અગ્નિપુરાણમ્

જમ્બુભિર્ધનધાન્યાપ્તિસ્તુષ્ટિર્નીલોત્પલૈરપિ । રક્તોત્પલૈર્મ્મહાપુષ્ટિઃ કુન્દપુષ્પૈર્મ્મહોદયઃ ।। ૩૦૯.

જાંબુના ફળથી ધન અને અનાજ મળે છે, નીલકમળથી સંતોષ મળે છે, લાલ કમળથી મહાન આરોગ્ય મળે છે અને કુન્દના ફૂલથી મહાન સમૃદ્ધિ મળે છે.

મલ્લિકાભિઃ પરક્ષોભઃ કુમુદૈર્જનવલ્લભઃ । અશોકૈઃ પુત્રલાભઃ સ્યાત્ પાટલાભિઃ શુભાઙ્ગના ।। ૩૦૯.

મલ્લિકા ફૂલથી બીજામાં ઉથલપાથલ થાય છે, કુમુદ ફૂલથી લોકોમાં પ્રિયતા મળે છે, અશોક ફૂલથી પુત્ર મળે છે અને પાટળ ફૂલથી શુભ સ્ત્રીઓ મળે છે.

આમ્રૈરાયુસ્તિલૈર્લ્લક્ષઅમીર્વિલ્વૈઃ શ્રીશ્ચમ્પકૈર્દ્ધનમ્ । ઇષ્ટં મધુકપુષ્પૈશ્ચ વિલ્વૈઃ સર્વજ્ઞતાં લભેત્ ।। ૩૦૯.

આમ્રથી આયુષ્ય, તલથી લક્ષ્મી, બિલ્વથી સમૃદ્ધિ, ચંપકથી ધન, મધુક ફૂલથી ઇચ્છિત ફળ અને બિલ્વથી સર્વજ્ઞતા મળે છે.

ત્રિલક્ષજપ્યાત્સર્વ્વાપ્તિર્હોમાદ્ધ્યાનાત્તથેજ્યયા । મણ્ડલેઽભ્યર્ચ્ચ્ય ગાયત્ર્યા આહુતીઃ પઞ્ચવિંશતિમ્ ।। ૩૦૯.

ત્રણ લાખ જાપથી સર્વ સિદ્ધિઓ મળે છે, હવન, ધ્યાન અને પૂજાથી પણ તે પ્રાપ્ત થાય છે. મંડળમાં ગાયત્રીથી પચ્ચીસ આહુતિ આપવી.

દદ્યાચ્છતત્રયં મૂલાત્ પલ્લવૈર્દીક્ષિતો ભવેત્ । પઞ્ચગવ્યં પુરા પીત્વા ચરૂકં પ્રાશયેત્સદા ।। ૩૦૯.

મૂળમાંથી ત્રણસો કળમો આપવી અને તેની પાંદડીઓથી દીક્ષા લેવી. પહેલાં પંચગવ્ય પીવું અને હંમેશા ચરુનું સેવન કરવું.

અગ્નિરુવાચ અપરાં ત્વરિતાવિદ્યાં વક્ષ્યેઽહં ભુક્તિમુક્તિદાં । પરેવજ્રાકુલે૧ દેવીં રજોભિર્લિખિતે યજેત્ ।। ૩૧૦.

અગ્નિ બોલ્યા: હવે હું બીજી ઝડપી વિદ્યા કહું છું, જે ભોગ અને મોક્ષ બંને આપે છે. પરમ વજ્રાકુલા દેવીની લાલ રંગથી આકૃતિ બનાવી પૂજા કરવી.

પદ્મગર્ભે દિગ્વિદિક્ષુ ચાષ્ટૌ વજ્રાણિ વીથિકાં । દ્વાશોભોપશોભાઞ્ચ લિખેચ્છીઘ્રં સ્મરેન્નરઃ ।। ૩૧૦.

પદ્મના મધ્યમાં અને ચારેય દિશામાં, આઠ વજ્રો માર્ગરૂપે દોરવા. ઝડપથી આ દોરવું અને તેને સ્મરણ કરવું.

