અગ્નિપુરાણમ્

પૂજનાચ્છત્રુનાશઃ સ્યાદ્રાષ્ટ્રં જયતિ લીલયા । દીર્ઘાયૂરાષ્ટ્રભૂતિઃ સ્યાદ્દિવ્યાદિવ્યાદિસિદ્ધિભાક્ ।। ૩૧૦.

પૂજાથી દુશ્મનોનો નાશ થાય છે, રાજ્ય સરળતાથી જીતાય છે, દીર્ઘ આયુષ્ય અને રાજ્યની સમૃદ્ધિ મળે છે અને વિવિધ દૈવી તથા અદૈવી સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થાય છે.

તલોતિસપ્તપાતાલાઃ કાલાગ્નિભુવનાન્તકાઃ । ઓં કારાદિસ્વરારભ્ય યાવદ્‌બ્રહ્માણ્ડવાચકમ્ ।। ૩૧૦.

પૃથ્વીના નીચે સાત પાતાળ છે અને અંતે કાળ અને અગ્નિના લોક છે. 'ઑમ'થી શરૂ કરીને બ્રહ્માંડ દર્શાવતું શબ્દ સુધી પહોંચવું.

ઓં કારાદ્‌ભ્રામયેત્તોયન્તોતલા ત્વરિતા તતઃ । પ્ર્સ્તાવં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ સ્વરવર્ગં લિખેદ્‌ભુવિ ।। ૩૧૦.

'ઑમ'થી શરૂ કરીને પાણી ફેરવવું, પછી પાતાળોને ઝડપથી ફેરવવા. હવે હું સ્તુતિ સમજાવું છું, અને ભૂમિ પર સ્વરવર્ગ લખવા.

તાલુવર્ગઃ કવર્ગઃ સ્યાત્તૃતીયો જિહ્વતાલુકઃ । ચતુર્થસ્તાલુજિહ્વાગ્રો જિહ્વાદન્તસ્તુ પઞ્ચમઃ ।। ૩૧૦.

તાળુવર્ગ, કવર્ગ, ત્રીજું જિહ્વાતાળુ, ચોથું જિહ્વાના અગ્રભાગનું અને પાંચમું જિહ્વાદંતવર્ગ કહેવાય છે.

ષષ્ઠોઽષ્ટપુટસમ્પન્નો મિશ્રવર્ગસ્તુ સપ્તમઃ । ઊષ્માણઃ સ્યાચ્છવર્ગસ્તુ ઉદ્ધરેચ્ચ મનું તતઃ ।। ૩૧૦.

છઠ્ઠું અષ્ટપુટવાળું છે, સાતમું મિશ્રવર્ગ છે, અને આઠમું ઉષ્મવર્ગ છે. પછી મંત્ર ઉચ્ચારવો.

ષષ્ઠસ્વરસમારૂઢં ઊષ્મણાન્તં સવિન્દુકમ્ । તાલુવર્ગાદ્વિતીયન્તુ સ્વરૈકાદશયોજિતમ્ ।। ૩૧૦.

છઠ્ઠો સ્વર, જે તીવ્ર ધ્વનિ અને બિંદુ સાથે છે, તે તાળુવર્ગમાંથી આવે છે; એ જ વર્ગનો બીજો સ્વર, અગિયાર સ્વરો સાથે જોડાયેલો છે.

જિહ્વાતાલુસમાયોગઃ પ્રથમં કેવલં ભવેત્ । તદેવ ચ દ્વિતાયન્તુ અધસ્તાદ્‌વિનિયોજયેત્ ।। ૩૧૦.

જીભ અને તાળુના મિલનથી પહેલો સ્વર ઊપજે છે, જે એકલો હોય છે; એ જ બીજું પણ છે, જેને નીચે મૂકવું જોઈએ.

એકાદશસ્વરૈર્યુક્તં પ્રથમં તાલુવર્ગતઃ । ઊષ્ણાણસ્ય૧ દ્વિતીયન્તુ અધસ્તાદ્ દૃશ્ય યોજયેત્ ।। ૩૧૦.

