અગ્નિપુરાણમ્

ઊષ્મણશ્ચ દ્વિતીયન્તુ અધસ્તાદ્વિનિયોજયેત્ । સ્વરૈકાદશભિન્નન્તુ ઊષ્મણાન્તં સવિન્દુકમ્ ।। ૩૧૦.

તીવ્ર ધ્વનિનો બીજો સ્વર નીચે મૂકવો જોઈએ; તીવ્ર ધ્વનિ, અગિયાર સ્વરો દ્વારા વિભાજિત અને બિંદુ સાથે છે.

પઞ્ચસ્વરસમારૂઢં ઓષ્ઠસમ્પુટયોગતઃ । દ્વિતીયમક્ષરઞ્ચાન્યજ્જિહ્વાગ્રે તાલુયોગતઃ ।। ૩૧૦.

પાંચ સ્વરો પર આધારિત, હોઠના મિલનથી બીજું અક્ષર આવે છે; બીજું, જીભના ટોચે અને તાળુ સાથે જોડાયેલું છે.

પ્રથમં પઞ્ચમે યોજ્યં સ્વરાર્દ્ધેનોદ્‌ધૃતા ઇમે । ઓંકારાદ્યા નમોન્તાશ્ચ જપેત્ સ્વાહાગ્નિકાર્ય્યકે ।। ૩૧૦.

પહેલો સ્વર પાંચમો સાથે જોડવો, આ અક્ષરો અડધા સ્વરથી ઉચ્ચારવા; 'ૐ'થી શરૂ કરીને 'નમ:' પર અંત આવે છે, અગ્નિ કાર્ય માટે જપ કરવો જોઈએ.

ઓં હ્રીઁ હ્રૂઁ હ્રઃ હૃદયં હાં હશ્ચેતિ શિરઃ । હ્રીઁ જ્વલ જ્વલ શિખા સ્યાત્ કવચં હનુદ્વયમ્ । હીઁ શ્રીઁ શૂન્નેત્રત્રયાય વિદ્યાનેત્રં પ્રકીર્ત્તિતમ્ ક્ષૌઁ હઃ ખૌઁ હૂઁ ફડસ્ત્રાય ગુહ્યાઙ્ગાનિ પુરા ન્યસેત્ । ત્વરિતાઙ્ગાનિ વક્ષ્યામિ વિદ્યાઙ્ગાનિ શ્રૃણુષ્વ મે । આદિદ્વિહૃદયં પ્રોક્તં ત્રિચતુઃશિર ઇષ્યતે ।। ૩૧૦.

ૐ, હ્રીં, હ્રૂં, હ્રઃ – હૃદય; હાં, હઃ – શિર; હ્રીં જ્વલ જ્વલ – શિખા; કવચ, બે હનુ; હીં, શ્રીં – ત્રણ શૂન્યનેત્ર માટે, વિદ્યા નેત્ર કહેવાય છે; ક્ષૌં, હઃ, ખૌં, હૂં, ફટ્ – ગુપ્ત અંગો માટે પહેલાં સ્થાપવું; હવે હું ત્વરિત અંગો કહું છું, વિદ્યા અંગો સાંભળો; પ્રથમ 'હૃદય' કહેવાય છે, ત્રણ કે ચાર 'શિર' માનવામાં આવે છે.

પઞ્ચષષ્ઠઃ શિખા પ્રોક્તા કવચં સપ્તમાષ્ટમમ્ । તોરકન્તુ ભવેન્તેત્રં નવાર્દ્ધાક્ષરલક્ષણં ।। ૩૧૦.

પાંસઠમું 'શિખા' કહેવાય છે, સાતમું અને આઠમું 'કવચ'; તોરક નેત્ર છે, નવ અડધા અક્ષર તેનું લક્ષણ છે.

તોતલેતિ સમાખ્યાતા વજ્રતુણ્ડે તતો ભવેત્ । ખ ખ હૂઁ દશવીજા સ્યાદ્વજ્રતુણ્ડેક્ષરલક્ષણં ।। ૩૧૦.