અષ્ટાદશભુજાં સિંહે વામજઙ્ઘા પ્રતિષ્ઠિતા । દક્ષિણા દ્વિગુણા તસ્યાઃ પાદપીઠે સમર્પિતા ।। ૩૧૦.

દેવી અઢાર હાથવાળી છે, સિંહ પર બેસી છે, ડાબું પગ મૂકેલું છે. તેનું જમણું પગ બે ગણું છે અને પાદપીઠ પર ધરેલું છે.

નાગભૂષાં વજ્રકુણ્ડે ખડ્ગં ચક્રં ગદાં ક્રમાત્ । શૂલં શરં તથા શક્તિં વરદં દક્ષિણૈઃ કરૈઃ ।। ૩૧૦.

દેવી સાપના આભૂષણોથી સજ્જ છે, વજ્રકુંડમાં છે. જમણા હાથમાં ક્રમશઃ તલવાર, ચક્ર, ગદા, ત્રિશૂલ, બાણ, શક્તિ અને વર mudra ધરાવે છે.

ધનઃ પાશં શરં ઘષ્ટાં તર્જ્જનીં શઙ્ખમઙ્કુશમ્ । અભયઞ્ચ તતા વજ્રં વામપાર્શ્વે ઘૃતાયુધમ્ ।। ૩૧૦.

ડાબા હાથમાં ધન, પાશ, બાણ, મુસળ, તર્જની, શંખ, અંકુશ અને અભયમુદ્રા છે, સાથે વજ્ર અને ઘૃતાયુધ પણ છે.

પૂજનાચ્છત્રુનાશઃ સ્યાદ્રાષ્ટ્રં જયતિ લીલયા । દીર્ઘાયૂરાષ્ટ્રભૂતિઃ સ્યાદ્દિવ્યાદિવ્યાદિસિદ્ધિભાક્ ।। ૩૧૦.

પૂજાથી દુશ્મનોનો નાશ થાય છે, રાજ્ય સરળતાથી જીતાય છે, દીર્ઘ આયુષ્ય અને રાજ્યની સમૃદ્ધિ મળે છે અને વિવિધ દૈવી તથા અદૈવી સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થાય છે.

તલોતિસપ્તપાતાલાઃ કાલાગ્નિભુવનાન્તકાઃ । ઓં કારાદિસ્વરારભ્ય યાવદ્‌બ્રહ્માણ્ડવાચકમ્ ।। ૩૧૦.

પૃથ્વીના નીચે સાત પાતાળ છે અને અંતે કાળ અને અગ્નિના લોક છે. 'ઑમ'થી શરૂ કરીને બ્રહ્માંડ દર્શાવતું શબ્દ સુધી પહોંચવું.

ઓં કારાદ્‌ભ્રામયેત્તોયન્તોતલા ત્વરિતા તતઃ । પ્ર્સ્તાવં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ સ્વરવર્ગં લિખેદ્‌ભુવિ ।। ૩૧૦.

'ઑમ'થી શરૂ કરીને પાણી ફેરવવું, પછી પાતાળોને ઝડપથી ફેરવવા. હવે હું સ્તુતિ સમજાવું છું, અને ભૂમિ પર સ્વરવર્ગ લખવા.

તાલુવર્ગઃ કવર્ગઃ સ્યાત્તૃતીયો જિહ્વતાલુકઃ । ચતુર્થસ્તાલુજિહ્વાગ્રો જિહ્વાદન્તસ્તુ પઞ્ચમઃ ।। ૩૧૦.

તાળુવર્ગ, કવર્ગ, ત્રીજું જિહ્વાતાળુ, ચોથું જિહ્વાના અગ્રભાગનું અને પાંચમું જિહ્વાદંતવર્ગ કહેવાય છે.

ષષ્ઠોઽષ્ટપુટસમ્પન્નો મિશ્રવર્ગસ્તુ સપ્તમઃ । ઊષ્માણઃ સ્યાચ્છવર્ગસ્તુ ઉદ્ધરેચ્ચ મનું તતઃ ।। ૩૧૦.

છઠ્ઠું અષ્ટપુટવાળું છે, સાતમું મિશ્રવર્ગ છે, અને આઠમું ઉષ્મવર્ગ છે. પછી મંત્ર ઉચ્ચારવો.