અગિયાર સ્વરો સાથે જોડાયેલો પહેલો સ્વર તાળુવર્ગનો છે; તીવ્ર ધ્વનિનો બીજો સ્વર પણ નીચે મૂકવો જોઈએ.

ષોડ઼શસ્વરસંયુક્તમૂષ્માણસ્ય દ્વિતીયકમ્ । જિહ્વાદન્તસમાયોગે પ્રથમં યોજયેદધઃ ।। ૩૧૦.

સોળ સ્વરો સાથે જોડાયેલો તીવ્ર ધ્વનિનો બીજો સ્વર નીચે મૂકવો જોઈએ; જીભ અને દાંતના મિલનથી પહેલો સ્વર પણ નીચે મૂકવો જોઈએ.

મિશ્રવર્ગાદ્‌ દ્વિતીયન્તુ અધસ્તાત્ પુનરેવ તુ । ચતુર્થસ્વરસમિ ન્નં તાલુવર્ગાદિસંયુતમ્ ।। ૩૧૦.

મિશ્રવર્ગમાંથી બીજો સ્વર ફરીથી નીચે મૂકવો જોઈએ; ચોથા સ્વર સાથે જોડાયેલો અને તાળુવર્ગથી શરૂ થતો છે.

ઊષ્મણશ્ચ દ્વિતીયન્તુ અધસ્તાદ્વિનિયોજયેત્ । સ્વરૈકાદશભિન્નન્તુ ઊષ્મણાન્તં સવિન્દુકમ્ ।। ૩૧૦.

તીવ્ર ધ્વનિનો બીજો સ્વર નીચે મૂકવો જોઈએ; તીવ્ર ધ્વનિ, અગિયાર સ્વરો દ્વારા વિભાજિત અને બિંદુ સાથે છે.

પઞ્ચસ્વરસમારૂઢં ઓષ્ઠસમ્પુટયોગતઃ । દ્વિતીયમક્ષરઞ્ચાન્યજ્જિહ્વાગ્રે તાલુયોગતઃ ।। ૩૧૦.

પાંચ સ્વરો પર આધારિત, હોઠના મિલનથી બીજું અક્ષર આવે છે; બીજું, જીભના ટોચે અને તાળુ સાથે જોડાયેલું છે.

પ્રથમં પઞ્ચમે યોજ્યં સ્વરાર્દ્ધેનોદ્‌ધૃતા ઇમે । ઓંકારાદ્યા નમોન્તાશ્ચ જપેત્ સ્વાહાગ્નિકાર્ય્યકે ।। ૩૧૦.

પહેલો સ્વર પાંચમો સાથે જોડવો, આ અક્ષરો અડધા સ્વરથી ઉચ્ચારવા; 'ૐ'થી શરૂ કરીને 'નમ:' પર અંત આવે છે, અગ્નિ કાર્ય માટે જપ કરવો જોઈએ.

ઓં હ્રીઁ હ્રૂઁ હ્રઃ હૃદયં હાં હશ્ચેતિ શિરઃ । હ્રીઁ જ્વલ જ્વલ શિખા સ્યાત્ કવચં હનુદ્વયમ્ । હીઁ શ્રીઁ શૂન્નેત્રત્રયાય વિદ્યાનેત્રં પ્રકીર્ત્તિતમ્ ક્ષૌઁ હઃ ખૌઁ હૂઁ ફડસ્ત્રાય ગુહ્યાઙ્ગાનિ પુરા ન્યસેત્ । ત્વરિતાઙ્ગાનિ વક્ષ્યામિ વિદ્યાઙ્ગાનિ શ્રૃણુષ્વ મે । આદિદ્વિહૃદયં પ્રોક્તં ત્રિચતુઃશિર ઇષ્યતે ।। ૩૧૦.

