમાં બે વળાંક આપે.

મધ્યકોષ્ઠં ભવેત્પદ્મં પીતકર્ણિકમુજ્જ્વલમ્ । કૃષ્ણેન રજસા લિખ્ય કુલિશાસિશિરોદ્‌ર્ધ્વતા ।। ૩૧૧.

મધ્ય ચોરસમાં તેજસ્વી પીળા મધ્યવાળા કમળ દોરવું. કાળી રંગથી દોરવું અને ઉપર વજ્ર તથા ખડગ દર્શાવવું.

વાહ્યતશ્ચતુરસ્રન્તુ વજ્રસમ્પુટલાઞ્છિતમ્ । દ્વારે પ્રદાપયેન્મન્ત્રી ચતુરો વજ્રસમ્પુટાન્ ।। ૩૧૧.

બહાર ચોરસમાં વજ્રથી ઘેરાયેલો ચોરસ દોરવો. દરવાજા પર સાધકે ચાર વજ્ર ઘેરાવા મૂકવા.

પદ્મનામ ભવેદ્વામવીથી ચૈવ સમા ભવેત્ । ગર્ભં રક્તં કેશરાણિ મણ્ડલે દીક્ષિતાઃ સ્ત્રિયઃ ।। ૩૧૧.

પદ્મ નામની ડાબી દિશા કહેવાય છે અને એ બન્ને બાજુ સમાન હોવી જોઈએ. ગર્ભ લાલ રંગનો હોય છે, માળામાં કેસર હોય છે અને સ્ત્રીઓ દિક્ષિત હોય છે.

જયેચ્ચ પરરાષ્ટ્રાણિ ક્ષઇપ્રં રાજ્યમવાપ્નુયાત્ । મૂર્ત્તિ પ્રણવસન્દીપ્તાં હૂઁકારેણ નિયોજયેત્ ।। ૩૧૧.

તે પરદેશના રાજ્ય પર વિજય મેળવે છે અને ઝડપથી રાજસિંહાસન પ્રાપ્ત કરે છે. પ્રણવના પ્રકાશથી જાગૃત થયેલી મૂર્તિને 'હૂં' ધ્વનિથી કાર્યમાં લગાડવી જોઈએ.

મૂલવિદ્યાં સમુચ્ચાર્ય્યં મરુદ્વ્યોમગતાં દ્વિજ । પ્રથમેન પુનશ્ચૈવ કણિકાયાં પ્રપૂજયેત્ ।। ૩૧૧.

દ્વિજ, મૂળ મંત્રને ઉચ્ચારતા, જે વાયુ અને આકાશમાં વિહરે છે, પહેલા કણમાં પૂજન કરવું અને પછી ફરીથી કરવું.

એવં પ્રદક્ષિણં પૂજ્ય એકૈકં વીજમાદિતઃ । દલમધ્યે તુ વિદ્યાઙ્ગા આગ્નેય્યાં પઞ્ચ નૈર્ઋતમ્ ।। ૩૧૧.

આ રીતે, દક્ષિણાવર્ત રીતે દરેક બીજાક્ષરનું આરંભથી પૂજન કરવું. પાંખડીઓના મધ્યમાં મંત્રના અંગો, દક્ષિણપૂર્વમાં પાંચ અને દક્ષિણપશ્ચિમમાં પાંચ હોવા જોઈએ.

મધ્યેનેત્રં દિશારૂઞ્ચ સ્વૈઃ સ્વૈર્મ્મન્ત્રૈઃ પ્રપૂજયેત્ । મધ્યેનેત્રં દિશારૂઞ્ચ ગુહ્યકાઙ્ગે તુ રક્ષણમ્ ।। ૩૧૧.

મધ્યમાં નેત્ર અને દિશાના રક્ષકોને તેમના પોતાના મંત્રોથી પૂજન કરવું. ગુપ્ત અંગમાં પણ મધ્ય નેત્ર અને દિશા રક્ષકોનું રક્ષણ કરવું.

પઞ્ચ પઞ્ચ પ્રપૂજ્યાસ્તુ સ્વૈઃ સ્વૈર્મ્મન્ત્રૈઃ પ્રપૂજયેત્ । લોકપાલાન્ન્યસેદષ્ટૌ વાહ્યતો ગર્ભમણ્ડલે ।। ૩૧૧.

પાંચ અને પાંચને તેમના પોતાના મંત્રોથી પૂજન કરવું. ગર્ભમંડળની બહાર આઠ લોકપાલો સ્થાપિત કરવા.

વર્ણાન્તમગ્નિમારૂઢં ષષ્ઠસ્વરવિભેદિતં । પઞ્ચદશેન ચાક્રાન્તં સ્વૈઃ સ્વૈર્નામભિ યોજયેત્ ।। ૩૧૧.

અક્ષરોના અંતને અગ્નિ પર આરૂઢ કરીને, છઠ્ઠા સ્વરથી વિભાજિત કરીને અને પંદરમા સ્વરે પ્રવેશ કરાવીને, તેમને તેમના નામો સાથે જોડવા.

શીઘ્રં સિંહે કર્ણિકાયાં યજેદ્ ગન્ધાદિભિઃ શ્રિયે । અષ્ટાભિર્વેષ્ટયેત્ કુમ્ભૈર્મ્મન્ત્રાષ્ટશતમન્ત્રિતૈઃ ।। ૩૧૧.

શીઘ્રતાથી, કર્ણિકા એટલે કે મધ્યસ્થાને સિંહસ્થિતિમાં સુગંધાદિથી શ્રી માટે પૂજન કરવું. આઠ કુંભોથી ઘેરી લેવું અને દરેકમાં આઠસો મંત્રોનો જાપ કરવો.