ષષ્ઠસ્વરસમારૂઢં ઊષ્મણાન્તં સવિન્દુકમ્ । તાલુવર્ગાદ્વિતીયન્તુ સ્વરૈકાદશયોજિતમ્ ।। ૩૧૦.

છઠ્ઠો સ્વર, જે તીવ્ર ધ્વનિ અને બિંદુ સાથે છે, તે તાળુવર્ગમાંથી આવે છે; એ જ વર્ગનો બીજો સ્વર, અગિયાર સ્વરો સાથે જોડાયેલો છે.

જિહ્વાતાલુસમાયોગઃ પ્રથમં કેવલં ભવેત્ । તદેવ ચ દ્વિતાયન્તુ અધસ્તાદ્‌વિનિયોજયેત્ ।। ૩૧૦.

જીભ અને તાળુના મિલનથી પહેલો સ્વર ઊપજે છે, જે એકલો હોય છે; એ જ બીજું પણ છે, જેને નીચે મૂકવું જોઈએ.

એકાદશસ્વરૈર્યુક્તં પ્રથમં તાલુવર્ગતઃ । ઊષ્ણાણસ્ય૧ દ્વિતીયન્તુ અધસ્તાદ્ દૃશ્ય યોજયેત્ ।। ૩૧૦.

અગિયાર સ્વરો સાથે જોડાયેલો પહેલો સ્વર તાળુવર્ગનો છે; તીવ્ર ધ્વનિનો બીજો સ્વર પણ નીચે મૂકવો જોઈએ.

ષોડ઼શસ્વરસંયુક્તમૂષ્માણસ્ય દ્વિતીયકમ્ । જિહ્વાદન્તસમાયોગે પ્રથમં યોજયેદધઃ ।। ૩૧૦.

સોળ સ્વરો સાથે જોડાયેલો તીવ્ર ધ્વનિનો બીજો સ્વર નીચે મૂકવો જોઈએ; જીભ અને દાંતના મિલનથી પહેલો સ્વર પણ નીચે મૂકવો જોઈએ.

મિશ્રવર્ગાદ્‌ દ્વિતીયન્તુ અધસ્તાત્ પુનરેવ તુ । ચતુર્થસ્વરસમિ ન્નં તાલુવર્ગાદિસંયુતમ્ ।। ૩૧૦.

મિશ્રવર્ગમાંથી બીજો સ્વર ફરીથી નીચે મૂકવો જોઈએ; ચોથા સ્વર સાથે જોડાયેલો અને તાળુવર્ગથી શરૂ થતો છે.

ઊષ્મણશ્ચ દ્વિતીયન્તુ અધસ્તાદ્વિનિયોજયેત્ । સ્વરૈકાદશભિન્નન્તુ ઊષ્મણાન્તં સવિન્દુકમ્ ।। ૩૧૦.

તીવ્ર ધ્વનિનો બીજો સ્વર નીચે મૂકવો જોઈએ; તીવ્ર ધ્વનિ, અગિયાર સ્વરો દ્વારા વિભાજિત અને બિંદુ સાથે છે.

પઞ્ચસ્વરસમારૂઢં ઓષ્ઠસમ્પુટયોગતઃ । દ્વિતીયમક્ષરઞ્ચાન્યજ્જિહ્વાગ્રે તાલુયોગતઃ ।। ૩૧૦.

પાંચ સ્વરો પર આધારિત, હોઠના મિલનથી બીજું અક્ષર આવે છે; બીજું, જીભના ટોચે અને તાળુ સાથે જોડાયેલું છે.

પ્રથમં પઞ્ચમે યોજ્યં સ્વરાર્દ્ધેનોદ્‌ધૃતા ઇમે । ઓંકારાદ્યા નમોન્તાશ્ચ જપેત્ સ્વાહાગ્નિકાર્ય્યકે ।। ૩૧૦.

પહેલો સ્વર પાંચમો સાથે જોડવો, આ અક્ષરો અડધા સ્વરથી ઉચ્ચારવા; 'ૐ'થી શરૂ કરીને 'નમ:' પર અંત આવે છે, અગ્નિ કાર્ય માટે જપ કરવો જોઈએ.