'ટોટલ' એવું નામ વજ્રતુંડમાં છે; 'ખ ખ હૂં', દસ બીજ, વજ્રતુંડ અક્ષરનું લક્ષણ છે.

ખેચરિ જ્વાલિનીજ્વાલે ખખેતિ જ્વાલિનીદશ । વર્ચ્ચે શરવિભીષણિ ખખેતિ ચ શવર્ય્યપિ ।। ૩૧૦.

ખેચરી, જ્વલંત જ્વાળા, 'ખ ખ' એ જ્વલિનીના દસ છે; વર્ચ્ચે, ભયાનક શર, 'ખ ખ' શવરી માટે પણ છે.

છે છેદનિ કરાલિનિ ખખેતિ ચ કરાલ્યપિ । વક્ષઃશ્રવદ્રવપ્લવની ખ ખ દૂતીપ્લવંખ્યપિ ।। ૩૧૦.

'છે' છેદની અને કરાળિની માટે છે; 'ખ ખ' કરાળિ માટે પણ છે; વક્ષ, કાન, દ્રવ અને પ્રવાહ માટે 'ખ ખ' દૂતીપ્રવાહ કહેવાય છે.

સ્ત્રીબાલકારે ધુનનિ શાસ્ત્રી વસનવેગિકા । ક્ષે પક્ષે કપિલે હસ હસ કપિલા નામ દૂતિકા ।। ૩૧૦.

સ્ત્રી અને બાળ સ્વરૂપે 'ધુન' મંત્ર છે; શાસ્ત્રી વસનવેગિકા છે; 'ક્ષે', 'પક્ષે', કપિલા, 'હસ હસ', કપિલા દૂતીકાનું નામ છે.

હ્રૂઁ તેજોવતિ રૌદ્રી ચ માતઙ્ગરૌદ્રિદૂતિકા । પુટે પુટે ખ ખ ખડ્ગે ફટ્ બ્રહ્મકદૂતિકા ।। ૩૧૦.

'હ્રૂં' તેજવતી રૌદ્રી અને માતંગ રૌદ્રિ દૂતીકા માટે છે; દરેક પુટમાં 'ખ ખ ખડ્ગ ફટ્', બ્રહ્મકાદૂતીકા માટે છે.

વૈતાલિનિ દશાર્ણાઃ સ્યુસ્ત્યજાન્યહિપલાલવત્ । હૃદાદિકન્યાસાદૌ સ્યાન્ મધ્યે નેત્રે ન્યસેત્સુધીઃ ।। ૩૧૦.

વૈતાલિની, દસ બાહુવાળી, જીભ અને તાળુની જેમ ત્યાગવી; હૃદયાદિ નિયાસના આરંભે, મધ્યમાં, બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ નેત્ર પર સ્થાપવું.

પાદાદારભ્ય મૂર્દ્ધાન્તં શિર આરભ્ય પાદયોઃ । અઙ્ઘ્નિજાનૂરુગુહ્યે ચ નાભિહૃત્‌કણ્ઠદેશતઃ ।। ૩૧૦.

પગથી માથા સુધી અને માથાથી પગ સુધી; પગ, ઘૂંટણ, જાંઘ, ગુપ્ત અંગ, નાભિ, હૃદય અને કંઠના પ્રદેશમાં.

વજ્રમણ્ડલમૂર્દ્ધે ચ અધોદ્‌ર્ધ્વે ચાદિવીજતઃ । સોમરૂપં તતો ગાવં ધારામૃતસુવર્ષિણમ્ ।। ૩૧૦.

મસ્તક પર વજ્રમંડલ, ઉપર અને નીચે, આરંભિક બીજથી; પછી ચંદ્રરૂપ, ગાયો, અમૃત અને સોનાની ધારા વરસાવતી.

વિશન્તં બ્રહ્મન્ધ્રેણ સાધકસ્તુ વિચિન્તયેત્ । મૂર્દ્ધાસ્યકણ્ઠહૃન્નાભૌ ગુહ્યેરુજાનુપાદયોઃ ।। ૩૧૦.

સાધકએ બ્રહ્મરંધ્રમાં પ્રવેશ કરે છે એમ ધ્યાનમાં લેવું જોઈએ. પછી મસ્તક, ચહેરો, ગળો, હૃદય, નાભિ, ગુપ્ત અંગ, ઘૂંટણ અને પગમાં પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ.