ૐ, હ્રીં, હ્રૂં, હ્રઃ – હૃદય; હાં, હઃ – શિર; હ્રીં જ્વલ જ્વલ – શિખા; કવચ, બે હનુ; હીં, શ્રીં – ત્રણ શૂન્યનેત્ર માટે, વિદ્યા નેત્ર કહેવાય છે; ક્ષૌં, હઃ, ખૌં, હૂં, ફટ્ – ગુપ્ત અંગો માટે પહેલાં સ્થાપવું; હવે હું ત્વરિત અંગો કહું છું, વિદ્યા અંગો સાંભળો; પ્રથમ 'હૃદય' કહેવાય છે, ત્રણ કે ચાર 'શિર' માનવામાં આવે છે.

પઞ્ચષષ્ઠઃ શિખા પ્રોક્તા કવચં સપ્તમાષ્ટમમ્ । તોરકન્તુ ભવેન્તેત્રં નવાર્દ્ધાક્ષરલક્ષણં ।। ૩૧૦.

પાંસઠમું 'શિખા' કહેવાય છે, સાતમું અને આઠમું 'કવચ'; તોરક નેત્ર છે, નવ અડધા અક્ષર તેનું લક્ષણ છે.

તોતલેતિ સમાખ્યાતા વજ્રતુણ્ડે તતો ભવેત્ । ખ ખ હૂઁ દશવીજા સ્યાદ્વજ્રતુણ્ડેક્ષરલક્ષણં ।। ૩૧૦.

'ટોટલ' એવું નામ વજ્રતુંડમાં છે; 'ખ ખ હૂં', દસ બીજ, વજ્રતુંડ અક્ષરનું લક્ષણ છે.

ખેચરિ જ્વાલિનીજ્વાલે ખખેતિ જ્વાલિનીદશ । વર્ચ્ચે શરવિભીષણિ ખખેતિ ચ શવર્ય્યપિ ।। ૩૧૦.

ખેચરી, જ્વલંત જ્વાળા, 'ખ ખ' એ જ્વલિનીના દસ છે; વર્ચ્ચે, ભયાનક શર, 'ખ ખ' શવરી માટે પણ છે.

છે છેદનિ કરાલિનિ ખખેતિ ચ કરાલ્યપિ । વક્ષઃશ્રવદ્રવપ્લવની ખ ખ દૂતીપ્લવંખ્યપિ ।। ૩૧૦.

'છે' છેદની અને કરાળિની માટે છે; 'ખ ખ' કરાળિ માટે પણ છે; વક્ષ, કાન, દ્રવ અને પ્રવાહ માટે 'ખ ખ' દૂતીપ્રવાહ કહેવાય છે.

સ્ત્રીબાલકારે ધુનનિ શાસ્ત્રી વસનવેગિકા । ક્ષે પક્ષે કપિલે હસ હસ કપિલા નામ દૂતિકા ।। ૩૧૦.

સ્ત્રી અને બાળ સ્વરૂપે 'ધુન' મંત્ર છે; શાસ્ત્રી વસનવેગિકા છે; 'ક્ષે', 'પક્ષે', કપિલા, 'હસ હસ', કપિલા દૂતીકાનું નામ છે.

હ્રૂઁ તેજોવતિ રૌદ્રી ચ માતઙ્ગરૌદ્રિદૂતિકા । પુટે પુટે ખ ખ ખડ્ગે ફટ્ બ્રહ્મકદૂતિકા ।। ૩૧૦.

'હ્રૂં' તેજવતી રૌદ્રી અને માતંગ રૌદ્રિ દૂતીકા માટે છે; દરેક પુટમાં 'ખ ખ ખડ્ગ ફટ્', બ્રહ્મકાદૂતીકા માટે છે.

વૈતાલિનિ દશાર્ણાઃ સ્યુસ્ત્યજાન્યહિપલાલવત્ । હૃદાદિકન્યાસાદૌ સ્યાન્ મધ્યે નેત્રે ન્યસેત્સુધીઃ ।। ૩૧૦.

વૈતાલિની, દસ બાહુવાળી, જીભ અને તાળુની જેમ ત્યાગવી; હૃદયાદિ નિયાસના આરંભે, મધ્યમાં, બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ નેત્ર પર સ્થાપવું.

પાદાદારભ્ય મૂર્દ્ધાન્તં શિર આરભ્ય પાદયોઃ । અઙ્ઘ્નિજાનૂરુગુહ્યે ચ નાભિહૃત્‌કણ્ઠદેશતઃ ।। ૩૧૦.