ઓં હ્રીઁ હ્રૂઁ હ્રઃ હૃદયં હાં હશ્ચેતિ શિરઃ । હ્રીઁ જ્વલ જ્વલ શિખા સ્યાત્ કવચં હનુદ્વયમ્ । હીઁ શ્રીઁ શૂન્નેત્રત્રયાય વિદ્યાનેત્રં પ્રકીર્ત્તિતમ્ ક્ષૌઁ હઃ ખૌઁ હૂઁ ફડસ્ત્રાય ગુહ્યાઙ્ગાનિ પુરા ન્યસેત્ । ત્વરિતાઙ્ગાનિ વક્ષ્યામિ વિદ્યાઙ્ગાનિ શ્રૃણુષ્વ મે । આદિદ્વિહૃદયં પ્રોક્તં ત્રિચતુઃશિર ઇષ્યતે ।। ૩૧૦.

ૐ, હ્રીં, હ્રૂં, હ્રઃ – હૃદય; હાં, હઃ – શિર; હ્રીં જ્વલ જ્વલ – શિખા; કવચ, બે હનુ; હીં, શ્રીં – ત્રણ શૂન્યનેત્ર માટે, વિદ્યા નેત્ર કહેવાય છે; ક્ષૌં, હઃ, ખૌં, હૂં, ફટ્ – ગુપ્ત અંગો માટે પહેલાં સ્થાપવું; હવે હું ત્વરિત અંગો કહું છું, વિદ્યા અંગો સાંભળો; પ્રથમ 'હૃદય' કહેવાય છે, ત્રણ કે ચાર 'શિર' માનવામાં આવે છે.

પઞ્ચષષ્ઠઃ શિખા પ્રોક્તા કવચં સપ્તમાષ્ટમમ્ । તોરકન્તુ ભવેન્તેત્રં નવાર્દ્ધાક્ષરલક્ષણં ।। ૩૧૦.

પાંસઠમું 'શિખા' કહેવાય છે, સાતમું અને આઠમું 'કવચ'; તોરક નેત્ર છે, નવ અડધા અક્ષર તેનું લક્ષણ છે.

તોતલેતિ સમાખ્યાતા વજ્રતુણ્ડે તતો ભવેત્ । ખ ખ હૂઁ દશવીજા સ્યાદ્વજ્રતુણ્ડેક્ષરલક્ષણં ।। ૩૧૦.

'ટોટલ' એવું નામ વજ્રતુંડમાં છે; 'ખ ખ હૂં', દસ બીજ, વજ્રતુંડ અક્ષરનું લક્ષણ છે.

ખેચરિ જ્વાલિનીજ્વાલે ખખેતિ જ્વાલિનીદશ । વર્ચ્ચે શરવિભીષણિ ખખેતિ ચ શવર્ય્યપિ ।। ૩૧૦.

ખેચરી, જ્વલંત જ્વાળા, 'ખ ખ' એ જ્વલિનીના દસ છે; વર્ચ્ચે, ભયાનક શર, 'ખ ખ' શવરી માટે પણ છે.

છે છેદનિ કરાલિનિ ખખેતિ ચ કરાલ્યપિ । વક્ષઃશ્રવદ્રવપ્લવની ખ ખ દૂતીપ્લવંખ્યપિ ।। ૩૧૦.

'છે' છેદની અને કરાળિની માટે છે; 'ખ ખ' કરાળિ માટે પણ છે; વક્ષ, કાન, દ્રવ અને પ્રવાહ માટે 'ખ ખ' દૂતીપ્રવાહ કહેવાય છે.

સ્ત્રીબાલકારે ધુનનિ શાસ્ત્રી વસનવેગિકા । ક્ષે પક્ષે કપિલે હસ હસ કપિલા નામ દૂતિકા ।। ૩૧૦.

સ્ત્રી અને બાળ સ્વરૂપે 'ધુન' મંત્ર છે; શાસ્ત્રી વસનવેગિકા છે; 'ક્ષે', 'પક્ષે', કપિલા, 'હસ હસ', કપિલા દૂતીકાનું નામ છે.