આદિવીજં ન્યસેન્મન્ત્રી તર્જ્જન્યાદિ પુનઃ પુનઃ । ઊદ્‌ર્ધ્વં સોમમધઃ પદ્મ શરીરં વીજવિગ્રહં ।। ૩૧૦.

મંત્રજ્ઞએ અનામિકા આંગળીથી શરૂ કરીને મૂળ બીજને વારંવાર સ્થિર કરવું. ઉપર સોમ છે, નીચે પદ્મ છે અને આખું શરીર એ બીજનું સ્વરૂપ છે એમ માનવું.

યોજાનાતિ ન મૃત્યુઃ સ્યાત્તસ્ય ન વ્યાધયો જ્વરાઃ । યજેજ્જપેત્તાં વિન્યસ્ય ધ્યાયેદ્‌વેવીં શતાષ્ટકમ્ ।। ૩૧૦.

જે આ જાણે છે, તેને મૃત્યુ, રોગ કે તાવ નજીક આવતાં નથી. એએ પૂજા, જપ, સ્થાપન અને આ108 બીજનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

મુદ્રા વક્ષ્યે પ્ર્ણીતાદ્યાઃ પ્રણીતાઃ પઞ્ચધા સ્મૃતાઃ । ગ્રથિતૌ તુ કરૌ કૃત્વા મધ્યેઽઙ્ગુષ્ઠૌ નિપાતયેત્ ।। ૩૧૦.

હું હવે પ્રણીતાદિ પાંચ મુદ્રાઓનું વર્ણન કરું છું. બંને હાથ જોડીને, અંગૂઠા વચ્ચે મૂકવા.

. તર્જ્જનીં મૂર્દિધ્ન સંલગ્નાં વિન્યસેત્તાં શિરોપરિ । પ્રણીતેયં સમાખ્યાતા હૃદ્દેશે તાં સમાનયેત્ ।। ૩૧૦.

તર્જનીને મસ્તકને સ્પર્શે એવી રીતે માથા ઉપર રાખવી. આને પ્રણીતા કહે છે અને પછી તેને હૃદયસ્થાને લાવવી.

ઊદ્‌ર્ધ્વન્તુ કન્યસામધ્યે સવીજાન્તાં વિદુર્દ્ધિજાઃ । નિયોજ્ય તર્જ્જનીમધ્યેઽનેકલગ્નાં પરસ્પરામ્ ।। ૩૧૦.

ઉપર, નાની આંગળીઓ વચ્ચે, બીજ અંતે રાખીને, વિદ્વાનો તર્જનીને વચ્ચે, વિવિધ રીતે જોડીને મૂકે છે.

જ્યેષ્ઠાગ્રં નિક્ષિપેન્મધ્યે ભેદની સ પ્રકીર્ત્તિતા । નાભિદેશે તુ તાં બદ્‌ધ્વા અઙ્ગુષ્ઠાનુન્‌ક્ષિપેત્તતઃ ।। ૩૧૦.

મધ્યમા આંગળીનું ટોચ વચ્ચે મૂકો, તેને ભેદની કહે છે. પછી તેને નાભિસ્થાને બાંધી, અંગૂઠા પણ ત્યાં મૂકો.

કરાલી તુ મહામુદ્રા હૃદયે યોજ્ય મન્ત્રિણઃ । પુનસ્તુ પૂર્વ્વવદ્ બદ્ધલગ્નાં જ્યેષ્ઠાં સમુત્‌ક્ષિપેત્ ।। ૩૧૦.

કરાળી એ મહામુદ્રા છે, જેને સાધકે હૃદયસ્થાને જોડવી. પછી પહેલાં જેવું જ બાંધીને મધ્યમાને ઉપર ઉઠાવવી.

વજ્રતુણ્ડા સમાખ્યાતા વજ્રદેશે તુ બન્ધયેત્ । ઉભાભ્યાઞ્ચૈવ હસ્તાભ્યાં મણિબન્ધન્તુ બન્ધયેત્ ।। ૩૧૦.