પગથી માથા સુધી અને માથાથી પગ સુધી; પગ, ઘૂંટણ, જાંઘ, ગુપ્ત અંગ, નાભિ, હૃદય અને કંઠના પ્રદેશમાં.

વજ્રમણ્ડલમૂર્દ્ધે ચ અધોદ્‌ર્ધ્વે ચાદિવીજતઃ । સોમરૂપં તતો ગાવં ધારામૃતસુવર્ષિણમ્ ।। ૩૧૦.

મસ્તક પર વજ્રમંડલ, ઉપર અને નીચે, આરંભિક બીજથી; પછી ચંદ્રરૂપ, ગાયો, અમૃત અને સોનાની ધારા વરસાવતી.

વિશન્તં બ્રહ્મન્ધ્રેણ સાધકસ્તુ વિચિન્તયેત્ । મૂર્દ્ધાસ્યકણ્ઠહૃન્નાભૌ ગુહ્યેરુજાનુપાદયોઃ ।। ૩૧૦.

સાધકએ બ્રહ્મરંધ્રમાં પ્રવેશ કરે છે એમ ધ્યાનમાં લેવું જોઈએ. પછી મસ્તક, ચહેરો, ગળો, હૃદય, નાભિ, ગુપ્ત અંગ, ઘૂંટણ અને પગમાં પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ.

આદિવીજં ન્યસેન્મન્ત્રી તર્જ્જન્યાદિ પુનઃ પુનઃ । ઊદ્‌ર્ધ્વં સોમમધઃ પદ્મ શરીરં વીજવિગ્રહં ।। ૩૧૦.

મંત્રજ્ઞએ અનામિકા આંગળીથી શરૂ કરીને મૂળ બીજને વારંવાર સ્થિર કરવું. ઉપર સોમ છે, નીચે પદ્મ છે અને આખું શરીર એ બીજનું સ્વરૂપ છે એમ માનવું.

યોજાનાતિ ન મૃત્યુઃ સ્યાત્તસ્ય ન વ્યાધયો જ્વરાઃ । યજેજ્જપેત્તાં વિન્યસ્ય ધ્યાયેદ્‌વેવીં શતાષ્ટકમ્ ।। ૩૧૦.

જે આ જાણે છે, તેને મૃત્યુ, રોગ કે તાવ નજીક આવતાં નથી. એએ પૂજા, જપ, સ્થાપન અને આ108 બીજનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

મુદ્રા વક્ષ્યે પ્ર્ણીતાદ્યાઃ પ્રણીતાઃ પઞ્ચધા સ્મૃતાઃ । ગ્રથિતૌ તુ કરૌ કૃત્વા મધ્યેઽઙ્ગુષ્ઠૌ નિપાતયેત્ ।। ૩૧૦.

હું હવે પ્રણીતાદિ પાંચ મુદ્રાઓનું વર્ણન કરું છું. બંને હાથ જોડીને, અંગૂઠા વચ્ચે મૂકવા.

. તર્જ્જનીં મૂર્દિધ્ન સંલગ્નાં વિન્યસેત્તાં શિરોપરિ । પ્રણીતેયં સમાખ્યાતા હૃદ્દેશે તાં સમાનયેત્ ।। ૩૧૦.

તર્જનીને મસ્તકને સ્પર્શે એવી રીતે માથા ઉપર રાખવી. આને પ્રણીતા કહે છે અને પછી તેને હૃદયસ્થાને લાવવી.

ઊદ્‌ર્ધ્વન્તુ કન્યસામધ્યે સવીજાન્તાં વિદુર્દ્ધિજાઃ । નિયોજ્ય તર્જ્જનીમધ્યેઽનેકલગ્નાં પરસ્પરામ્ ।। ૩૧૦.

ઉપર, નાની આંગળીઓ વચ્ચે, બીજ અંતે રાખીને, વિદ્વાનો તર્જનીને વચ્ચે, વિવિધ રીતે જોડીને મૂકે છે.