વજ્રતુંડા નામની મુદ્રા છે, જેને વજ્રસ્થાને બાંધી. બંને હાથથી કાંડા પર બાંધવું.

ત્રીણિ ત્રીણિ પ્રસાર્ય્યેતિ વજ્રમુદ્રા પ્રકીર્ત્તિતા । દણ્ડઃ ખડ્ગઞ્ચક્રગદા મુદ્રા ચાકારતઃ સ્મૃતા ।। ૩૧૦.

ત્રણ-ત્રણ આંગળીઓ ફેલાવો, તેને વજ્રમુદ્રા કહે છે. દંડ, ખડગ, ચક્ર અને ગદા પણ તેમનાં આકાર પ્રમાણે મુદ્રા છે.

અઙ્ગષ્ઠેનાક્રમેત્ ત્રીણિ ત્રિશૂલઞ્ચોદ્‌ર્ધ્વતો ભવેત્ । એકાતુ મધ્યમોદ્‌ર્ધ્વા તુ શક્તિરેવ વિધીયતે ।। ૩૧૦.

અંગૂઠાથી ત્રણ આંગળીઓ દબાવો, તો ઉપર ત્રિશૂલ બને છે. માત્ર મધ્યમાને ઉપર કરો તો શક્તિ મુદ્રા થાય છે.

શરઞ્ચ વરદઞ્ચાપં પાશં ભારઞ્ચ ઘણ્ટયા । શઙ્ખમઙ્કુશમભયં પદ્મમષ્ટ ચ વિંશતિઃ ।। ૩૧૦.

બાણ, વરદ, ધનુષ્ય, પાસ, ભાર અને ઘંટા; શંખ, અંકુશ, અભય અને પદ્મ—આ આઠ અને વીસ મુદ્રાઓ છે.

અગ્નિરુવાચ દીક્ષાદિ વક્ષ્યે વિન્યસ્ય સિંહવજ્રાકુલેઽબ્જકે । હે હુતિ વજ્રદન્ત પુરુ લુલુ ગર્જ્જ ઇહ સિંહાસનાય નમઃ । તિર્ય્યગૂદ્‌ર્ધ્વગતા રેખાશ્ચત્વારશ્ચતુરો ભવેત્ ।। ૩૧૧.

અગ્નિ બોલ્યા: હવે initiation વિષે કહું છું, જેમાં સિંહ, વજ્ર, કમળ અને અર્જક આસન પર સ્થાપન કરવું. 'હે હુતિ વજ્રદંત પુરુ લુલુ ગર્જ અહીં સિંહાસનને નમસ્કાર.' આ રીતે ચાર આડી અને ઊભી રેખાઓ દોરવી.

નવભાગવિભાગેન કોષ્ઠકાન્ કારયેદ્‌બુધઃ । ગ્રાહ્યા દિશાગતાઃ કોષ્ઠા વિદિશાસુ વિનાશયેત્ ।। ૩૧૧.

નવ ભાગમાં વહેંચીને, બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ ચોરસ બનાવવું. દિશા સાથે જોડાયેલા ચોરસો લેવાના, અને વચ્ચેના છોડવાના.

વાહ્યે વૈ કોષ્ઠકોણેષુ વાહ્યરેખાષ્ટકં સ્મૃતમ્ । વાહ્યરેખા ભવેદ્વકા દ્વિભઙ્ગા કારયેદ્‌બુધઃ ।। ૩૧૧.

બહારના ચોરસના ખૂણામાં આઠ બહારની રેખાઓ દોરવી. બહારની રેખાને વક કહે છે, અને બુદ્ધિમાન એમાં બે વળાંક આપે.

વજ્રસ્ય મધ્યમં શ્રૃઙ્ગં દ્વિધાર્ધતઃ । વાહ્યરેખા ભવેદ્વક્રા દ્વિભઙ્ગા કારયેદ્‌બુધઃ ।। ૩૧૧.

વજ્રનું મધ્ય શિખર બે ભાગે વહેંચવું. બહારની રેખા વક છે, અને બુદ્ધિમાન એમાં બે વળાંક આપે.